භයභෙරවසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

කාය කම්මන්ත වාරකථා

ඉක්බිති බුදුරදහු පළමු නයින්ම, එවමෙතං බ්‍රාහ්මණ යනාදි වශයෙන් ඔහුගේ වචනය පිළිගෙන අනුමෝදන් වී, යම් හෙයකින් සොලොස් තැනෙක්හි අරමුණු ගැනීම නැත්තහුට එබඳු සෙනසුන් ලබන්ට දුෂ්කර වෙත් ද, ඒ සොලොස් තැන්හි අරමුණු ගත්තහුට එසේ නොවේ යයි, තමන් වහන්සේත් බෝසත් අවදියෙහි එබඳු විය. එහෙයින් තමන් වහන්සේට එබඳු සේනාසනයන්ගේ දුරභි සම්භවත්වය දක්වන්ට මය්හම්පි ඛො යනාදිය වදාළහ.

එහි පුබ්බෙව සම්බොධො යනු සම්බුද්ධත්වයට පෙරම අරිය මගට පත්වීමට පෙරම කියන ලද්දේ වෙයි. අනභි සම්බුද්ධස්ස යනු ප්‍රතිවෙධ නොකළ සිවුසස් ඇත්තහුට.

බොධිසත්තස්සෙව සතො යනු, (සම්‍යග් සම්බෝධිය) අවබෝධ කරන්නා වූම, සම්‍යග් සම්බෝධියට පැමිණෙන්ට සුදුසු වූම. නොහොත් බෝධියෙහි ඇලුනා වූ ලග්න වූම, යම් හෙයකින් දීපංකර බුදුරදුන්ගේ පාමුලදී අටවැදෑරුම් ධර්මයන්ගේ එකතුවෙන් අභිනීහාරයාගේ සමෘද්ධියෙහි පටන් තථාගත තෙම බෝධියෙහි ඇලුනේ, මා විසින් මෙයට පැමිණිය යුතුයයි, ඊට පැමිණීම පිණිස උත්සාහය නොහරිමින් ආයේ ද, එහෙයින් බෝධිසත්ත්ව යයි කියනු ලැබේ.

කස්ස මය්හං යනු, මෙසේ බෝසත් වූම මට යෙ ඛො කෙචි සමණා වා බ්‍රහ්මණාවා යම්කිසි පැවිද්දට පැමිණියවුන් හෝ භෝවාදීන් හෝ

අපරිසුද්ධ කායකම්මන්තා අපිරිසිදු වූ ප්‍රාණඝාත ආදි කාය කම්මයන්ගෙන් යුක්ත වූ, අපරිසුද්ධ කාය කම්මන්ත සන්‍දොස හේතු අපිරිසිදු වූ කාය කම්ම සංඛ්‍යාත තම දෝසයාගේ හේතුවෙන්, අපිරිසිදු කායකම්ම කාරණයෙන් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. හවෙ යනු ඒකාන්ත වචනයෙහි නිපාතයි. අකුසලං වැරදි සහිත, ආරක්‍ෂා රහිත, භයභෙරව භයද, භය උපදවන අරමුණු ද, චිත්තයාගේ තැති ගැනීම ද භයානක අරමුණට මේ නමකි. එය වැරදි සහිත අරුතින් අකුසල නම් වේ. භය අරමුණ, ආරක්‍ෂා රහිත අරුතින් අකුසලයයි ද දතයුතුයැ. අව්හයන්ති කැඳවත්. කෙසේද? ඔවුහු ප්‍රාණඝාතාදී අකුසල කොට අපි අයුත්තක් කළෙමු යයි, යම් කෙනෙකුට අපරාධ කෙළෙම් ද ඉදින් ඔවුහු අප දන්නාහු නම්, මෙවිට (අප) ලුහුබැඳ විපතක් පමුණුවන්නාහු යයි ගස් අතර හෝ පඳුරු අතර හෝ හිඳිත්. ඔවුහු මද පමණ වූද තණ ශබ්දයක් හෝ පත්‍ර ශබ්දයක් හෝ අසා මෙවිට නටුම්හයි බිය වෙති. විශේෂයෙන් තැති ගනිති. අවුත් අන්‍යයන් විසින් වටකරන ලද්දවුන් මෙන් බඳින ලද්දවුන් මෙන් නසන ලද්දවුන් මෙන් ද වෙති. මෙසේ භයභේරවයන් තමා කෙරෙහි මනාව ආරෝපණය කරන අරුතින් ආහ්වානය, කෙරෙත් කැඳවත්.

න ඛො පනාහං -පෙ- පටිසෙවාමි මම වනාහි අපිරිසිදු කායකම්ම ඇත්තෙක්ව වන සෙනසුන්ද දුරසෙනසුන් ද වන කෙළවර සෙනසුන් ද සේවනය නොකරමි. යෙහි වො යන මෙහි වො යනු නිපාත මාත්‍රයකි. අරියා බුදුවරයෝ ද බුද්ධශ්‍රාවකයෝ ද අරියා යයි කියනු ලබත්. පරිසුද්ධ කාය කම්මන්තා මෙබන්දෝ වී, අහං තෙසං අඤ්ඤතමො ඔවුන් අතුරෙන් මම ද කෙනෙක් වෙමි. අන්‍යතරයෙක්මි. ඒ එසේ ඇත්තේම වේ. භිය්‍යො යනු අතිරේක අර්ථයෙහි නිපාතයි. පල්ලොමං යනු පතිත ලෝම ඇති බවට භය රහිත බවට ස්වස්ති භාවයට යන අර්ථයි. ආපාදිං පැමිණියෙමි. වැඩිපුර යහපත් බවට වැඩි වශයෙන් යහපත්භාවයට පැමිණෙත් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. අරඤ්ඤ විහාරාය අරණ්‍යයෙහි වාසය කිරීම පිණිස.

කාය කම්මන්ත වාරකථා නිමි.

වචී කම්මන්ත වාර

සියලු තන්හි මෙම ක්‍රමයමයි. මෙහි කියනු ලබන්නේ විශේෂ වූවක් පමණි. පළමුකොට වචීකම්ම වාරයෙහි අපරිසුද්ධ වචීකම්මන්තා අපිරිසිදු වූ මුසාවාද ආදී වූ වචී කර්මයන්ගෙන් යුක්ත වූවාහු. ඔවුහු කෙසේ භය හා භයානක අරමුණු කැඳවත් ද යත්? ඔවුහු බොරුවෙන් අනුන්ගේ දියුණුව නසා පිසුණු වචනයෙන් මිත්‍රභේදය කොට පරුෂ වචනයෙන් පිරිස මැද මෙරමාගේ මර්මස්ථාන බිඳ පෙළා නිරර්ථක වචනයෙන් අනුන්ගේ කර්මාන්තයන් නසා, අපි නොසුදුසු දෙයක් කළාහු වෙමු. යම් කෙනෙකුට අපරාධ කළාහු වෙමුද, ඉදින් ඔවුහු අප දන්නාහු නම්, මේ වනවිට ඔවුහු අප ලුහුබැඳ අනර්ථයකට හා විනාශයකට පමුණුවන්නාහුය. වනයට පිවිස, ගස් අතර හෝ පඳුරු අතර හෝ හිඳිත්. ඔවුහු ස්වල්පමාත්‍ර වූ ද තෘණ ශබ්දයක් හෝ පත්‍ර ශබ්දයක් හෝ අසා දැන් අපි නටුවෝ වෙමු යයි, තැති ගනිත්. විශේෂයෙන් තැති ගනිත්. අවුත්, අන්‍යයන් විසින් වටකරන ලද්දවුන් මෙන් ද, බඳින ලද්දවුන් මෙන් ද, නසන ලද්දවුන් මෙන් ද වෙති. මෙසේ ඒ භයභෙරවයන් තමා කෙරෙහි සමාරෝපණය කිරීම් අර්ථයෙන් අඬගසත්, කැඳවත්.

මනොකම්මන්ත වාරයෙහි අපරිසුද්ධ මනොකම්මන්තා අපිරිසිදු වූ අභිජ්ඣා ආදි මනෝ කර්මයන්ගෙන් සමන්නාගත වූවාහු ඔවුහු කෙසේනම් භයභේරවයන් කැඳවත් ද යත්? ඔවුහු අනුන් විසින් රක්ෂිත - ගෝපිත භාණ්ඩ විෂයෙහි අභිජ්ඣා නම් වූ විසම ලෝභය උපදවා අනුන්ට කිපී අන් සත්ත්වයන් මිථ්‍යාදිට්ඨි ගන්වා අපි අයුක්තක් කළාහු වෙමු යයි, -පෙ- තමා කෙරෙහි සමාරෝපන කරන අර්ථයෙන් අඬගසත් කැඳවත්.

ආජීව වාරයෙහි අපරිසුද්ධාජීවා, අපිරිසිදු වූ වෙදකම් දූතකම් පොළියට දීම් ආදි එක්විසි ප්‍රභේදගත සෙවීම්වලින් සමන්විත ආජීවයෙන් යුක්තවූවාහු, ඔවුහු කෙසේනම් භයභේරවයන් කැඳවද යත්? ඔවුහු මෙසේ ජීවිකාව කොට ශාසන ශෝධක වූ ත්‍රිපිටකධර භික්‍ෂූහු ශාසන ශෝධනය පිණිස නික්මුනාහුය. අද හෝ හෙට මෙහි පැමිණෙන්නාහු යයි (අසති) අරණ්‍යයට පිවිස ගස් අතර හෝ -පෙ- (වෙත් යයි) තැති ගනිත්, විශේෂයෙන් තැති ගනිත්. ඔවුන් විසින් අවුත් පිරිවරා ගන්නවුන් මෙන් ද, සුදුවත් හඳවන ලද්දවුන් මෙන් ද, වෙත් යයි, සෙස්ස එවැනිම වේ.

මින් මතු අභිජ්ඣාලු යන මෙහි අභිජ්ඣා ව්‍යාපාද, මනෝකම්ම සංග්‍රහ වූවාහු ද, එසේ වුවත් නීවරණයන්ගේ වශයෙන් යලි කියන ලද්දාහු යයි දතයුත්තාහුය. එහි අභිජ්ඣාලු යනු අනුන්ගේ භාණ්ඩයන් පිළිබඳව දැඩි ලෝභයෙන් සිතනසුලු වූවාහු, කාමෙසු තිබ්බරාගා වස්තු කාමයන්හි ඝන බහල කෙලෙස් රාග ඇත්තාහු. ඔවුහු කෙසේනම් භයභේරවයන් කැඳවත්ද යත්? ඔවුහු (අච්චත්‍ථිත-ආරම්මණ) සීමා රහිත අරමුණු ඇත්තාහු වෙති. සීමාවක් නොමැති අරමුණු ඇතිව වනයෙහි වසන්නාහු ඔවුනට දවල් දක්නා ලද්ද, රාත්‍රියෙහි භයභේරවයක්ම වැටහෙයි. අකුසල් සිත් ඇත්තා වූ ඔවුහු සුලු දෙයකිනුදු තැති ගනිති. රැහැනක් හෝ වැලක් දැක සර්පයෙක් යන සංඥා ඇත්තාහු වෙති. කණුවක් දැක යක්‍ෂයෙක යන සංඥා ඇත්තාහු වෙති. බිම්කඩක් හෝ පර්වතයක් දැක ඇතෙකු යන සංඥා ඇත්තාහු වෙති. සපාදීන් විසින් කරදරයකට විනාශයකට පමුණුවනු ලද්දවුන් මෙන් වෙත් යයි. සෙස්ස එබඳුමැයි.

බ්‍යාපන්න චිත්තා, ප්‍රකෘති භාවය නැතිවීමෙන් විපන්න (සදොස්) වූ සිත් ඇත්තේ කෙලෙස් අනුගත වූ සිත ප්‍රකෘතිභාවය අත්හලේ වෙයි. පරණ වූ බත ව්‍යඤ්ජන මෙන් පිළුනුවූයේ වෙයි. පදුට්ඨ මන සංකප්පො යනු ඉතා නපුරු වූ චිත්ත සංකල්ප ඇත්තාහු, යහපත් නොවූ මෙරමාට අනර්ථ උපදවන්නා වූ චිත්ත සංකල්පයන්ගෙන් යුක්ත යයි කියන ලද්දේ වෙයි. ඔවුහු කෙසේනම් භයභේරවයන් කැඳවත් ද යත්? භයභේරවයන් කැඳවීම මෙතැන් පටන් අභිජ්ඣාලු වාරයෙහි කී අයුරින් දතයුතුය. යම්තැනෙක්හි විශේෂත්වයක් වන්නේ ද, එහිදී පවසමු. න ඛො පනාහං බ්‍යාපන්න චිත්තො යනු මෙහි මම වනාහි මෙත් සිත් ඇත්තෙම්, හිතවත් වූ සිත් ඇත්තෙම් යයි දක්වයි. ඒ එසේමැයි. බෝසත්වරු මෙබඳු ගුණ ඇත්තෝ වෙත් යයි. මෙසේ සියලු තන්හි කියන ලද දෝෂයන්ට ප්‍රතිපක්‍ෂ වශයෙන් බෝසත්ගුණ වර්ණනා කළයුත්තාහු වෙත්.

ථීන මිද්ධ පරියුට්ඨිතා යනු චිත්තයාගේ ගිලන් බව නම් වූ ථීනයෙන් ද, සෙසු නාමකයෝ ගිලන් බව නම් වූ මිද්ධයෙන් ද, වළඳන ලද්දාහු මඩින ලද්දාහු ගන්නා ලද්දාහු යයි කියන ලද්දේ වෙයි. ඔවුහු නින්ද බහුලකොට ඇත්තෝ වෙති.

උද්ධතා උද්ධච්චය (සිතේ නොසන්සුන්කම) ප්‍රකෘතිය වූවාහු, සැලෙන සිත් ඇත්තාහු ඒ එසේමැයි. උද්ධච්චයෙන් එක් අරමුණෙක්හි වූ සිත වාතයෙන් කොඩි කණුවෙහි කොඩියක් මෙන් සැලෙයි. අවුපසන්න චිත්තො යනු නො නිවුන සිත් ඇත්තාහු. මෙහි දී කුක්කුච්චය ගැනීම වටී.

කංඛී වෙචිකිච්ඡි යනු, මෙහි එකක්ම වූ පස්වන නීවරණයයි. මේ කිමෙක්ද? අරමුණ සැක කරන හෙයින් කංඛා නම් වේ. මෙයම මේ යයි තීරණය කරන්ට අසමත් බැවින් විචිකිච්ඡා යයි කියනු ලැබේ. එයින් යුක්ත වූ ශ්‍රමණ-බ්‍රාහ්මණයෝ කංඛී විචිකිච්ඡි යයි කියන ලද්දාහු වෙති.

අත්තුක්කංසකා පරවම්භී යනු, යමෙක් තෙම තමා උසස් කෙරෙත් ද ඔසවා තබත් ද උසස් තන්හි තබත් ද අන්‍යයන් පහත් කෙරෙත් ද ගරහත් ද නිග්‍රහ කෙරෙත් ද පහත් තන්හි තබත් ද, මේ ඔවුනට නමකි. ඔවුහු කෙසේනම් භයභෙරවයන් කැඳවත්ද, යත්? ඔවුහු අන්‍යයන් විසින් අසවලා ද අසවලා ද උසස් ලෙස වර්ණනා කෙරෙති. අප ගරහති. දාසයන් මෙන් කෙරෙත්ල. ඔවුන් ගනිව් යයි ලුහුබඳිනා ලද්දාහු පලාගොස් වනයට පිවිස ගස් අතුරෙහි හෝ යයි කායකම්ම මෙන් විස්තර කළ යුතුය. ඡම්හි කය තදකරන, ලොමුදැහැ ගැනීම් කරන තැතිගැනීම්වලින් යුක්ත වූවාහු.

භීරුක ජාතිකා යනු භය ප්‍රකෘතිය කොට ඇත්තාහු ගම්දරුවන් මෙන් භය බහුලකොට ඇත්තාහු ශුර නොවූවාහු දීන වූවාහු යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

ලාභ සක්කාර සිලොකං යන මෙහි ලබ්භතීති ලාභො, ලබානුයි ලාභ නම් වේ. සිවුපසයට මේ නමකි. සක්කාර නම් සුන්දර වූ සත්කාරයයි. ප්‍රත්‍යයෝම අතිශයින් ප්‍රණිත වූවාහු අතිශයින් සුන්දර වූවාහු සකස්කොට කරන ලද්දාහු සත්කාරයයි කියනු ලැබෙත්. අනුන් විසින් තමන්ට යම් ගෞරව කිරිමක් වේ ද, මල් ආදියෙන් හෝ පිදීමක් වේද, (එයද සත්කාර නම් වේ) සිලොක නම් ගුණ කීමයි. මේ ලාභය ද, සත්කාරය ද සිලෝකය ද ලාභ සක්කාර සිලොක නම් වේ. නිකාමය මානා ප්‍රාර්ථනා කරන්නාහු භයභේරව කැඳවීම අභිජ්ඣාලු වාරයට සමානමැයි. මෙහි එම අර්ථය දක්වනු පිණිස පියගාමික වස්තුව කියත්.

පියගාමික නම් මහණ තෙම සමාදන් වූ ධුතාංග ඇති භික්‍ෂූන්ගේ ලාභය දැක, මම ද ධුතාංග සමාදන්ව ලාභ උපදවමියි සිතා සෝසානිකාංගය සමාදන්ව සොහොනෙහි වෙසෙයි. ඉක්බිති එක්දිනක් කර්මාන්තයෙන් මුදන ලද මහළු ගොනෙක් දහවල් කාලයෙහි ආහාර පිණිස ඇවිද රාත්‍රී කාලයෙහි එම සොහොනෙහි මල් පඳුරෙක හිස තබා වමාරා කමින් සිටියේය. ප්‍රියගාමික භික්‍ෂු තෙම රාත්‍රී කාලයෙහි සක්මනින් නික්මුනේ ගොනාගේ හනු ශබ්දය අසා ‘මේ තෙම ලාභයෙහි ගිජු වූයේ, සොහොනෙහි වෙසේ යයි දැන, ඒකාන්තයෙන්ම සක්දෙව්රජ මා වෙහෙසනු පිණිස ආයේ වත්දයි සිතා, හෙතෙම මහලු ගොනාගේ ඉදිරිපිට ඇඳිලි බැඳගෙන, සත්පුරුෂ වූ දිව්‍යරාජය, මට අද එක් රැයක් ඉවසනු මැනවි. හෙට පටන් මෙසේ නොකරන්නෙමියි නමස්කාර කරමින් මුළු රැය මුලුල්ලේ අයදමින් සිටියේය. ඉක්බිති හිරු නැගි කල්හි, ඒ ගවයා දැක, සැරයටියෙන් පහර දී සියලු රැය මා භය කළේ යයි පළවා හැරියේය.

කුසීතා, කුසීත භාවයෙන් යුක්ත වූවාහු හීනවිරියා යනු හීන වූ වීර්යයෙන් තොර වූ වෙන් වූ වීර්ය රහිත වූවෝ වෙත් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. එහි කුසීතයෝ කායික වීර්යාරම්භ රහිතයෝ වෙති. ඔවුහු අරමුණු වවත්‍ථාන (වෙන්කර ගැනීම්) මාත්‍රයකුදු කරන්ට අසමත් වෙති. ඒ ආරම්මණ ව්‍යවස්ථා රහිතයන්ට යයි, සියල්ල පෙර කියන ලද්දට සමාන මැයි.

මුට්ඨස්සති - නටුවා වූ සිත් ඇත්තෝ. අසම්පජානා යනු ප්‍රඥා රහිත වූ මීට විරුද්ධ පක්‍ෂයෙහි උපට්ඨිත සති හවස්මි යයි වදාළ හෙයින් මේ සති භාජනීයමැයි. මෙහි ප්‍රඥාව සතියේ දුබලකම දැක්වීම පිණිස වදාරණ ලද්දීය. ඒ එසේමැයි. සති තොමෝ විවිධ වන්නීය. පඤ්ඤා සම්පයුත්තද විප්පයුත්තද කියායි. ඔවුන් අතුරෙහි පඤ්ඤා සම්පයුත්ත වූවා බලවත් වන්නීය. විප්පයුත්ත වූවා දුර්වල වේ. එහෙයින් යම්කලෙක ඔවුන්ගේ සතිය වේද, එකල්හිදු ඔවුහු සම්මා පඤ්ඤා රහිත හෙයින් මුලා සිහි ඇත්තාහුම වෙති. ඒ දුර්වල වූ සතියෙන් සති කිච්ච අභාව හේතුවෙන් එම අරුත දක්වන්ට අසම්පජානා යයි කියන ලදී. ඔවුහු මෙසේ නටුවා වූ සිහි ඇත්තාහු පඤ්ඤා රහිත වූවාහු අරමුණු වෙන්කිරීම් මාත්‍රයකුදු කරන්ට නොහැකි වෙත්. සියල්ල පෙර මෙනි.

අසමාහිතා උපචාර අප්පනා සමාධි රහිත වූවහු විබ්භන්ත චිත්තා විශේෂයෙන් භ්‍රාන්ත සිත් ඇත්තාහු සමාධි රහිත වූ කල්හි ලද අවකාශ ඇති, උදධච්චය නිසා ඔවුන්ගේ සමාධි විරහිත බැවින් සිත නොයෙක් අරමුණුවල භ්‍රමණය වෙති. වන ශාඛාවන්හි වන වඳුරෙකු මෙනි. උඩඟු බව නිසා එක අරමුණෙහිද සිත විශේෂයෙන් සැලෙයි. පෙර කී අයුරින්ම ඔවුහු මෙසේ එකඟ නොවූ සිත් ඇත්තාහු නානා අරමුණෙහි හැසිරෙන සිත් ඇත්තාහු අරමුණ පිළිබඳව වෙන්කිරිම් මාත්‍රයකුදු කරන්ට නොහැකි වෙත්. සියල්ල පෙර මෙනි.

දුප්පඤ්ඤො යනු නුවණ නැත්තහුට මේ නමකි. ප්‍රඥාවට දුෂ්ටයෙක් නොමැත. එලමුගා එලමුබා නම් වේ. කෙළතොළු වූවාහු, ඛ කාරයට ග කාරය කරන ලද්දේ වෙයි. ලාල මුඛා යයි ද කියන ලද වෙයි. ඒ එසේමැයි. නුවණ නැත්තවුන් කථාකරන කල්හි මුඛයෙන් කෙළ ගලයි. කෙළද ඒලා යයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් කියන ලදී. පස්සෙලමුගං උරගං දුජීව්හං යනුවෙන්, එහෙයින් ඔවුහු එලමුගා යයි කියනු ලැබෙත්. එලමූගා යයි ද පාඨයි. එලමුතා යයි අනෙකෙක් එලමුබා යයි ද කියති. සියලු තන්හි එලමුඛාති අර්ථයි.

ඔවුහු කෙසෙස්නම් භයභේරවයන් කැඳවත්ද යත්? ප්‍රඥා රහිත වූවහු. කෙළතොළු වූවහු ආරම්මණ ව්‍යවස්ථා මාත්‍රයකුදු කරන්ට නොහැකි වෙති. නියමිත අරමුණක් නොමැතිව වනයෙහි වසන ඔවුන්ට දහවල් දක්නා ලද දෙය රාත්‍රියෙහි භයභේරවයක් වී වැටහෙයි. අකුසල් ඇත්තාහු ඔවුහු ඉතා ස්වල්ප දෙයකිනුදු තැති ගනිති. රැහැනක් හෝ වැලක් හෝ දැක සර්පයෙකැයි යන සංඥා ඇත්තෝ වෙති. කණුවක් දැක යකෙක යන සංඥා ඇත්තාහු වෙති. ගොඩැල්ලක් හෝ පර්වතයක් දැක ඇතෙක යන සංඥා ඇත්තාහු වෙති. සර්පාදීන් විසින් අභාවයට විනාශයට පමුණුවන ලද්දවුන් මෙන් වෙති. මෙසේ භයභේරවයන් තමා කෙරෙහි ආරෝපනය කරන අරුතින් ආහ්වානය කෙරෙති. කැඳවති. පඤ්ඤාසම්පන්නො හමස්මි යන මෙහි පඤ්ඤා සම්පන්නො ප්‍රඥාවෙන් සම්පූර්ණ වූයෙම් සමන්විත වූයෙම් විදර්ශනා ප්‍රඥාවද නොද වෙති. මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් ද නොවෙයි. නමුත් මේ සොලොස් තන්හි ආරම්මණ වවත්‍ථාන ප්‍රඥාවෙන් යන අර්ථයි. සෙස්ස සියලු තන්හි කියන ලද න්‍යායෙනි.

සොළසට්ඨාන ආරම්මණ පරිග්ගහ නිමි.

භයභේරව සේනාසන

තස්ස මය්හං යන්නෙහි අනුසන්ධි කවරේද? බෝසත් තෙම මේ සොලොස් අරමුණු පරීක්‍ෂා කරන්නේ භයභේරවයක් නොදැක, භයභේරව නම් මෙවන් රාත්‍රිවල මෙබඳු සෙනසුන්වල පෙනෙයි. එහිදු එය නිශ්චය වශයෙන්ම සොයමි යයි. භයභේරව ගවේෂණය කළේය. මේ අදහස බ්‍රාහ්මණයා හට දක්වන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තස්ස මය්හං ආදිය වදාළහ.

එහි යා තා යන මේ පද දෙක රාත්‍රීන්ගේම උද්දෙස, නිද්දෙස වචනයි. අභිඤ්ඤතා යන මෙහි අභි යනු ලක්‍ෂණ අර්ථයෙහි උපසර්ගයකි. එහෙයින් අභිඤ්ඤතා යනු සඳ පිරීමෙන් ද සඳ ගෙවීමෙන් ද යන මේ ආදි ලක්‍ෂණයන්ගෙන් ප්‍රසිද්ධ වූ යයි දතයුත්තාහුය. අභිලක්ඛිතා යන මෙහි උපසර්ග මාත්‍රමැයි. එහෙයින් අභිලක්ඛිත ලකුණු කටයුතු වූ යන අර්ථයි. පෙහෙවස් සමාදානය, බණ ඇසීම, පූජාසත්කාර ආදිය කිරීම පිණිස ලකුණු කටයුතු වූ සැලකිය යුතු වූ උපලක්‍ෂණ කටයුතු වූ යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

චතුද්දසී යනු පක්‍ෂයෙහි පළමුදින සිට තුදුස්වන දිනය සපුරන රාත්‍රියෙහි. පඤ්චදසී - අට්ඨමී යනුද මෙසේයි. පක්ඛස්ස පුර පක්‍ෂයාගේ ද අවපක්‍ෂයාගේ ද මොවුහු තුනක් තුනක් බැගින් රාත්‍රීහු සයක් වෙති. එහෙයින් සියලු තන්හි පක්ඛ යන වචනය යෙදිය යුතුය. පක්‍ෂය පිළිබඳ තුදුස්වක පක්‍ෂය පිළිබඳවද පසළොස්වක, පක්‍ෂය පිළිබඳ අටවක යයි කියායි. ඉක්බිති පඤ්චදසී (විසේනිය) කුමක් හෙයින් නොගන්නා ලද්දේද යත්? සබ්බකාලික නොවන හෙයිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නූපන් කල්හිද, ඉපිද නොපිරිනිවි කල්හිද පඤ්චමී (විසේනිය) ලකුණු නොකරන ලද්දේමැයි. පිරිනිවි කල්හි වනාහි ධර්ම සංග්‍රාහක තෙරුන් වහන්සේලා බණ ඇසීම කලකින් වේයයි සිතූහ. අනතුරුව පංචමී යයි සම්මතකොට බණ ඇසීමේ දිනයක් වශයෙන් තැබූහ. එතැන් පටන් හෝ විසේනිය ලකුණු කරන ලද්දේ විය. එහෙත් අසබ්බකාලික හෙයින් මෙහි නොගන්නා ලද්දී යයි දතයුතු.

තථාරූපාසු, එබඳු වූ, අරාම චෙතියානි පුෂ්පාරාම, ඵලාරාම ආදි ආරාමයෝම ආරාමචෙතිය නම් වෙති. (චිත්ති කතට්ඨෙන) විසිතුරු කරන ලද්දේය යන අරුතින් චෙතිය යයි කියනු ලබත්. පූජනීය අර්ථයෙන් ද එසේ කියන ලද වෙයි. වනචෙතියානි බලිහරණය කරන වනලැහැබ්, සුභගවන, දේවශාලවනාදීහු වනයෝම වන චෙතියයෝ වෙති. රුක්ඛචෙතියානි ගම් නියම්ගම්වල ද්වාරයන්හි වූ පිදිය යුතු වෘක්‍ෂයෝම ‘රුක්ඛචෙතිය’ නම් වෙති. ලෝවැසියෝ දෙවියන් විසින් අරක් ගන්නා ලද්දාහු යයි සිතමින් හෝ ඒ ආරාමාදීන් කෙරෙහිම දෙවියනැයි යන සංඥා ඇතිව ආරාම වන, වෘක්‍ෂයන්, සලකති. පුදති. එහෙයින් ඒ සියල්ලෝම ‘චෙතිය’ යයි කියනු ලැබෙත්. භිංසනකානි යනු භය උපදවන්නා වූ දැකීමෙන් ද ඇසීමෙන් ද භය උපදවත්. සලොමහංසානි යනුවෙන් පිවිසෙන කල්හිම රොමෝද්ගමය උපදවන හෙයින්, රෝමෝද්ගමය සමග පවතිත්.

අප්පෙව නාම පස්සෙය්‍යං එම භය හා භයානක අරමුණු දන්නේ නම් ඉතා මැනවයි. අපරෙන සමයෙන ‘එතදහොසි යන්නුනාහං’ යයි සිතන කාලයෙන් අන්‍ය කාලයෙක්හි.

තත්‍ථ ච මෙ බ්‍රාහ්මණ විහරතො යනු එවැනි සෙනසුන්වල (කෙබඳු සෙනසුන්ද යත්) යම් යම් තැනක් මිනිසුන්ගේ යැදීම්වල පුදකිරීම්වලට යෝග්‍ය වූ යක්‍ෂ අධිගෘහිත ස්ථානයක් වේද, මල් දුම්, මස්, ලේ, චුරුණුතෙල්, මේද බඩදිව, පපු ආදියෙන් (ඒවා) විසුරුවීමෙන් තෙත් වූ පොලෝ ඇත්තේ ද, යක්‍ෂ-රාක්‍ෂස පිසාච ආදීන්ගේ අසහාය පැන්හලක් මෙන් වූයේ ද, යම්තැනක් දවල් කාලයෙහිදු දක්නවුන්ගේ ළය පලන්නාක් මෙන් වේද, ඒ ස්ථාන සඳහා කීහ. තත්‍ථ ච මෙ බ්‍රාහ්මණ විහරතො, යයි ද, මගො වා ආගච්ඡති අං හෝ කුර හප්පවමින්, ගෝණ, කඟවේණ, දිව, හුරු ආදි ප්‍රභේදයන්ට අයත් මෘගයෙක් හෝ එයි. සියලු සිවුපාවුන්ටම මෙහි මග යනු නමකි. කිසිතැනක කාණසිගාලද (මග යයි) කියනු ලැබේ. එහෙයින් කියන ලදී.

උසභස්සෙව තෙ ඛන්‍ධො - සීහස්සෙව විජම්භිතං මිගරාජ නමොත්‍යත්‍ථු අපිකිඤ්චි ලභාමසෙ

මොරොවා කට්ඨං පාතෙති මොණරෙක් හෝ වියලි දරකඩක් ගසකින් හෙලයි. මෝර ශබ්දය ගැනීමෙන් මෙහි සියලුම පක්‍ෂීන් ගැනීම අදහස් කරන ලදී. එයින් යම්කිසි පක්ෂියෙකැයි කියන ලද්දේ වෙයි. නැතහොත් මොරො වා යන මෙහි වා ශබ්දයෙන් අන්කිසි පක්ෂියෙක් හෝ යයි කියන ලදී. මෙම ක්‍රමයයි. කලින් මග ශබ්දයාගේ ද ගැනීමෙන්, වාතොවා පණ්ණසමං ඵරෙති. වාතය හෝ (වියලි) පරඬලා හප්පවයි. එතං නුන තං භයභෙරවං ආගචඡති යනුවෙන් මේ යමක් පැමිණේ ද, ඒකාන්ත වශයෙන් එය භයානක අරමුණකි. මෙතැන් පටන් ද අරමුණම ‘භයභෙරව’ යයි දතයුතුයි. ස්වල්ප වූ ද විශාල වූ ද භයම අරමුණු වන හෙයිනි. සැප අරමුණු කොට ඇති රූපය සැපය මෙනි.

කින්නු ඛො අහං අඤ්ඤදත්‍ථු භය පාටිකංඛී විහරාමි කුමක් නිසා මම ඒකාන්තයෙන් එය කැමැත්තෙම් වාසය කෙරෙම්ද?

යථභූත යථාභූතස්ස යම් යම් ඉරියව්වෙන් යුක්ත වූයේ පවත්වන්නෙම්, සමන්විත වූයෙම් හෝ යන අර්ථයි. මෙ යනු මා සමීපයේ තථාභූත තථාභූතොව යනු ඒ ඒ ඉරියව්වෙන්ම සිටියෙම් පවත්වන්නෙම් සමන්විත වූයෙම් හෝ යන අර්ථයි.

සො ඛො අහං -පෙ- පටිවිනෙමි යනු සක්මන් කරන්නා වූ බෝසත් හට, එහි මුවන්ගේ අංකුර ආදීන්ගේ ශබ්ද භේද ඇති භය අරමුණු පැමිණි කල්හි බෝසත් තෙම නොම සිටියි. නොම හිඳියි. නොනිදයි. සක්මන් කරමින්ම හාත්පසින් විමසන්නේ හාත්පසින් සොයන්නේ භයභේරවයන් නොද දකී. එය මුවන්ගේ අංකුර ශබ්දාදීන්ගේ අරමුණු මාත්‍රයක්ම වෙයි. හෙතෙම ඒ දැන තෙල මෙය නම් භය අරමුණක් නොවේයයි අනතුරුව සිටියි හෝ හිඳියි හෝ ශයනය හෝ කෙරෙයි. මේ අර්ථය දක්වන්නාහු යො ඛො අහං යනාදිය වදාළහ. සියලු තන්හිද පෙය්‍යාල මගින් දැක්වූ තැන්වල ද මෙම ක්‍රමයමැයි.

මින් මත්තෙහි ඉරියව්-පිළිවෙලින් නොකියා ආසන්න පටිපාටියෙන් ඉරියව් කියන ලද්දාහු යයි දත යුතුයැ. ඒ එසේමැයි සක්මන් කරන්නට භයභේරව පැමිණි කල්හි, නොසිටියේ නොහුන්නේ නොනිදා ගත්තේ මෙසේ සිටියහුට ද සක්මන් නොකළේ යයි මෙසේ ඒ ඒ ඉරියව්වට ආසන්න පරිපාටියෙන් කියන ලද්දාහු යයි

නොමුලා විහරණ

මෙසේ භයජනක වූ ද ස්ථානයන්හි තමනට භය හා භයානක අරමුණු නැති බව දක්වා අනතුරුව ධ්‍යානලාභීන් මුලාවට පත්වූ කල්හි තමන් වහන්සේගේ නොමුලා විහරණ දක්වනට සන්ති ඛො පන බ්‍රාහ්මණා යන ආදිය වදාළහ.

එහි සන්ති යනු ඇත්තාහුය. විද්‍යාමාන වෙත්. ලැබෙත්. රත්තිං යෙව සමානං රාත්‍රී කාලයම ඇත්තේ, දිවාති සඤ්ජානන්ති. මේ දවාල යයි හඳුනත්. දිවායෙව සමානං දිවා කාලයම ඇත්තේ රත්තීති සඤ්ජානන්ති රාත්‍රිය යයි හඳුනත්, කුමක් හෙයින් මොවුහු මෙබඳු සංඥා ඇත්තාහු වෙත්ද, යත් කුමක් හෙයින් මොහු මෙබඳු සංඥා ඇත්තාහු වෙත් ද යත්, උට්ඨාන කෞශල්‍යය නොමැති බැවින් හෝ පක්ෂීන්ගේ නාදයෙන් හෝ යි.

කෙසේද? මෙලොව කෙනෙක් ඕදාත කසිණ ලාභී වූයේ දවල් කාලයෙහි පරිකර්ම භාවනාකොට දවල්ම කසිණ සමවතට නැගුනේ, දවල්ම එයින් නැගිටිමි යන සිත ඉපිදවිය. එතකුදු වුවත් කල් පිරිසිඳ දැනීමෙහි හොඳ දක්‍ෂ විය. හෙතෙම දවල් කාලය ඉක්මවා රාත්‍රී කාලයෙහි නැගී සිටියි. එසේ වුවත් ඔදාත කසිණයාගේ පැතිරීම ඔහුට නිර්මලව ප්‍රකට වෙයි. අතිශයින් ප්‍රකට වෙයි. හෙතෙම දවල නැගිටිමියි උපදවන ලද මනස්කාර ඇති බැවින්ද, ඔදාත කසිණය පැතිරිම නිසා නිර්මලව ප්‍රකට වූ බැවින් ද, රාත්‍රියම දහවල් යයි දැනගනී.

මෙලොව කෙනෙක් නීල කසිණ ලාභි වූයේ රාත්‍රියෙහි පිරියම්කොට රාත්‍රියෙහි සමවතට සමවැදුනේ රාත්‍රියෙහි නැගී සිටිමියි සිතිවිලි උපදවයි. එතකුදු වුවත් හේ කාලපරිච්ඡේද දැනීමෙහි දක්‍ෂ නොවූයේය. හෙතෙමේ රාත්‍රිය ඉක්මවා දවල් කාලයෙහිම නැගී සිටියි. එසේ වුවත් ඔහුට නීල කසිණයාගේ පැතිරීම නිසා ඕහට පැහැදිලි නොවෙයි. අප්‍රකට වෙයි. හෙතෙම රාත්‍රියෙහි නැගිටිමියි, උපදවන ලද සිතිවිලි ඇති බැවින් ද නීල කසිණයාගේ ඵරණය (පැතිරීම) නිසා පැහැදිලි නොවූ, අප්‍රකට වූ බැවින් ද දහවල්ම රාත්‍රිය යයි දැනගනී. මෙසේ පළමුකොට ධ්‍යානයන් පිළිබඳ උට්ඨාන කුසලතාව නැති බැවින් මෙවන් සංඥා ඇත්තෝ වෙති.

පක්‍ෂි නාදයෙන් ද ඇතැම් කෙනෙක් මෙහි සෙනසුන ඇතුළත සිටියේම (මෙවන් වැරදි සංඥා ඇතිවේ. දිවා කාලයෙහි නාද කරන කපුටු ආදි පක්ෂීහු චන්‍ද්‍රාලෝකය හේතුවෙන් රාත්‍රිය දවල් යයි හඟිමින් රාත්‍රී කාලයේ නාද කරති. වෙනත් හේතූන් නිසාද නාද කරති. හෙතෙම මෙම ශබ්ද අසා රාත්‍රී කාලය වූයේම දිවාකාලය යයි දැනගනිති. මෙහි ඇතැම් කෙනෙක් ගල් පර්වත අතරෙහි ඝන වනයෙන් වැසුනු ගල්ගුහාවෙක්හි සත්තාහවද්දලිකා හත් දා වැසි පවත්නා කල්හි අතුරුදහන් වූ හිරුඑළිය ඇති කල්හි හුන්නේ වෙයි. එකල්හි රාත්‍රී කාලයෙහි හඬන මහමුහුණු ආදි පක්ෂීහු මධ්‍යාහ්න කාලයෙහි ද, ඒ ඒ තන්හි සම වූ අන්‍ධකාරයෙහි සැඟවුනාහු රාත්‍රී සංඥාවෙන් හෝ අන් කරුණුවලින් හෝ හඬත්. හෙතෙම ඔවුන්ගේ ශබ්ද අසා දවල් කාලයම වූයේ රාත්‍රිය යයි දැන ගනී. මෙසේ පක්‍ෂීන්ගේ නාදයෙන් මෙබඳු සංඥා ඇත්තාහු වෙත් යයි.

ඉදමහං (ඉදං+අහං) මේ මම මෙසේ දැන ගැනීම සම්මොහ විහාරස්මිං වදාමි යනු මේ ඒ මහණ බමුණන්ගේ මුලා වී විසීමකැයි මම කියමි.

අහං ඛො පන බ්‍රාහමණ -පෙ- සඤ්ජානාමි යනු බෝධිසත්ත්වයන් වහන්සේට රෑ දවල පිරිසිඳ දැනගැනීම ප්‍රකටය. සත්තාහ වද්දලිකා (හත්-දා-වැසි) ඇති කල්හිදු සඳ හිරු නොපෙනෙන කල්හිදු මෙතෙක් පෙරබත් කාලය පසුවී ගියේය. මෙතෙක් මැදියම් කාලය ගියේය. මෙතෙක් පසුබත් කාලය ගියේ යයි දැනගැනීමයි. එසේ හෙයින් මෙසේ වදාළහ. පුරන ලද පෙරුම් ඇති බෝසත් තෙම මෙසේ දැනගනී යන යමක් ඇද්ද, මෙය පුදුමයට කරුණක් නොවෙයි. යම් හෙයකින් ප්‍රදේශ ඤාණයෙහි පිහිටි ශ්‍රාවකයන්ටද දිවා රාත්‍රී දෙක වෙන්කොට දැනීම ප්‍රකට වූ හෙයිනි.

කැළණි මහවෙහෙර විසූ ගෝදත්ත තෙර හිරමුදුන් වීමට අගල් දෙකක් තිබියදී පිණ්ඩපාතය පිළිගෙන හිරමුදුන් වීමට අගලක් තිබියදී වළඳයි. හිරු නොපෙනෙන දවස්වලද, උදෑසනින්ම සෙනසුනට පිවිස එම වේලාවටම පිඬු පිණිස නික්ම යති. එක් දිනක් ආරාමිකයෝ හෙට තෙරුන් වහන්සේ නික්මෙන වේලාව බලන්නෙමු යයි බත් සපයා වේලාව බලාගන්නා වූ (කාලත්ථම්හ මූලෙ) කණුව මුල හුන්නාහුය. එතැන් පටන් හිරු නොපෙනෙන දවස්හිදු තෙරුන් වහන්සේගේ නික්මීම නිමිතිකොට කාලය දනවන බෙරය ගැසූහ.

වජගරගිරි වෙහෙර වැසි කාළදේව තෙර වස්කාලය තුළ යාමගණ්ඩිකය. ගසන සේක. මෙය තෙරුන් වහන්සේ පුරුදු කරන ලද්දේය. යාමත්‍රය නාලිකාව (යාමය දැන ගන්නා පා තැටිය) නොම යොදති. අන්‍ය භික්‍ෂූහු යොදති. එකල පෙරයම නික්මුණු කල්හි තෙරුන් මුගුරක් ගෙන සිටි කල්හිම, හෝ එක්වරක් දෙවරක් ගසන කල්හිම යාම යන්ත්‍රය වැටෙයි. මෙසේ තුන් යාමෙහි මහණදම් කොට තෙරණුවෝ උදෑසනම ගමට පිවිස පිණ්ඩපාතය ගෙන වෙහෙරට අවුත් භෝජන ශාලාවෙහි පාත්‍රය තබා දිවා විහරණය කරන තැනට ගොස් මහණදම් කරති. භික්‍ෂූහු කාලස්ථම්භය දැක තෙරුන් කැඳවීම පිණිස කෙනෙකු යවති. ඒ ගිය මහණ තෙම එම තෙරුන් එම වාසය කළ තැනින් නික්මෙන්නාහු හෝ අතරමග හෝ දකී. මෙසේ ප්‍රදේශ ඤාණයෙන් යුතු ශ්‍රාවකයෝ පවා රෑ දවල් පිරිසිඳ දැනීම ප්‍රකටව සිටියාහු වෙති. බෝසතුන් පිළිබඳ කියනුම කවරේද?

යං ඛො තං -පෙ- වදෙය්‍ය යන මෙහි බමුණ, යමෙක් උදෙසා අසම්මොහ ධම්මො සත්තො ලොකෙ උප්පන්නො -පෙ- සුබාය දෙවමනුස්සානං යන වචනය කියන්නා වූ, කිසිවෙක් මනාකොට කියන්නේ නම් මනාකොට කියන්නේ වේද, බොරු නොකියන සුලුවූයේ වේයි, මෙසේ පද සම්බන්ධය දතයුතු වන්නේය.

එහි අසම්මොහ ධම්මො, නොමුලාවන ස්වභාව ඇත්තේ, ලොකෙ මිනිස් ලොවැ බහුජනහිතාය, ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් දිට්ඨධම්මික - සම්පරායික - හිතෝපදේශක වශයෙන් බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස, බහුජනසුඛාය, ත්‍යාග සම්පත්තියෙන් උපකරණ, සුඛ දෙන්නේනුයි, බොහෝ දෙනාට සැප පිණිස වූ. අත්‍ථාය හිතාය සුඛාය, දෙවමනුස්සානං යන මෙහි දෙව මනුස්ස ග්‍රහණයෙන් භව්‍ය පුද්ගලයන් වූ වෛනෙය්‍ය සත්ත්වයන්ම ගෙන ඔවුන්ගේ නිවන්මග ඵලාධිගමය පිණිස තමන් වහන්සේගේ උත්පත්තිය දක්වන සේකැයි දතයුතුයැ. හිතාය යයි කී කල්හි ඊට පමුණුවන මාර්ගය පිණිස යයි කියන ලද්දේ වෙයි. නිවනට පමුණුවන මාර්ගයෙන් මත්තෙහි සැපයක් හිතයන් නැද්ද, එහෙයින් කියන ලද සුඛාය, යනුවෙන් කී කල්හි ඵල සමවත් සැප පිණිස යයි කියන ලද්දේ විය. ඉන් මත්තෙහි සැපයක් නැති බැවින් මෙසේ කියන ලදී. අයං සමාධි පච්චුප්පන්න. සුඛො චෙව, ආයතිඤ්ච සුඛවිපාකො යයි

පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව

මෙසේ බුදුරදහු බුදුගුණ ප්‍රතිලාභය අවසන්කොට, තමන් වහන්සේගේ නොමුලා විහරණය බමුණා හට දක්වා, මෙවිට යම් ප්‍රතිපදාවකින් ඒ කෙළවරට පත් වූ අසම්මෝහ විහරණයට පැමිණියේ ද එම ප්‍රතිපදාවෙහි පූර්වභාගය පටන් දක්වන්නට ආරද්ධං ඛො පන මෙ බ්‍රාහ්මණ යනාදිය වදාළහ.

(කෙචිපනාහු) කිසිවෙක් වනාහි මෙසේ කියති. මෙම නොමුලා විහරණය අසා බමුණාට මෙබඳු සිතක් උපන්නේය. කිනම් ප්‍රතිපදාවකින් මෙයට පැමිණියේ දැයි කියා ඔහුගේ එම සිත දැන, මම මෙම පටිපදාවෙන් මේ උතුම් වූ නොමුලා වූ සිහි ඇති බවට පැමිණියෙමියි දක්වන්නේ මෙසේ වදාළහ යි.

තත්‍ථ ආරද්ධං ඛො පන මෙ බ්‍රාහ්මණ විරියං අහොසි යනුවෙන්, බමුණ මම මේ අසම්මෝහ විහරණය තෙම, කුසීත වූ මුලා වූ සිහි ඇති, කාලදරථ ඇති විසුරුණු සිත් ඇති හෝ මා විසින් නො ලබන ලද්දේ ය. නමුත් මා විසින් එයට පැමිණීම පිණිස, පටන් ගන්නා ලද වෙර ඇත්තේ විය. බෝමැඩ සමීපයෙහි හුන් මා විසින් චතුරංග වීර්ය පටන්ගන්නා ලද්දේ, දැඩිකොට ගන්නා ලද්දේ නොලිහිල්ව පවත්වන ලද්දේ වූයේ යයි කියන ලද්දේ විය. මවිසින් එම වීර්ය, ආරබ්ධ බැවින් නොසැඟවූනේ විය.

උපට්ඨිතා සති අසම්මුට්ඨා යනුවෙන් හුදෙක් වීර්ය පමණක් නොව මගේ සිහියද, අරමුණට අභිමුඛ එළඹ සිටියේ විය. එළඹ සිටි බැවින්ම නොමුළා වූවා විය. පස්සද්ධො කායො අසාරද්ධො යනුවෙන්, කාය චිත්ත දෙදෙනාගේ පස්සද්ධි භාවයෙන් මගේ කයද සැහැල්ලු විය. එහි යම් හෙයකින් නාම කය සැහැල්ලු වූ කල්හි, රූප කයද සැහැල්ලු විය. එබැවින් නාම කායයාගේ ද රූප කායයාගේ ද විශේෂත්වයක් නොමැතිව පස්සද්ධො කායො යනුවෙන් කියන ලද්දේ විය. අසාරද්ධො, පස්සද්ධිය නිසාම පහවූ දරථ භාවමය ඇත්තේ යයි කියන ලද්දේ විය.

සමාහිතං චිත්තං එකග්ගං මගේ සිතද මනාකොට පිහිටියේය. මොනවට තබන ලද්දේය. අප්පණාවට පමුණුවනු ලැබුවක් මෙන් විය. මනාකොට පිහිටුවන ලද බැවින්ම එකඟ වූයේය. අචල වූයේය. සැලීම් රහිත වූයේය. මෙතෙකින් ධ්‍යානයාගේ පූර්වභාග පටිපදාව කියන ලද්දේ විය.

මෙවිට මෙම ධ්‍යානයෙන් යුක්ත වූයේ, ප්‍රථමධ්‍යානය ආදිකොට ත්‍රිවිද්‍යාව අවසන්කොට ඇති විශේෂත්වය දක්වන සේක්. සො ඛො අහං යනාදිය වදාළහ.

එහි විවිච්චෙව කාමෙහි -පෙ- චතුත්‍ථජ්ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසිං පළමුකොට මෙහි යමක් කිවයුතුද ඒ සියල්ල විසුද්ධි මග්ගයෙහි පඨවි කසිණ කථාවේ දී කියන ලදී. හුදෙක් එහි උපසම්පජ්ජ විහරති යනුවෙන් ආයේය. මෙහි විහාසිං යනුවෙන් ආවේය. එපමණි වෙනස. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක්කොට මෙම ධ්‍යානයට පැමිණි සේක්ද යත්, කම්මට්ඨාන භාවනා කොටය. කවර කම්මට්ඨාන භාවනාවක්ද යත්, ආනාපානසති කම්මට්ඨානයයි.

මෙම සතර ධ්‍යානයෝ කෙනෙකුට චිත්ත ඒකාග්‍රතාව පිණිස වෙති. කිසිවෙකුට විදර්ශනා පාදක වෙති. කිසිවෙකුට අභිඥා පාදක වෙති. කිසිවෙකුට නිරෝධ පාදක වෙති. කිසිවෙකුට භවයෙහි ඇවිදීම පිණිස වෙති. ඔවුන් අතුරෙන් රහතුන් වහන්සේට චිත්තෙකග්ගිතාව පිණිස වෙති. ඒ එසේමැයි. ඔවුහු සමවැද එකඟ සිත් ඇත්තාහු සැපසේ දවස ගත කරන්නෙමු යයි මෙසේ කසිණ පිරියම් කොට අට සමවත් නිපදවත්. සේඛයන්ට සහ පුහුදුන්ට සමවතින් නැගී සිට එකඟ වූ සිතින් විදර්ශනා භාවනා කරන්නෙමුයි නිපදවන්නවුනට විදර්ශනා පාදක වෙති. යමෙක් අටසමවත් නිපදවා අභිඥා පාදක ධ්‍යානයට සමවැද සමවතින් නැගීසිට එකොපි හුත්‍වා බහුධා හොති යයි කියන ලද නය ඇති අභිඥාවන් පතන්නාහු (ඒවා) නිපදවති. ඔවුනට අභිඥා පාදක වෙති. යම් කෙනෙක් අට සමවත් උපදවා නිරෝධ සමාපත්තියට සමවැද සතියක් අචිත්තකව සිට දිට්ඨ ධම්ම නිරොධ නම් වූ නිවනට පැමිණ සුවසේ වාසය කරන්නෙමුයි නිපදවත්ද, ඔවුනට නිරෝධ පාදක වූවාහු වෙති. යම්කෙනෙක් අට සමවත් නොපිරිහුනු ධ්‍යාන ඇත්තෝව බඹලොව උපදින්නෙමුයි නිපදවත් ද ඔවුනට භවයෙහි ඇවිදීම පිණිස වෙති.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙම හතරවන ධ්‍යානය බෝරුක් මුලදී නිපදවන ලදී. එය උන්වහන්සේට විදර්ශනා පාදක විය. අභිඥා පාදකද සර්ව කෘත්‍ය සාධක ද විය. සියලු ලොවී ලොව්තුරා ගුණදායක වූයේදැයි දතයුතුය.

පූර්වෙනිවාස කථා

යම් ගුණ කෙනෙකුන් ලබාදුන්නේ වේද, ඔවුන් අතුරෙන් ඒකදේශයක් දක්වන සේක්, සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ යනාදිය වදාළහ.

එහි (පුබ්බෙනිවාස-දිබ්බචක්ඛු) ද්විධ විද්‍යාවන්ගේ පදානු වර්ණනාවද, භාවනා නයද විසුද්ධි මග්ගයෙහි විස්තර වශයෙන් දක්වන ලදී. හුදෙක් එහි, සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ -පෙ- අභිනින්නාමෙති යයි කියන ලදී. මෙහි අභිනින්නාමෙසිං යයි කියන ලදී.

අයං ඛො, මෙ බ්‍රාහ්මණ යන මේ අර්පණා වාරයද එහි නොම ආයේය. මෙයම එහි විශේෂයි. එහි සො යනු ඒ මම අභිනින්නාමෙසිං, එලවීමි. අභිනින්නාමෙසිං යන වචනයෙන් ද, සො යන මෙහි ඒ මම යයි මෙසේ අර්ථය දතයුත්තේය.

තව ද යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වශයෙන් මේ පූර්වේනිවාසානුස්මෘති ඥානය ආයේ ද, එහෙයින් සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො යයි මෙහි මෙසේ යෝජනා දත යුත්තීය. යම් හෙයකින් මෙහි සො තතො චුතො යනු පෙරලා නවත්තන්නහුගේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂාව වේද එහෙයින් ඉධූපපන්නො යනු මේ මෙහි උත්පත්තියට අනතුරුව (යන අර්ථයි) අමුත්‍ර උදපාදිං යනු තුෂිත භවනය සඳහා වදාළහයි දතයුතුය.

තත්‍රාපාසිං එවං නාමො ඒ තුෂිත දෙව්ලොව ‘සේතකේතු නම් දිව්‍යපුත්‍රයා වීමි. එවං ගොත්තො, ඒ දේවතාවුන් සමග සමාන ගෝත්‍ර - ඇත්තෙම්, එවං වණ්ණො ස්වර්ණ වර්ණ වූයෙම්, එවමාහාරො දිව්‍යමය සුධාහාර ඇත්තෙම්, එවං සුඛ දුක්ඛ පටිසංවෙදි, මෙසේ දිව්‍යමය සැප විඳිනසුළු වූයෙමි. දුක වනාහි සංස්කාරයන්ගේ දුඃඛමාත්‍රය මැයි. මෙසේ සත් පනස් කෙල ලක්‍ෂයක් අවුරුදු ආයු ඇත්තෙම් වීමි. සො තතො චුතො ඒ මම තුෂිත දෙව්ලොවින් චුත වූයෙම්, ඉධූපපන්නො මෙහි මායා දේවියගේ කුසෙහි උපන්නේ වීමි.

අයං ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණ, ආදි තන්හි මෙ මා විසින් විජ්ජා යනු විදිතකරණාර්ථයෙන් (=අවබෝධ) විජ්ජා නම් කුමක් විදිත කෙරේද? පෙර විසූ ආත්ම භාවයෝය. අවිජ්ජා යනු අවිදිත (අනවබෝධ) අර්ථයෙන් අවිජ්ජා නම් වේ. එම අවබෝධ නැණ වසන මෝහයයි කියනු ලැබේ. [missing trans]

ආලොකො යනු ඕ විද්‍යා තොමෝම ආලෝකමත් කරන අර්ථයෙන් ආලෝකය යයි කියනු ලැබේ. මෙහි වනාහි එම විද්‍යාව අවබෝධ කළේය යන මේ අර්ථයයි. සෙස්ස ප්‍රශංසා කිරීම සඳහාය. මෙහි මෙම යෙදීම්හු වෙති. මා විසින් මේ විද්‍යාතොමෝ අවබෝධ කරන ලද්දීය. අධිගත විජ්ජා ඇති මගේ අවිජ්ජා තොමෝ පහව ගියාය. නැසුනාහ යන අර්ථයි. කුමක් හෙයින් ද, යම් හෙයකින් විද්‍යාව පහළ වූවා ද, මේ නයමැයි ඉතිරි පද දෙක පිළිබඳවද,

යථාතං යනු මෙහි යථා යනු උපමා අර්ථයෙහිය. තං යනු නිපාතයි. සතියගේ අවිප්පවාසයෙන් අප්පමත්තස්ස ප්‍රාමාද වූවහුට වීරිය නමැති අව්වෙන්, ආතාපිනො තැවෙන්නහුට කයෙහි ද, ජීවිතයෙහි ද අපේක්‍ෂා රහිත බැවින් පහිතත්තස්ස, නිවනට මෙහෙයවන ලද සිත් ඇත්තහුට, අත්හරින ලද සිත් ඇත්තහුට යන අර්ථයි. මෙයින් කියන ලද්දේ වෙයි. අප්‍රමාදීව කෙලෙස් තවන වර ඇතිව මුදාහළ සිත් ඇතිව, වාසය කරන්නෙකු විසින්, යම්සේ අවිද්‍යාව නසන ලද්දී ද, විද්‍යා තොමෝ උපදවනු ලබන්නී ද, අන්‍ධකාරය නසන ලදී ද, ආලෝකය උපදවන්නී ද, එපරිද්දෙන් මවිසින් අවිද්‍යාව නසන ලද්දීය. විද්‍යාව උපදවන ලද්දීය. තමස (අඳුර) නසන ලද්දීය. ආලෝකය උපන්නේය. එපරිද්දෙන් මා විසින් වීර්යයට අනුරූප වූ ප්‍රතිඵලය ලබන ලද්දේය.

පූර්වෙනිවාස කථා නිමි.

චුතූපපාත කථා

චුතූපපාත කථාවෙහි මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වශයෙන් පාලියෙහි ආවේ වෙයි. එහෙයින් පස්සාමි පජානාමි යයි කියන ලද්දීය. විශේෂත්වයකට ඇත්තේ මෙයයි. සෙස්ස විසුද්ධිමග්ගයෙහි දැක්වූ පරිදිම වෙයි.

මෙහි වනාහි විජ්ජා යනු දිබ්බචක්ඛුඤාණ විද්‍යාවයි. අවිජ්ජා යනු සත්ත්වයන් චුතිය හා පටිසන්ධිය වසන අවිජ්ජාවයි. සෙස්ස කී පරිදිමැයි. යම් හෙයකින් පිරූ පාරමී දම් ඇති මහාසත්ත්වයන් වහන්සේට පරිකර්ම කෘත්‍යයක් නම් නැත. ඔහු විසින් සිත ඒ සඳහා නැමූ කල්හිම අනෙකාකාර වූ පූර්වෙ නිවාස සිහිකරන, දිවැසින් සතුන් බලත්, යමෙක් මෙහි පරිකර්මය ආදිකොට භාවනා ක්‍රමය කියන ලද්දේ වෙයි. එයින් මෙහි ප්‍රයෝජනයක් නැත.

ආසවක්ඛය ඤාණය

තුන්වන විද්‍යාවෙහි සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ යයි විපස්සනා පාදක හතරවන ධ්‍යානය දතයුතුයැ. ආසවානං ඛයෙ ඤාණාය රහත් මග නැණ පිණිස, ඒ එසේමැයි. රහත්මග වනාහි ආසවයන් නසන හෙයින් (ආසවානං ඛයො ඉති) ආසවක්ඛය යයි කියනු ලැබේ. ඒ ආසවයන් නැතිකිරීමෙහි ද මේ ඤාණය වෙයි. එහි ඇතුළත් වූ හෙයිනි. චිත්තං අභිනින්නාමෙසිං විදර්ශනා චිත්තය එළවීමි. සො ඉදං දුක්ඛං යන මේ ආදි තන්හි මෙතෙක් දුකය, මෙයින් වැඩියක් නැතැයි සියලුම දුක්ඛ සත්‍යය රස ලක්‍ෂණ සහිත ප්‍රතිවෙධයන් යථා භූතං තත් වූ යථාභූතං අම්හඤ්ඤාසිං තත් වූ පරිද්දෙන් විශේෂයෙන් අවබෝධ කෙළෙමි. දැනගතිමි. ප්‍රතිවෙධ කළෙමි. ඒ දුක්ඛයාගේ ඉපදවීමේ තෘෂ්ණාව අයං දුක්ඛ සමුදයො යනුයි. දුක, දුකට හේතුව යන දෙකම යම් තැනකට පැමිණ නිරුද්ධ වේද, ඒ ඔවුන්ගේ නොපැවැත්ම නම් වූ නිවන අයං දුක්ඛ නිරොධො යනුයි. ඒ නිවනට පමුණුවන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය අයං දුක්ඛ නිරෝධ ගාමිණි පටිපදා යනුයි. රස සහිත ලක්‍ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් තත් වූ පරිද්දෙන් විශේෂයෙන් අවබෝධ කළෙමි. දැනගතිමි. ප්‍රතිවේධ කළෙමියි මෙසේ අර්ථය දතයුත්තේය.

මෙසේ ස්වරූප වශයෙන් සත්‍යයන් දක්වා දැන් කෙලෙස් වශයෙන් පරියාය වශයෙන් දක්වන සේක් ඉමෙ ආසවා යනාදිය වදාළහ.

තස්ස මෙ එවං ජානතො එවං පස්සතො යනුවෙන්, මෙසේ දන්නා වූ මෙසේ දක්නා වූ ඒ මගේ විපස්සනා ඥාණය සමග කෙළවරට පැමිණි මාර්ගය වදාරති. කාම ආසවයෙන් විමුච්චිත්‍ථ යන මෙහි ඵලක්‍ෂණය දක්වයි. මාර්ග ක්‍ෂණයෙහි සිත මිදෙයි. ඵල ක්‍ෂණයෙහි මිදුනේ වෙයි. විමුත්තස්මිං විමුත්ත මිති ඤාණං යන මෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඥානය දක්වයි. ඛීණා ජාති යන මෙයින් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඥානයාගේ භූමිය වදාරති. ඒ ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කරන්නා වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඛීණා ජාති යනාදිය දැනගත් සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කවර ජාතියක් ඛීණ වූවා ද, එය කෙසේ දැනගත් සේක් ද යත් උන්වහන්සේන්ගේ ඉක්මුණු ජාති තොමෝ ක්‍ෂය නොවූවා වෙයි. පෙරම ක්‍ෂය වූ හෙයිනි. අනාගතයද නොවෙයි. අනාගතයෙහි උත්සාහයක් නැති හෙයිනි. පවත්නා ජාතියද නොවෙයි. විද්‍යමාන හෙයිනි.

මාර්ගය නොවැඩු බැවින් ඒක-චතු-පංච වෝකාර භවයන්හි ඒක චතු-පංච ස්කන්ධයන්ගෙන් යුත් යම් ජාතියක උපදින්නී ද ඕ තොමෝ මාර්ගය වැඩු බැවින් නූපදනා ස්වභාව ඇති බවට පැමිණීමෙන් ක්‍ෂය වූ ඒ භාග්‍යවත්හු මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ ක්ලේශයන් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට කෙලෙසුන් නැති කල්හි විද්‍යමාන වූ ද එම කර්මය මත්තෙහි පිළිසිඳ නොදෙන්නේ වේදැයි දන්නාහු දැනගත් සේක.

වුසිතං යනු වැස නිමවන ලද්දේය. හාත්පසින් වැස නිමවන ලද්දේය. කරන ලද්දේය. හැසිරෙන ලද්දේය. නිමවන ලද්දේය යන අර්ථයි. බ්‍රහ්මචරියං මාර්ග බ්‍රහ්ම චර්යාව, කල්‍යාණ පෘථජ්ජනයා සමග සත්ත සේඛයෝ බඹසර වසන්නාහු නම් වෙති. ඛීණාසව තෙමෙ වැස නිමකරන ලද බඹසර ඇත්තේය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වුසිතං බ්‍රහ්ම චරියං යයි දැනගත් සේක. කතං කරණීයං සිවුසස්හි සතර මාර්ගයන්ගෙන් පරිඤ්ඤා-සච්ඡිකිරියා-භාවනා වශයෙන් සොළසාකාර කෘත්‍ය නිමවන ලද්දේය යන අර්ථයි. කල්‍යාණ පෘථජ්ජන ආදිහු වනාහි එම කෘත්‍යය කරත්, ඛීණාසව තෙමේ කත කරණීය නම් වේ. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ගේ කළයුතු දෙය ප්‍රත්‍යවෙක්‍ෂා කරන්නේ කතං කරණීයං යයි දැනගත්තේය.

නාපරං ඉත්‍ථත්තාය යනු මෙවිට යළි මෙබඳු බව පිණිස මෙසේ සොළොස් ආකාර කෘත්‍යයාගේ අභාවයෙන්, කෙලෙස් ප්‍රහාණ්‍ය පිණිස හෝ මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් මට නැතැයි දැනගත්තේය. නැතහොත් ඉත්‍ථත්තාය මෙබඳු භාවයෙන් මෙබඳු ප්‍රාකාරයෙන් දැන් පවත්නා ස්කන්ධ සන්තතියෙන් අන්‍ය වූ ස්කන්ධ පරම්පරාවක් මට නැත. මේ පංච ස්කන්ධයෝ වනාහි පරිඤ්ඤාත වූවාහු මුල් සිඳපු ගස් මෙන් සිටිති. ඔවුහු චරිමක විඤ්ඤාණයාගේ නිරෝධයෙන් දර රහිත ගින්නක් මෙන් නිවෙන්නාහු යයි දැනගත් සේක.

දැන් මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඥානයෙන් පරිගෘහිත වූ එම ආසවක්ඛය ඤාණය බමුණාට දන්වන සේක්, අයං ඛො මෙ බ්‍රාහ්මණ යන ආදිය වදාළහ. එහි විජ්ජා යනු රහත්මග ඥාන නම් විද්‍යාවයි. අවිජ්ජා යනු සිවුසස් මුවහ කරන අවිද්‍යාවයි. සෙස්ස කී නයින් දතයුතුයැ.

මෙතෙකින් පුබ්බේ නිවාස ඤාණයෙන් අතීත ඤාණයද, දිබ්බ චක්ඛු ඤාණයෙන්, වර්තමාන හා අනාගත ඤාණයද, ආසවක්ඛය ඤාණයෙන් සියලු ලෝකෝත්තර ගුණයදැයි මෙසේ ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් සියළු සර්වඥ ගුණයන් සංග්‍රහ කොට ප්‍රකාශකරන සේක්, තමන් වහන්සේගේ නොමුළා විහරණය - බ්‍රාහ්මණයා හට දැක්වූ සේක.

අරණ්‍යවාසය

මෙසේ කී කල්හි බ්‍රාහ්මණ තෙම මෙසේ සිතී. ශ්‍රමණ භවත් ගෞතම තෙම සර්වඥ බව ප්‍රතිඥා කරයි. අද දක්වාත් අරණ්‍යවාසය අත් නොහරියි. ඔහු විසින් කළයුතු අන් කිසිවක් ඇද්දැයි, ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස දැන මෙම අජ්ඣාසයානු සන්ධියෙහි (පිහිටා) සියා ඛො පන තෙ යනාදිය වදාළහ.

සියා ඛො පන තෙ බ්‍රාහ්මණ එවමස්ස යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණය, ඔබට කිසිවිටෙක මෙබඳු සිතක් වන්නේය. න ඛො පනෙතං බ්‍රාහ්මණ, එවං දට්ඨබ්බං බමුණ, ඔබ විසින් මේ මාගේ පත්ත සේනාසන ඇසුරු කිරීම වනාහි පහනොකළ රාගාදිය ඇති බැවිනැයි, මෙසේ නොදතයුතුය. මෙසේ පත්ත සේනාසන පටිසේවනය හේතුරහිත බව ප්‍රතික්‍ෂෙප කොට කරුණු දක්වන සේක්, දෙව ඛො අහං ආදිය වදාළහ. එහි අර්ථයම අත්‍ථවස නම් වේ. එහෙයින්, දෙව ඛො අහං බ්‍රහ්මණ අත්‍ථවසෙ යනුවෙන් බ්‍රාහ්මණය, මම වනාහි අර්ථ දෙකක් කාරණා දෙකක් දක්නෙම්. කියන ලද්දේ වෙයි. අත්තනොච දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාරං යන මෙහි දිට්ඨධම්ම නම් පෙනෙන්නා වූ මේ ආත්මභාවයයි. ඵාසුවිහාර නම් සතර ඉරියව්වල පහසුතාවයයි. යම් හෙයකින් වනයෙහි හුදකලා වූවහුට යටත් පිරිසෙන් වනයෙහි උච්චාර - පස්සාව කර්මයෙහි සිට සියලු ඉරියාපථයෝ පහසු වෙති. එහෙයින් දිට්ඨධම්ම සුඛ විහාරං යන ඉහාත්ම සැප විහරණයම දිටඨධම්ම සුඛ විහාර වශයෙන් දතයුතුයැ.

පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානො යනු, කෙසේනම් අරණ්‍යවාසයෙන් පශ්චිම ජනතා තොමෝ අනුකම්පා ලැබුවා වේද? සැදැහැයෙන් සසුන් වන් කුලපුත්‍රයෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අරණ්‍යවාසය දැක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා අරණ්‍ය සේනාසන අත් නොහරිති. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පරිඤ්ඤාත ධර්මයෙක් නොම ඇත. පහාතබ්බ ධර්මයෙක් නොම ඇත. භාවෙතබ්බ ධර්මයෙක්ද නොම ඇත. සච්ඡිකාතබ්බ ධර්මයක්ද නොම ඇත. අප වැන්නවුන් ගැන කියනුම කවරේදැයි සිතා එහි (ආරණ්‍යයෙහි වාසය කළ යුතුම යයි හඟිත්.) මෙසේ වහා දුක් කෙළවර කරන්නාහු වන්නාහු යයි. මෙසේ පශ්චිම ජනතා තොමෝ අනුකම්පා ලබන්නාහු වන්නී යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙම අරුත දක්වමින් මෙසේ වදාළහ. පච්ඡිමඤ්ච ජනතං අනුකම්පමානො යනුවෙන්

දේශනා අනුමෝදනා

මෙය අසා සතුටට පත් බමුණු තෙම, අනුකම්පිතරූපා යනාදිය කීහ. එහි අනුකම්පිත රූපා යනු අනුකම්පිත ජාතිකා අනුකම්පා කළ ස්වභාව ඇති. ජනතා යනු ජන සමූහ තෙම, යථා තං අරහතා සම්මා සම්බුද්ධෙන යනුවෙන් යම්සේ එම සම්මා සම්බුද්ධ තෙම අනුකම්පා කරන්නේ ද එසේම අනුකම්පා කළ ස්වභාව ඇත්තාහු යයි.

මෙසේ කියා යළිත් බුදුරදුන්ගේ එම දේශනාව අනුමෝදන් වෙමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ කීහ. අභික්කන්තං භො ගොතම අභික්කන්තං භොගොතම යන මෙහි අභික්කන්ත ශබ්දය ඛය - සුන්දර, අභිරූප අබ්භනු මොදනා (=අනුමෝදන් වීම) යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. අභික්කන්තො භන්තෙ රත්ති නික්ඛන්තො පඨමො යාමො චිරනිසින්නො භික්ඛු සංඝො යනාදි තන්හි ක්‍ෂයවීම යන අර්ථයෙහි වේ. අයං ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්ත තරොච පණීත තරො ච යන ආදි තන්හි සුන්දර යන අර්ථයෙහි වේ.

කොමෙ වන්‍දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසාජලං අභික්ක්‍න්තෙන වණ්ණෙන සබ්බා ඔභාසයං දිසා

යනාදී තන්හි අභිරූප යන අර්ථයෙහි වේ.

අභික්කන්තං භන්තෙ අභික්කන්තං භන්තෙ යනාදි තන්හි අනුමෝදනා අර්ථයෙහි දක්නට ලැබේ. මෙහිද අනුමොදනා අර්ථයෙහි වේ. එහෙයින් මැනව. පින්වත් ගෞතමයනි, මැනව පින්වත් ගෞතමයෙනි යයි කියන ලද්දේ වේයයි දතයුත්තේය.

භයෙ කොධෙ පසංසායං තුරිතෙ කොතුහලච්ඡරෙ භා සෙ සොකෙ පසාදෙච කරෙ ආමෙණ්ඩිතං බුධො,

මේ ආම්‍රෙඩිත අර්ථයෙන් ද, මෙහි ප්‍රසාද වශයෙන් ද මේ අභික්කන්ත ශබ්දය දෙවරක් යොදන ලද්දේ යයි දතයුතුය. නැතහොත් අභික්කන්තං යනු ඉතා කාන්තය. ඉතා හොඳය. ඉතා මනාපය. ඉතා සුන්දර යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

එහි එකම අභික්කන්ත ශබ්දයෙන් දේශනාවට ස්තුති කෙරේ. එක් අතකින් තමාගේ පැහැදීම ප්‍රකාශ කරයි. මේ වූකලී මෙහි අදහසයි. භගවත් ගෞතමයන් වහන්ස, දේශනාව අතිශයින් කාන්තය. භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අතිශයින් ඉෂ්ටය. මේ දේශනාව අසා මගේ පැහැදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ද, දේශනාව කෙරෙහිදැයි මේ දෙඅරුත සඳහාම තුති කෙරේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ඉතා මනහරය. දොස් නසන හෙයිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය ඉතා මැනවි. උතුම් වූ ගුණයට පමුණුවන හෙයිනි. එසේම ශ්‍රද්ධාව උපදවන හෙයින්ද ප්‍රඥාව උපදවන හෙයින් ද මැනව. එසේ අර්ථ සහිත බැවින්ද ව්‍යඤ්ජන සහිත බැවින්ද මැනව. නොගැඹුරු පද ඇති හෙයින්ද මැනව. කනට මිහිරි හෙයින්ද මැනව. හෘදයංගම හෙයින්ද මැනවි. තමා උසස්කොට දැක්වීමක් අනුන් පහත්කොට සැලකීමක් නැති බැවින්ද මැනවි. කරුණාවෙන් සිහිල් හෙයින්ද, ප්‍රඥාවෙන් නිර්මල හෙයින්ද මැනවි. විනාශය ඉවසන හෙයින්ද මැනවි. ඇසීමෙන් සුව එලවන හෙයින්ද විමසීමෙන් හිත එලවන හෙයින්ද යන මේ ආදීන් ගෙන යෙදිය යුතු හෙයින්,

එයින් මත්තෙහි උපමා සතරකින් දේශනාවට පසසයි. එහි නික්කුජ්ජිතං, අධෝමුඛ කොට තබන ලද මුව යටිහුරු වූ හෝයි. උක්කුජ්ජෙය්‍ය මුව උඩුහුරු කරන්නේය. පටිච්ඡන්නං තණපත් ආදියෙන් වසන ලද්දක්, විවරෙය්‍ය, විවෘත කරන්ය. මූළහස්ස දිශා මුළා වූවහුට මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය අත ගෙන මේ මගයයි කියන්නේය. අන්‍ධකාරෙ කාළ පක්‍ෂය, චාතුද්දසියා මධ්‍යම රාත්‍රිය ඝන වනය, මේඝ පටලය යන අංග සතරින් යුක්ත වූ, පළමුකොට දක්වන ලද්දේ නො ගැඹුරු වූ පදාර්ථය.

(මේ මතු කියනු ලබන්නේ) අභිප්‍රාය අථ යෝජනාවයි. යමෙක් මුව යටිකුරු කොට තබන ලද්දක් යම්සේ උඩුමුව කරන්නේ ද, මෙසේ අසත් ධර්මයෙහි පතිත වූ මා අසද් ධර්මයෙන් සද්ධර්ම මුඛයට නගා සිටුවන්නා වූ, යම් සේ පටිච්ඡන්න වූවක් විවෘත කරන්නේ ද එසේ කාශ්‍යප භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසන අන්තර්ධානයේ පටන් මිසදිටු ගැන්මෙන් වැසුන සසුන විවෘත කරන්නා වූ, යම්සේ මුළා වූවෙකුට මග කියන්නේ ද, එසේ වැරදිමගට මිථ්‍යා මගට පිළිපන්නා වූ මට සඟමොක් ප්‍රකාශ කරන්නා වූ, අන්ධකාරයෙහි තෙල් පහනක් දල්වන්නේ ද මෙසේ මෝහාන්ධකාරයෙහි නිමග්න වූ බුද්ධාදි රතන රූපයන් නොදක්නා වූ මට ඒ (තුණුරුවන්) ප්‍රතිච්ඡාදක වූ මොහඳුර දුරුකරන දෙසුම් නමැති පහන් දැරීමෙන් භවත් ගෞතමයන් විසින් මට මෙවන් ක්‍රමවලින් ප්‍රකාශ කළ හෙයින් නොයෙක් අයුරින් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේ විය.

ප්‍රසන්න ආකාර

මෙසේ දහම් දෙසුමට තුතිකොට මෙම දෙසුමෙන් තුණුරුවන් කෙරෙහි පහන් සිත් ඇත්තේ පහන් බව දක්වන්නේ එසාහං ආදිය කීහ. එහි එසාහං යනු ඒ එම යනුයි. භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි යනුවෙන්, මට පින්වත් ගෞතමයන් වහන්සේගේ සරණය. පිහිටය. දුක් නසන්නේ ද හිතවත් දෙය සලසන්නේ ද වෙති යන මේ අදහසින් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ සරණකොට යමි. භජනය කරමි. සේවනය කරමි. පයුරුපාසනය කරමි. නැතහොත් මෙසේ දනිමි. අවබෝධ කරමියි යන අර්ථයි. යම් ධාතු කෙනෙකුන් ගමනාර්ථය වේද බුද්ධියක් එහි අර්ථයක් වේද, එබැවින් ගච්ඡාමි යනු මේ පදයාගේ අරුත දනිමි. අවබෝධ කරමියි යන මේ අර්ථය කියන ලද්දේ විය.

ධම්මඤ්ච භික්ඛු සංඝඤ්ච මෙහි වනාහි අවබෝධ කළ මග ඇත්තේ, සච්ඡිකත නිරෝධය ඇත්තේ අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නවුන් අපායෙහි නොවැටෙන්නවුන් කොට ධරානුයි ධම්ම නම් වේ. ඒ ධර්මය තෙම ආර්ය මාර්ගයද නිර්වාණයද වේ. එහෙයින් කියන ලදී. යාවතා භික්ඛවෙ ධම්මා සංඛතා අරියො අටඨංගිකො මග්ගො තෙසං අග්ග මක්ඛායත්ති (මහණෙනි, යම්තාක් සංඛත ධර්මයෝ වෙත් ද ඔවුන් අතුරෙන් ආර්ය අට්ඨාංගික මාර්ගය අග්‍ර යයි කියනු ලැබේ.) යන විස්තරයෙහි හුදෙක් ආර්ය මාර්ගය ද නිර්වාණය ද පමණක් නොවේ. යළිදු ආර්ය ඵලයත් සමග පර්යාප්ති ධර්මයද වෙයි. ඡත්ත මානවක විමාන වස්තුවෙහි මෙසේ කියන ලදී.

රාගවිරාග මනෙජමසොකං, ධම්මමසංඛතමප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං ධම්මමිමං සරණත්‍ථමුපෙමි

මෙහි රාග විරාග යනුවෙන් මාර්ගය කියන ලද්දේය. අනෙජ මසොකං යනුවෙන් ඵලය කියන ලද්දේය. ධම්මමසංඛත යනුවෙන් නිර්වාණය කියන ලදි.

අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං පිටකත්‍රයෙහි විභාග කරන ලද සියලු ස්කන්ධයෝ කියන ලද්දාහුය. වැරදි සීල, දිට්ඨි සමූහය නසන ලද්දාහුය යන අරුතින් සංඝනම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් අට්ඨ අරිය පුග්ගල සමූහය කියන ලද්දේ වෙයි. එය එම විමාන වස්තුවෙහිම මෙසේ කියන ලදී.

යත්‍ථච දින්න මහප්ඵලමාහු, චතුසු සුචීසු පුරිසයුගෙසු අට්ඨච පුග්ගල ධම්මදසාතෙ සංඝමිමං සරණත්‍ථ මුපෙමී

භික්ඛූනං සමූහො භික්ඛු සංඝො භික්‍ෂූන්ගේ සමූහය භික්‍ෂු සංඝ නම් වේ. මෙපමණකින් බමුණු තෙමේ තෙරුවන් සරණ අවබෝධ කළේය.

සරණාගමන කථා

සරණය, සරණාගමනය, සරණගතයා මේ වනවිට එම සරණාගමනයන් විෂයෙහි, දක්‍ෂ බව පිණිස සරණය සරණාගමනය යමෙක් සරණ යේද, හෙතෙම සරණාගමන ප්‍රභේදය සරණගමන ඵලය, සරණාගමනය කිලුටුවීම යන මේ දතයුත්තේය. සෙය්‍යථිදං ඒ කවරේද පදාර්ථ වශයෙන් හිංසා කෙරේනුය සරණ නම් වේ. එම සරණාගමනයෙන් සරණාගතයන්ගේ භය, තැතිගැනීම් දුක්, දුගති, පරික්ලේශ නැතිකරයි. විනාශ කෙරේය යන අර්ථයි. සරණ යනු තුණුරුවන්ට නමකි.

නැතහොත් හිතවත් බැව්හි පැවැත්මෙන් අහිතයන් වැලැක්වීමෙන් ද සත්ත්වයන්ගේ භයට හිංසා කෙරේනුයි භගවත් තෙම භව කතරින් එතර කිරීමෙන් හා අස්වැසිලි දීමෙන් ධර්මයද ස්වල්ප වූ සත්කාරයකින් මහත් වූ ප්‍රතිඵල හේතුවෙන් සංඝ තෙම ‘සරණ’ නම් වෙයි. එහෙයින් මෙම ක්‍රමයෙන්ද, රතනත්‍රය සරණ නම් වෙයි. තප්පාසාද තග්ගරුතා යන මෙයින් වෙසෙසින් නසන ලද කෙලෙස් ඇති තත්පරායණාකාරයෙන් පැවැත්තා වූ චිත්තෝද්පාදය තෙම සරණගමණ නම් වෙයි. එයින් යුත් පුද්ගල තෙම සරණ ගියේ වෙයි. උත්තප්‍රකාර චිත්තෝද්පාදයෙන් යුත් මට මේ තෙරුවන් සරණය. තෙරුවන් පිහිටයයි (පරායනයයි) මෙසේ එළඹියේය යන අරුති. මෙසේ පළමුකොට සරණය සරණයාමය යමෙක් සරණයේද හෙතෙමේ ද යන මේ තුන් කරුණු දතයුතුයැ.

සරණාගමන ප්‍රභේද දුවිධ වේ. ලෝකෝත්තර සරණාගමනයද, ලෞකික සරණාගමනයද යනුවෙනි. ඔවුනතුරෙන් ලෝකෝත්තර සරණාගමනය නම් මග නැණින් දත් සිවුසස් ඇත්තහුට මහ නැණ පහළ වන මොහොතෙහි සරණාගමනය පිළිබඳ උප ක්ලේශයන්ගේ සමුච්ඡෙද ප්‍රහාණයෙන් අරමුණු වන හෙයින් නිවන අරමුණුව කිස සපුරමින් රත්නත්‍රය සම්පූර්ණ වීමයි.

ලෞකික සරණාගමනය පුහුදුන් හට සරණාගමන උප ක්ලේශයන්ගේ විෂ්කම්භනයෙන් අරමුණු වන හෙයින්, බුද්ධාදි ගුණයන් අරමුණු වීමෙන් සමෘද්ධ වෙයි. එය අර්ථ වශයෙන් බුද්ධාදී වස්තූන්හි ශ්‍රද්ධා ප්‍රතිලාභයයි. ශ්‍රද්ධාව මුල්කොට ඇත්තා වූ සම්මා දිට්ඨිය දශපුණ්‍ය ක්‍රියා විෂයෙහි දිට්ඨුජ්ජ කම්ම යයි කියනු ලැබේ.

ඒ මේ ලෞකික සරණාගමනය සිව් ආකාරයකින් පවතී. අත්ත සන්නීයාතන, තත්පරායනතා, සිස්සභාවූපගමන, පණිපාත යනුවෙනි. ඔවුන් අතුරෙහි අත්තසන්නීයාතන සරණාගමන නම්, මම අද පටන් මගේ ආත්මභාවය බුදුරදුන්ටද, ධර්මයටද, සංඝයාටද පාවා දෙමියි මෙසේ බුද්ධාදීන්ට ආත්ම පරිත්‍යාග යයි.

තත්පරායනතා සරණාගමනය නම් මම අද පටන් කොට බුදුරදුන් පිහිටකොට ඇත්තේ වෙමි. ධර්මය පිහිටකොට ඇත්තේ වෙමි. සංඝයා පිහිටකොට ඇත්තේ වෙමියි මා දැරුව මැනවයි (සරණ යාම) තත්පරායතනතා සරණාගමනයයි.

සිස්ස හාමූපගමන සරණාගමනය නම්, මම අද පටන් බුදුරදුන්ගේ අතවැසියෙක් වෙමි. ධර්මයේ අතවැසියෙක් වෙමි. සංඝයාගේ අතවැසියෙක් වෙමියි මා දැරුව මැනවයි මෙසේ ශිෂ්‍යභාවයට පැමිණීමයි.

පණිපාත සරණාගමනය නම්, මම අද පටන් අභිවාදන - පච්චුපට්ඨාන - අඤ්ජලිකම්ම, සාමීචිකමම බුද්ධාදි තුණුරුවන්ට කරමි යයි මා දැරුව මැනවයි මෙසේ බුද්ධාදීන් කෙරෙහි අතිශයින් පහත් (නිහතමානි) පැවතුම් ඇති ආකාරයයි.

මේ සතර ආකාරයන් අතුරෙන් එක්තරා ආකාරයකින් කරන්නහු විසින් සරණාගමනය ගන්නා ලද්දේම වෙයි.

තව ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආත්මභාවය පරිත්‍යාග කරමි. ධර්මයට ද, සංඝයාට ද ආත්මභාවය පරිත්‍යාග කරමි. ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමි. මා විසින් ආත්මභාවය පරිත්‍යාග කරන ලද්දේමය. මා විසින් ජීවිතය පරිත්‍යාග කරන ලද්දේමය. ජීවිතය අන්තකොට බුදුන් සරණ යමි. මට බුදුසරණයි, නිලීනස්ථාන යයි ආරක්‍ෂ ස්ථානයයි මෙසේත් අත්ත සන්නීයාතන සරණාගමනය දතයුතුයි.

සත්‍ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්ත මෙම පස්සෙය්‍යං, සම්මා සම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය යනුවෙන් මෙසේත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් බුදුන් සරණ යාම මෙන් භාවූපගමන සරණාගමනය දතයුතුයැ.

සො අහං විචරිස්සාමි ගාමගාමං පුරාපුරං නමස්සමානො සම්බුද්ධං ධම්මස්සච සුධම්මතං

මෙසේ වූ ආලවක ආදීන්ගේ සරණාගමන මෙන් තත්පරායනතා සරණාගමනය දතයුත්තේය. අථ ඛො බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසංග කරිත්‍වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්‍වා භගවතො පාදානි මුඛෙනච පරිචුම්බති පාණිහිච පරිසම්හාහති නාමඤ්ච සාවෙති. බ්‍රහ්මායු අහං භොගොතම බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො අහං භොගොතම බ්‍රාහ්මණො.

යනුවෙන් මෙසේස්ත ප්‍රණිපාත සරණාගමනය දතයුතුයි.

ඒ මේ ප්‍රණිපාත සරණාගමනය, ඤාති - භය - ආචරිය දක්ඛිණෙය්‍ය වශයෙන් සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි දක්ඛිණෙය්‍ය සරණාගමනයම සරණාගමන වෙයි. අන්‍යයන්ගෙන් සරණාගමනය නොවෙයි. ශ්‍රේෂ්ඨ වශයෙන් සරණය ගනු ලැබේ. ශ්‍රේෂ්ඨ වශයෙන්ම සරණාගමනයෙහි බිඳීමද වෙයි. යම් ශාක්‍ය වංශිකයෙක් හෝ කෝලිය වංශිකයෙක් හෝ බුදුරජ අපගේ නෑයෙකැයි වඳී ද, සරණයෙහි නොපිහිටියේ වෙයි. යමෙක් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ රාජපූජිතය. මහත් ආනුභාව සම්පන්නය. නොවැන්දොත් අනර්ථයක් කරන්නේ යයි බයින් වඳීද, සරණයෙහි නොපිහිටියේ වෙයි. යම් කෙනෙක් බෝධිසත්ව කාලයෙහි භාග්‍යවතුන් හමුවේදී කිසිවක් උගත්තේ යයි සිහිකොට බුද්ධ කාලයෙහි හෝ

එකෙන භොගෙ භුඤ්ජෙය්‍ය ද්වීහිකම්මං පයෝජයෙ චතුත්‍ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය ආපදාසු භවිස්සති

මෙබඳු වූ අනුශාසනයක් ඉගෙන හෝ මගේ ආචාර්ය මගේ ආචාර්යවරයෙකැයි වඳීද, සරණ නොපිහිටියේම වෙයි.

යමෙක් මෙතෙම ලෝකයෙහි අග්ග දක්ඛිණෙය්‍ය වේයයි වඳිද, එයින් හෙතෙම සරණයෙහි පිහිටියේ වෙයි.

මෙසේ පිහිටි සරණ ඇති. උපාසකයාගේ හෝ උපාසිකාවගේ හෝ අන්‍ය තීර්ථකයන් කෙරෙහි පැවිදි වූ නෑයෙකු මේ තෙම මගේ නෑයෙකැයි වඳින්නහුගේ සරණාගමනය නොබිඳෙයි. පැවිදි නොවූවකු ගැන කියනුම කවරේද? භය වශයෙන් රජෙකු වඳින්නහුගේද එසේමැයි. යම් හෙයකින් හෙතෙම රටවැසියා විසින් පුදන ලද බැවින් නොවැඳීම නිසා අනර්ථ නමුදු කරන්නේය. එබැවින් එසේම යම්කිසි ශිල්පයක් උගන්වන්නා වූ තීර්ථකයෙකු පවා මගේ ආචාර්යවරයෙකැයි වඳින්නහුගේ සරණය නොබිඳේ. මෙසේ සරණාගමනයෙහි ප්‍රභේද දතයුත්තේය.

මෙහිද සතර සාමඤ්ඤඵලයෝ ලෝකෝත්තර සරණාගමනයාගේ විපාක ඵලයයි. සියලු දුක් නැති කිරිම ආනිශංස ඵලයයි. එහෙයින් කියන ලදී.

යොච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච සංඝඤ්ච සරණං ගතො චත්තාරි අරිය සච්චානි සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති

දුක්ඛං දුක්ඛ සමුප්පාදං දුක්ඛස්සච අතික්කමං අරියඤ්චට්ඨිංගිකං මග්ගං දුක්ඛූප සම ගාමීනං

එතං ඛො සරණං ඛෙමං එතං සරණ මුත්තමං එතං සරණමාගම්ම සබ්බදුක්ඛා පමුච්චති

තවද නිත්‍ය වශයෙන් ද අනුපගමනාදි වශයෙන් ද මේ ලෝකෝත්තර සරණාගමනයාගේ ආනිශංස ඵලය දතයුතුය. මෙසේ වදාරණ ලද්දේමය. අට්ඨාන මෙතං භික්ඛවෙ අනවකාසො යං දිටඨිසමපන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සංඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය සුඛතො උපගච්ඡෙය්‍ය කඤ්චි ධම්මං අත්තනො උපගච්ඡෙය්‍ය මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය පිතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය අරහන්තං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය දුට්ඨ චිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය, සංඝං භින්දෙය්‍ය අඤ්ඤං සත්‍ථාරං උද්දිසෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජති

ලෞකික සරණාගමනයාගේ භව සම්පත් ද භෝග සම්පත් ද ඵලයම වේ. එහෙයින් කියන ලදී.

යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ නතෙ ගමිස්සන්ති අපායං පහාය මානුසං දෙහං දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්ති

අනිකකුදු කියන ලදි. අථ ඛො සක්කොදෙවානමින්‍දො අසීතියා දෙවතා සහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසංකමි -පෙ- එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්‍දං ආයස්මා මහා මොග්ගල්ලානො එතදවොච සාධු ඛො දෙවානමින්‍ද බුද්ධං සරණාගමනං හොති. බුද්ධං සරණං ගමන හෙතු ඛො දෙවා නමින්‍ද එවමිධෙ කච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරම්මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උප්පජ්ජන්ති තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධි ගණ්හන්ති. දිබ්බෙන ආයුනා දිබ්බෙන වණ්ණෙන සුඛෙන යසෙන ආධිපතෙය්‍යෙන දිබ්බෙහි රූපෙහි සද්දෙහි ගන්‍ධෙහි රසෙහි පොට්ඨබ්බෙහීති.

ධර්මය සරණයාමෙහිද සංඝයා සරණයාමෙහිද මේ නයමැයි. තවද වේලාම සූත්‍ර ආදින්ගේ වශයෙන් ද සරණාගමනයාගේ ඵල විශේෂය දතයුතුයැ. මෙසේ සරණාගමන ඵලය දතයුතුයැ.

එහි ලෞකික සරණාගමනය වස්තු තුන විෂයෙහි, අඥාන, ශංසය, මිථ්‍යා ඥානාදීන් හේතුකොට කිලිටු වන්නේය. මහා බැබලීමක් ඇති නොවේ. මහත් පැතිරීමක් නොවෙයි. (මේ විපාක වශයෙනි) ලෝකෝත්තර සරණගමයාගේ කිලිටිවීමක් නොමැත.

ලෞකික සරණාගමනයාගේ භේද දෙකකි. සාවජ්ජ, අනවජ්ජ කියායි. ඔවුනතුරෙන් සාවජ්ජ භේදය අන්‍ය ශාස්තෘවරයන් විෂයෙහි අත්ත සන්නිය්‍යාතනාදි වශයෙන් වෙයි. එය අනිටුඵල ඇත්තේ වෙයි. අනවජ්ජ (නිවැරදි) භේදය කළුරිය කිරීමෙන් වෙයි. හේ විපාක නැති බැවින් අඵලය. ලෝකෝත්තර (සරණාගමනයාගේ) භේද නොම ඇත්තේය. ඒ එසේමැයි. භවාන්තරයෙහිදු අරියසාවක තෙමේ අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු නොඅදහයි. මෙසේ සරණගමනයාගේ කිළිටිවීම් ද භේද ද දතයුතුයැ.

උපාසකො මං භවං ගොතමො ධාරෙතු යනු මා උපාසකයකැයි භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මා මෙසේ දරන සේක්වා. දැනගන්නා සේක්වා යන අර්ථයි.

උපාසක ලක්‍ෂණ කථා

උපාසක විධි කුසලතා පිණිස මෙහි ලා උපාසක තෙමේ කවරෙක්ද? කුමක් හෙයින් උපාසක යයි කියනු ලැබේද? ඔහුගේ සීලය කුමක්ද? ආජීවය කවරේද? විපත්ති කවරේද? මේ ප්‍රකීර්ණකය දතයුතුය.

එහි, උපාසක තෙම කවරෙක්ද යනු, යම්කිසි තිසරණගත ගිහිතෙම උපාසක නම් වේ. මෙසේ කියන ලද්දේය. යතො ඛො මහානාම බුදධං සරණං ගතො හොති ධම්මං සරණං ගතො හොති සංඝං සරණං ගතො හොති එත්තාවතා මහානාම උපාසකො හොතීති යනුවේ යම්කලෙක පටන් බුදුන් සරණ ගියේ වේද, දහම් සරණ ගියේ වේද, සඟ සරණ ගියේ වේද, මෙපමණකින් උපාසක නම් වේයයි.

කුමක් හෙයින් උපාසක වේද? තුණුරුවන් වෙත එළඹෙන හෙයිනි. හෙතෙම වනාහි බුදුරදුන් සමීපයට එළඹේනුයි ධර්මය සංඝයා වෙත එළඹේනුයි උපාසක නම් වේ.

ඔහුගේ සීලය කුමක්ද? (පංචවෙරමණියො) වෙන් වීම් පසයි. මෙසේ වදාළහ. යතො ඛො මහානාමං, උපාසකො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, අදින්නාදානා, කාමේසු මිච්ඡාචාරා, මුසාවාදා, සුරාමෙරය මජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතො හොති එත්තාවතා මහානාම උපාසකො සීලවා හොතිති. යනුවෙන්, (මහානාමය, යකලෙක පටන් උපාසක තෙම ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකුනේ වේද, සොරකමින් වැළකුනේ වේද, කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන් වැළකුනේ වේද, මුසාවාදයෙන් වැළකුනේ වේද, රහමෙර පානයෙන් වැළකුණේ වේද, මෙපමණකින් උපාසක තෙම සිල්වත් වෙයි.)

ආජීවය කවරේද යනු වැරදි වෙළඳාම් දුරුකොට ධාර්මිකව ජීවිකාව ගෙනයාමයි. මෙසේ වදාරණ ලදී. පඤ්චිමා භික්ඛවෙ, වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා කතමා පඤ්ච සත්‍ථවණිජ්ජා, සත්තවණිජ්ජා, මංස වණිජ්ජා, මජ්ජවණිජ්ජා, විසවණිජ්ජා ඉමා ඛො භික්ඛවෙ, පංචවණිජ්ජා උපාසකෙන අරණියාති යනුවෙන්, (මහණෙනි උපාසක තැන විසින් නොකටයුතු වූ වෙළඳාම් පසකි. ඒ පස කවරහුද? ආයුධ වෙළඳාම, සත්ත්වයන් වෙළඳාම, මාංස වෙළඳාම, මත්පැන් වෙළඳාමය වස විෂ යන ඒවායි. මහණෙනි, මෙකී වෙළඳාම් පස උපාසක විසින් නොකට යුත්තාහ.)

විපත්ති කවරේද යත්, ඒ සීලයට ද ඒ ආජීවයටද යම් විපතක් වේද, එය එම උපාසක හට විපත්ති නම් වන්නීය. තව ද යමක් හේතුවෙන් මේ උපාසක තෙමේ සැඩොලෙක් වේද, කසට ඇත්තෙක් වේද, අන්තිම පහත් නීචයෙක් වේද, එයත් මේ උපාසක හට විපත්ති යයි දතයුතුයැ. එම විපත් අර්ථ වශයෙන් අශ්‍රද්ධා ආදි පංච ධර්මයෝය. වදාළේ මැනො. පඤ්චහි භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසක චණ්ඩාලොව හොති උපාසක මලඤ්ච, උපාසක පතිකිට්ඨොච, කතමෙහි පඤ්චහි, අස්සද්ධො හොති දුස්සීලො හොති. කොතුහල මංගලිකො හොති මංගලං පච්චෙති නො කම්මං ඉතො ච බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසති. තත්‍ථච පුබ්බකාරං කරොතීති (මහණෙනි, අගුණ පසකින් හෙබි, උපාසක තෙම උපාසක චණ්ඩාලයෙක්ද වෙයි. කිලිටි වූ උපාසකයෙක්ද වෙයි. උපාසක නීචයෙක්ද වෙයි. කවර පසකින්ද යත්, සැදැහැ නැත්තේ වේද, දුස්සීල වේද, කුහුල් උපදවන දෙය දැකීම මගුලක් කොට ඇත්තේ වේද, මගුල බලාද, කර්මය නොබලාද, මෙම සසුනෙන් පිටත දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් සොයාද, එම තීර්ථකයන් විෂයෙහි අග්‍රදානය ද, යන මේ පසයි.)

සම්පත්ති කවරීද යත්, ඔහුට යම් සීල සම්පත්තියකුත් ආජීව සම්පත්තියකුත් වන්නීද (උපාසක) රත්නභාවය සිද්ධ කරන්නා වූ ශ්‍රද්ධා ආදි පඤ්ච ධර්ම කෙනෙක් මෙන්ද, මොවුහු සම්පත්ති නම් වෙති. එහෙයින් වදාළහ. පඤ්චහි භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකරතනඤච උපාසක පදුමඤ්ච, උපාසක පුණ්ඩරීකො ච කතමෙහි පඤ්චහි, සද්ධො හොති සීලවා හොති න කොතුහල මංගලිකො හොති කම්මං පච්චෙති, නො මංගලං, න ඉතො බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසති. ඉධච පුබ්බකාරං කරොතීති. (මහණෙනි, සම්පත් පහකින් යුතු උපාසක තෙම උපාසක රතන ද උපාසක පියුමද, උපාසක පුණ්ඩරීකයද වෙති. කවර සම්පත් පසකින්ද යත්, සැදැහැ ඇත්තේ වේද, සිල්වත් වේද, කුතුහල මංගල ඇත්තේ නොවේද, කර්මය විශ්වාස කෙරේද, දිට්ඨි ආදි මංගල විශ්වාස නොකෙරේද, මේ ශාසනයෙන් පිටත දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් නොසොයාද මේ සසුනෙහි අග්‍රදානය කෙරේද යන මේ පස වෙති.)

අජ්ජතග්ගෙ යන මෙහි අග්ග ශබ්දය තෙම ආදි - කොටි (කෙළවර) කොට්ඨාස, සෙට්ඨ යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ.

අජ්ජතග්ගෙ සම්ම දොවාරික ආචරාමි ද්වාරං නිගණ්ඩිනං නිගච්ඨිතං යන තන්හි ආදිකොට ආදියෙහි යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

තෙනෙව අංගුලග්ගෙන තං අංගුලග්ගං පරාමයෙය්‍ය උච්ඡග්ගං වෙලග්ගං යනාදි තන්හි කෙළවර යන අර්ථයෙහි දක්නා ලැබේ.

අනුජානාමි භික්ඛවෙ, අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතුං යනාදි තන්හි කොට්ඨාශයෙහි යන අර්ථයෙහි දක්නා ලැබේ.

යාවතා භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා -පෙ- තථාගතො තෙසං අග්ග මක්ඛායති යනාදි තන්හි ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි වේ. මෙහි වනාහි අග්ග ශබ්දය ආදිය යන අර්ථයෙහි බව දතයුතුයැ.

එහෙයින් අජ්ජතග්ගෙ යනු අද ආදි කොට යයි මෙසේ මෙහි අර්ථය දතයුතුයැ. අජ්ජතං අද වූයේ යන අරුත් වේ. අජ්ජදග්ගෙ යනුද පාඨයි. ද කාර සන්ධියෙන් ආයේය. අද ආදිකොට යන අර්ථයෙහි වේ.

පාණුපෙතං යනු පාණෙහි උපෙතං (ප්‍රාණය සීමාකොට මගේ ජීවිතය යම්තාක් පවතීද ඒ තාක් සීමාකොට අන්‍ය ශාස්තෘ කෙනෙකුගෙන් තොර තුන්සරණය සරණගත වූ උපාසක වූ කැපකරු වූ මා භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දරන සේක්වා. දැනගන්නා සේක්වා. ඉදින් මගේ හිස තියුණු කඩුවකින් සිඳිතත් මම වනාහි බුදුරදුන් නොබුදුනැයි කියා හෝ දහම් නොදහම් යයි කියා හෝ සඟුන් නොසඟුන් යයි කියා හෝ නොම කියන්නෙම් මෙසේ අත්තසන්නීය්‍යාතනයෙන් සරණ ගොස් සිවුපසයෙන් පමණ හුනස්නෙන් නැගී බුදුරදුන් නමස්කාරකොට තුන්වරක් පැදකුණු කොට ගියේය.

භයභෙරව සුත්ත වණ්ණනාව නිමි.