ධම‍්මගරුභාවවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

ධම්මගරුභාවවණ්ණනා

වස්සං වුත්‍ථා තෙමසක් වස් වසන ලද්දාහූ, පවාරණය කළ පැවරුම් ඇති. භගවා එතදවොච මහණෙනි! කිම ඉවසිය හැකිද? ආදී වචනයන්ගෙන් ආගන්තුක පිළිසඳර කොට එතං කොනු ඛො භික්ඛවෙ ආදී වචන කීය. ඒ භික්‍ෂූහු වනාහි මහණෙනි, කිම ඉවසිය හැකිද? කිම යැපිය හැකිද? කිම වෙහෙස නැතිව මග ආවාහුද? පිණ්ඩපාතය නොලැබී ක්ලාන්ත වූයේද යළි මහණෙනි, තෙපි කොහි සිට ආවාහුද? ආදී පිළිසඳර විසින් විචාරන ලද්දාහූ භාග්‍යවතුන් වහන්ස! ශාක්‍ය ජනපදයෙහි කපිලවස්ථාගාරයේ සිට ජාත භූමියෙන් ආම්භයි කීහ. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන මහරජුගේ, සුක්කොදන රජුගේ, සක්කොදන රජුගේ, ධොතොදන රජුගේ, අමිතොදන රජුගේ, අමිතා දේවියගේ, පමිතා දේවියගේ, මහා ප්‍රජාපතීගේ ආදී සියළු ශාක්‍ය මණ්ඩලයාගේ සුවදුක් නො විචාළේය. අනතුරුව තමාත් දශ කථා වස්තුලාභී වූ අනුනුත් එහි සමාදන් කරවන්නා වූ ප්‍රතිපත්ති සම්පන්න වූ භික්‍ෂුවක් විචාරණ සේක්, කොනු චො භික්ඛවෙ යනාදිය වදාළහ.

කුමක් හෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුද්ධෝදන ආදීන්ගේ සුවදුක් නො විචාරා මෙබඳු වූ භික්‍ෂුවකගේම විචාරන සේක්, ප්‍රිය බැවිනි. බුදුරදුන්ට ප්‍රතිපන්න භික්‍ෂූහු ද, භික්‍ෂුණීහු ද, උපාසක උපාසිකාවෝ ද, ප්‍රිය වෙත්. මනාප වෙත්. කුමක් හෙයින්ද? ධර්ම ගරුත්වය හෙයින් තථාගතයෝ ධර්මගරුක වූවාහු වෙති. ඔවුන්ගේ ධර්මගරුක භාවය ද ‘දුක්ඛං ඛො අගාරවො විහරති අප්පතිස්සො’ මේ අජපල් නුගරුක උපන් අදහසින් බව දතයුතුය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්ම ගරුත්වය නිසාම මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ අභිනිෂ්ක්‍රමණයේ දී තුන්ගව්වක් පමණ පෙරගමන් වැඩියහ. අතිරේක යොදුන් සියයක් ගොස් ගංගා තීරයේ දී දහම් දෙසා මහාකප්පින ස්ථවිරයන් රහත් බලයෙහි පිහිටවූහ. එක්දිනක් බතින් පසුව පන්සාලිස් යොදුන් මග ගෙවා ගොස් කුඹල් නිවසේ තුන්යම රෑ මුලුල්ලේ දහම් දෙසා පුක්කුසාති කුලපුත්‍රයා අනාගාමි කළ සේක. එක්විස් යොදුන් ගොස් වනවාසී තෙරණුන්දෑට අනුග්‍රහ කළහ. සැටයොදුන් මග ගොස් ඛදිරවනිය රේවත තෙරුන්ට දහම් දෙසූහ. අනුරුද්ධ තෙරුන් පාචීනවංස මිගදායෙහි හුන්නේ මහා පුරුෂ විතර්කය විතර්ක කෙරේයයි දැන අහසින් එහි ගොස් තෙරුන් හමුවෙහි බැස සාධුකාර දුන්හ. කුටිකණ්ණසොණ තෙරුන්ට එක් ගඳකිළියෙහි සෙනසුන් පනවවා අලුයම දම් දෙසුමට ආරාධනා කොට, ස්වර භඤ්ඤය (මිහිරි ගායනය) අවසානයේ සාධුකාර දුන්හ. තුන්ගවු මග ගෙවා ගොස් තුන් කුලපුතුන් වසන තැන, ගොසිංගසාල වනයෙහි සමගි රසයෙහි අනුසස් වදාළහ.

කාශ්‍යප බුදුහාමුදුරුවෝ ද ඝටීකාර කුඹල්කරුගේ නිවෙසට ගොස් මෙතෙම අනාගාමී ඵලයට පැමිණි ආර්යයෙකැයි විශ්වාස උපදවා සියතින් අහර ගෙන වැළඳූහ.

අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වස් එළඹෙන දිනය පැමිණි කල්හි, භික්‍ෂු සංඝයා විසින් පිරිවරන ලදුව දෙව්රමින් නික්ම චාරිකාවේ යෙදුනහ. කොසොල් මහරජු අනේපිඬු සිටු ආදීන්ට නවත්වනු නොහැකි විය. අනේපිඬු සිටු ගෙට අවුත් දොම්නසට පැමිණ සිටියහ. එකල පුණ්ණ නම් දාසිය පැමිණ ස්වාමීනි දොම්නසට පැමිණියේ ඇයිදැයි ඇසීය. එසේය ශාස්තෲන් වහන්සේ නවතා ගන්නට නො හැකි විය. මම මේ තෙමස තුළ ධර්මය අසන්නට හෝ අදහසේ හැටියට දන් දෙන්නට හෝ නො ලබමි. මම ශාස්තෲන් වහන්සේ නවත්වා ගන්නෙම් ද? ඉදින් හැකිනම් නවත්වා ගනුව, එසේ වුවහොත් තී දාසියක් නො වූවාම වේ. ඕ තොමෝ ගොස් දශබලධාරීන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී භාග්‍යවතුන් වහන්ස නවතිනු මැනව කීවාය. පුණ්ණාවෙනි! තී අනුන් නිසා ජීවත් වන්නියකි. තී කුමක් කරන්නද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට දීමට සුදුසු වස්තුවක් නම් නැති. ඔබවහන්සේ දනී. එසේ වුවත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නවතින්නේ නම් මම තිසරණ සරණයෙහි ද පංච ශීලයෙහි ද පිහිටමි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මැනවි මැනවැ පුණ්ණාවෙනි වදාරා සාධුකාර දී නැවතී ජේතවනාරාමයට වැඩම වූ සේක. මේ කථාව පතළ විය. සිටුතුමා මේ කථාව අසා පුණ්ණා විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නවත්වා ගත්තේ යයි අසා ඇය දාසි බවින් නිදහස් කොට දූ තනතුරෙහි තැබීය. ඕ තොමෝ ප්‍රවජ්‍යාව යැද පැවිදි වූවාය. පැවිදි වී විදර්ශනාව ආරම්භ කළාය. ඇගේ පටන්ගත් විදර්ශනාව දැනගත් ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ ඕභාස ගාථාව වදාළ සේක.

පුණ්ණො පුරෙසි සද්ධම්මං - චන්‍දො පණ්ණරසො යථා පරිපුණ්ණාය පඤ්ඤාය - දුක්ඛස්සන්තං කරිසසසී

මේ ගාථාවගේ කෙළවර ඕ තොමෝ අර්හත් බවට පැමිණ අභිඥා සම්පන්න ශ්‍රාවිකාවක් වූවාය. තථාගතයෝ මෙසේ ධර්මය ගරුකකොට ඇත්තාහ.

නන්‍දක ස්ථවිරයෝ උපස්ථාන ශාලාවෙහි ධර්මය දේශනා කරන කල්හී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්නානය නොකරම ගොස් තුන්යම රාත්‍රී සිටගෙනම බණ අසා දේශනාවසානයේ සාධුකාර දුන්හ. ස්ථවිරයන් පැමිණ වැඳ ස්වාමීනි, කවර වේලාවක වැඩියාහුදැ’යි විචාළේය. ‘ඔබ ධර්මදේශනාව ආරම්භ කළ මොහොතේමය.’ ‘වහන්ස, දුෂ්කර කාර්යයක් කළාහුය. නුඹවහන්සේ බුදු හෙයින් සියුමැළි වූවාහුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නන්දකය, ඉදින් ඔබ කල්පයක් බණ කියන්නේද? කල්පයක් පමණම මම සිටියේම අසන්නෙමි යි වදාළහ. මෙසේ තථාගතයෝ ධර්මගරුක වෙත්. ධර්මගරුක බවින් ඔවුන්ට පිළිවෙතට පැමිණියාහු ප්‍රිය වෙති. එහෙයින් ප්‍රතිපන්නකයෝ විචාරත්.

ප්‍රතිපන්නකයෝ නම්, 1. තමන්ට හිත පිළිපන්නේ අනුන්ට හිත බවට නො පිළිපන්නේය. 2. අනුන්ගේ හිත බවට පිළිපන්නේ තමන්ට හිත පිණිස නො පිළිපන්නේය. 3. තමන්ට ද අනුන්ට ද හිත බවට පිළිපන්නේය. 4. තමන්ට ද අනුන්ට ද හිත පිණිස නො පිළිපන්නේය යනුවෙන් හතරවැදෑරුම් වේ.

එහි යමෙක් තමන් දශකථා වස්තුලාභී වේද, එහි අනුන් අවවාද නො කෙරේද, අනුශාසනා නො කෙරේ ද? ආයුෂ්මත් බක්කුල තෙරුන් මෙනි. මේ තෙමේ තම හිතබවට පිළිපන්නේ පරහිත බවට පිළිපන්නේ නොවේ. මෙබඳු වූ භික්‍ෂූන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නො විචාරණ සේක. කවර හෙයින්ද මාගේ ශාසනයෙහි වෘද්ධි පක්‍ෂයෙහි නො සිටියේ යයි කියා

යමෙක් වනාහී දශකථා වස්තූන් නො ලබන සුළු වූයේ ඒ දශකථා වස්තූන්ගෙන් අනුන් අවවාද කෙරේද? ඒ කරන ලද වත් ඉවසනු පිණිසය. උපනන්ද ශාක්‍යපුත්‍රයන් මෙනි. මේ අය පරහිත පිණිස පිළිපන්නේ ස්වහිත පිණිස නො පිළිපන්නේය. මෙබඳු අයගෙන් ද නො විචාරති. කුමක් හෙයින්ද ඔහුගේ තෘෂ්ණාව ප්‍රහීණ නොවූ බැවිනි.

යමෙක් තමාත් දශකථාවස්තු නො ලබනසුළු වූයේ මෙරමාත් එයින් අවවාද නො කෙරේද? ලාළුදායි තෙරුන් මෙනි. මේ තෙමේ තමහට වැඩ පිණිස පිළිපන්නේත් නැත. අනුන්ට වැඩ පිණිස පිළිපන්නේ තී නොවේ. මෙබඳු වූවහුද නො විචාරති. කුමක් හෙයින්ද ඔහුගේ ඇතුළත ක්ලේශයන් පොරවකින් කැපිය යුතු තරම් මහත් වූ නිසයි.

යමෙක් වනාහි තෙමේ දශකථා වස්තුලාභී වූයේ අනුනුත් එයින් අවවාද කෙරේද? මෙතෙමේ තම හිත බවටද අනුන්ගේ හිත බවට ද පැමිණියේ වෙයි. සැරියුත් මුගලන් කසුප් ආදී අසූමහා සව්වන් මෙනි. මෙබඳු වූ භික්‍ෂුව විචාරණ සේක. කවර හෙයින්ද, මාගේ ශාසනයේ වෘද්ධි පක්‍ෂයේ සිටිය බැවිනි. මෙහිද මෙබඳු වූ මහණක් විචාරණ සේක් කොනු ඛො භිකඛවෙ යනාදිය වදාළහ.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් විසින් විචාරණ ලද්දා වූ ඒ භික්‍ෂූන්ට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වකීය ජාති භූමියෙහි දෙපිරිසටම හිත පිණිස පිළිපන් දශකථා වස්තුලාභී වූ භික්‍ෂුවක් විචාරයි. එහි කවරෙක් මෙබඳු වූයේ ද? ඔවුනොවුන් සිතීමක් හෝ සාකච්ඡාවක් හෝ නො වීය. කුමක් හෙයින්ද යම්හෙයකින් මන්තානිපුත්ත තෙරුන් මෙ ජනපදයෙහි අහස් මැද සිටි චන්ද්‍රයා මෙන්ද හිරු මෙන්ද, ප්‍රකට වූයේ ප්‍රසිද්ධ වූයේ වේද, එහෙයින් ඒ භික්‍ෂූහු මේඝ නාදය අසා එකවිට රැස්වූ මොනර සමූහයා මෙන් ද, ගණ සජ්ඣායනා කරන්නට ආරම්භ කළ භික්‍ෂූන් මෙන් ද, තමන්ගේ ගුරුවරයා වූ පුරාණ තෙරුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දන්වන්නාහු තෙරුන්ගේ ගුණ කියන්නට නො පොහෝනා මුවින් එක් පැහැරම පුණ්ණෙ නාම භන්තෙ ආයස්මා ආදිය කීහ.

එහි පුණ්ණෙ යනු ඒ තෙරුන්ගේ නමයි. හෙතෙම මන්තානියගේ පුත්‍රයාය. එහෙයින් මන්තාණිපුත්ත යයි කියයි. සමභාවිතො ගුණ සම්භාවනාවෙන් සම්භාවිතය.

අප්පිච්ඡතාදිවණ්ණනා

අප්පිච්ඡො දැඩි කැමැත්තෙන් වෙන්විය. තණ්හාව නැත්තේය. මෙහි වනාහි ව්‍යඤ්ජන සාවසේස මෙන් වේ. එහෙත් අර්ථය නිරවශේෂය. යම්හෙයකින් ඔහුගේ සිත තුළ ක්ලේශ මාත්‍ර වූද කැමැත්තක් නම් නැත්තේද එහෙයිනි. මොහු සියලු ආකාරයෙන් ප්‍රහීණ වූ තෘෂ්ණා ඇති රහතන් වහන්සේ කෙනෙක්මය. තව ද මෙහි අත්‍රිච්ඡතා, පාපිච්ඡතා, මහිච්ඡතා, අප්පිච්ඡතා යන මේවායේ භේදය දතයුතුය.

එහි ස්වකීය ලාභයෙහි සතුටු නැති වූවහුගේ පරලාභයෙහි ප්‍රාර්ථනාව අත්‍රිච්ඡතා නම් වේ. එයින් යුක්ත වූවහට එකම බඳුනෙහි පිසින ලද ආප්පයක්, කැවුමක්, තමන්ගේ පාත්‍රයට වැටුණු කළ එය නො පිළිස්සුණු, මනාව නො ඉදුණු කුඩා කැවුමක් ආප්පයක් ලෙස හැඟේ. එයම වෙනත් කෙනෙකුගේ පාත්‍රයක වැටුණු කල එය හොඳින් පිළිස්සුණු ලොකු ආප්පයක් කැවුමක් සේ හැඟෙයි.

අවිද්‍යමාන ගුණ පහළ කරන බව ද, පිළිගැනීමෙහි පමණ නො දන්නා බව ද පාපිච්ඡතා නමි. ‘ඉධෙකච්චො අස්සද්ධො සමානො සද්ධොති මං ජනො ජනාතු’ ආදී ක්‍රමයෙන් අභිධර්මයේ පෙන්වයි. එයින් සමන්විත වූ පුද්ගලයා කොහොන් බැව්හි පිහිටයි.

විද්‍යමාන ගුණ පහළ කරන බව ද, පිළිගැනීමෙහි පමණ නො දන්නා බව ද මහිච්ඡතා නම් වේ. ‘ඉධෙකච්චො සද්ධො සමානො සද්ධොති මං ජනො ජානාතුති ඉච්ඡති - සීලවා සමානො සීලවාති මං ජනො ජානාතුති’ ආදී වශයෙන් අභිධර්මයෙහි ආයේය. එයින් සමන්විත වූ පුද්ගලයා සතුටු කිරීමට දුෂ්කර වූයේ වෙයි. වැදූ මවුද ඔහුගේ සිත් ගන්නට නොහැකි වෙයි.

අග්ගික්ඛන්‍ධො සමුද්දොච - මහිච්ඡො වාපි පුග්ගලො සකටෙන පච්චයං දෙන්තු - තයො පෙතෙ අතප්පියා

විද්‍යමාන ගුණ සඟවන බව ද, පිළිගැනීමෙහි පමණ දන්නා බවද අප්පිච්ඡතා නම් වේ. එයින් සමන්විත වූ පුද්ගලයා තමන් කෙරෙහි විද්‍යමාන වූ ගුණය සඟවනු කැමති බැවින් සැදැහැ ඇතියේ සැදැහැ ඇතියයි ජනයා දැනගනීවායි නො කැමති වෙයි. සිල් ඇත්තේ, විවේක ඇත්තේ, බහුශ්‍රැත වූයේ, ප්‍රඥාවන්ත වූයේ පටන්ගන්නා ලද වීර්යය ඇත්තේ, සමාධි සම්පන්න වූයේ, ප්‍රඥාවත් වූයේ, ක්‍ෂීණාශ්‍ර වූයේ, මා ක්‍ෂීණාශ්‍රවයෙකැයි ජනයා දැනගනීවායි නො කැමති වේ. මජ්ඣන්තික ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙනි.

මජ්ඣන්තික තෙරුන් වහන්සේ මහා රහතන් වහන්සේ නමකි. එහෙත් උන්වහන්සේගේ පා සිවුරු පාදයක් (කහවනුවෙන් හතරෙන් එකක්) පමණ අගී. උන්වහන්සේ අශෝක රජුගේ විහාර පූජා දිනයෙහි සංඝ ස්ථවිර වූහ. උන්වහන්සේගේ රූක්‍ෂභාවය දැක මිනිස්සු ස්වාමීනි, මදක් බැහැර වුව මැනවැයි කීහ. රහතන් වහන්සේ මා වැනි රහත් කෙනෙකු රජුට සංග්‍රහ නො කරන කල්හි අන් කවරෙක් පිහිට වන්නේදැයි, පොළවෙහි කිමිද සංඝස්ථවිරයන්ට පුදන ලද පිණ්ඩය ගනිමින්ම නැගුනු සේක. මෙසේ මහ රහතන් වහන්සේ නමක් වූයේ ම ‘මේ රහත් කෙනෙකැ’යි මිනිසුන් දැනගන්නවාට නො කැමති විය. මෙසේ අල්පේච්ඡ භික්‍ෂුව නූපන් ලාභය උපදවයි. උපන් ලාභය තහවුරු කරයි. දායකයන්ගේ සිත ආරාධනය කරයි. හෙතෙම යම් විධියකින් තමාගේ අල්පේච්ඡ භාවයෙන් මදක් ගනී ද ඒ ඒ පරිද්දෙන් ඔහුගේ වතෙහි පැහැදුණු මිනිස්සු බොහෝකොට දෙන්නාහුය.

මීට වෙනස් වූ ද සතර වැදෑරුම් අල්පේච්ඡයක් වෙයි. ප්‍රත්‍ය අල්පේච්ඡය, ධුතංග අල්පේච්ඡය, පරියත්ති අල්පේච්ඡය, අධිගම අල්පේච්ඡය යනුවෙනි. ඔවුන් අතරෙන් සිවුපසයෙහි අල්පේච්ඡ වූයේ ප්‍රත්‍ය අල්පේච්ඡයයි. ඔහු දායකයාගේ කැමැත්ත, ශක්තිය දනී. දාන වස්තුවේ ප්‍රමාණය දනී. තමාගේ තරාතිරම ශක්තිය දනී. ඉදින් දාන වස්තුව බොහෝ වේද? දායකයා මදක් දෙනු කැමති වේද, දායකයාගේ වශයෙන් ස්වල්පයක් ගනී. දාන වස්තුව ස්වල්ප වූයේ දායකයා බොහෝ දෙනු කැමති වේද, තමාගේ ශක්තිය දැන ප්‍රමාණයෙන් ගනී. දාන වස්තුවත් බොහෝ වේද, දායකයා බොහෝ දෙනු කැමතිත් වේද, එකල තමාගේ ශක්තිය ගැන ප්‍රමාණයෙන් ගන්නේ ය.

ද්‍රවඟ පිළිවෙත් තමා සන්තකව ඇති බැව් නො දන්වනු කැමැත්තේ, ප්‍රචාරය නො කරනු කැමැත්තේ ධුතංග අල්පේච්ඡයයි. එය ප්‍රකෘති කිරීම පිණිස මේ වස්තූහු වෙති. සෝසානික මහා කුමාර ස්ථවිරයෝ අවුරුදු හැටක් සුසාන භූමියෙහි විසීය. වෙනත් එකම භික්‍ෂුවක් වත් එය නො දත්තේය.

සුසානෙ සට්ඨි වස්සානි - අබ්බොකිණ්ණං වසාමහං දුතියො මං නජානෙය - අහො සොසානිකුත්තමො

සෑගිරි පර්වතයෙහි සහෝදරවරු දෙනමක් විසූහ. බාල තැනැත්තා උපස්ථායකයා විසින් එවන ලද උක්දඬු කීපයක් ගෙන වැඩිමහල්ලා වෙත ගියේය. ස්වාමීනි, පරිභෝග කළ මැනවැයි ඉල්ලීය. තෙරුන්ගේද දන් වළඳා අවසන මුව සෝදන වෙලාව විය. හෙතෙම කම් නැතැයි කීය. ඇයිද ස්වාමීනි, ඒකසනිකංග වූයේදැයි විමසීය. ඇවැත්නි, උක්දඬු ගෙනෙව කීය. පනස්වසක් ආරක්‍ෂා කළ ඒකාසනිකංගය සඟවා උක්දඬු පරිභෝග කොට මුව සෝදා දමා නැවත ඒකාසනිකංග ධුතංගය අධිෂ්ඨාන කළේය.

යමෙක් වනාහි සාකෙතකතිස්ස තෙරුන් මෙන් බහුශ්‍රැත භාවය දන්වන්නට නො කැමැති වීම මේ පර්යාප්ති අල්පේච්ඡතාවයයි. ස්ථවිරයන් වහන්සේ වනාහි, උදෙසීම් පිළිවිසීම් ආදිය නො කරන්නේ මොහොතක් (වෙලාවක්) නැතැයි කියයි. එහිදී මරණ ඇසිල්ල ලබන්නෙහිදැයි සමහරු චෝදනා කළහ. එසේ චෝදනා කරන ලද සඟ පිරිස අත්හැර කිහිරිවැල මුහුදු විහාරයට වැඩියහ. එහිදී වස් කාලය තුළ ස්ථවිර නවක මජ්ඣිම භික්‍ෂූන්ට උපකාරව සිට මහා පවාරණ පොහෝ දිනයෙහි ධර්ම කථාවෙන් මුළු ජනපදය (තම බහුශ්‍රැත) බවින් එකලු කොට ගියේය.

යමෙක් වනාහී සෝවාන් ආදි මාර්ගඵල ලබාත්, නය දන්වන්නට අකැමැති වේද, එය අධිගම අල්පේච්ඡභාවය වේ. කුලපුත්‍රයන් තුන්දෙනා මෙන් ද, ඝටීකාර කුඹල්කරු මෙන් ද වේ.

ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ වනාහි අත්‍රිච්ඡතාව (අධික ආශා ඇති බව) පාපිච්ඡතාව (පව් කිරීමට ආශාව) මහිච්ඡතාව (බොහෝ දේ අවශ්‍ය බව) යන සියල්ල හැර හැම අයුරකින්ම ඉච්ඡාවන් දුරුකොට තෘෂ්ණාරහිත වූ පිරිසිදු වූ අපිස් බවින් සමන්විත වූයේ අල්පේච්ඡ නම් වේ. භික්‍ෂූන්ට ද ඇවැත්නි, අත්‍රිච්ඡතා (ආශාධික වූයේ) පාපිච්ඡතා (පාපී බවට යොමුවූයේ) මහිච්ඡතා (බොහෝ දේ අවශ්‍ය වූයේ) යන මේ සියලු ධර්මයන් පහකළ යුතුයයි ඒ ධර්මයන්හි ආදීනව දක්වා මෙබඳු වූ අපිස් බවම සමාදන්ව පැවැතිය යුතුයයි අල්පේච්ඡ කථාව වදාළේය. “අත්තනාව අප්පිච්ඡො අප්පිඤ්ච කථංච භික්ඛුනං කත්‍ථා” යනු එහෙයින් කියන ලදී.

ද්වාදසවිධසන්තොසවණ්ණනා

දැන් අත්තනාව සන්තුට්ඨො ආදියෙහි විශේෂාර්ථයම දක්වන්නෙමු. අර්ථ යෙදීම කී ආකාරයෙන්ම දතයුතුයි. සන්තුට්ඨො යනු ඉතරෙතර ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂයෙන් සමන්විත වූයේ, ඒ සන්තෝෂය වනාහි දොළොස් ආකාර වෙයි. කෙසේද යත්, යථාලාභ සන්තෝෂ යථා බල සන්තෝෂ, යථා සාරුප්ප සන්තෝෂ යනුවෙන් තෙපරිදිය. පිණ්ඩපාතාදියෙහි ද මෙසේය. මේ එහි ප්‍රභේද විස්තරයයි.

මෙහි භික්‍ෂුවක් සිනිඳු හෝ රළු හෝ සිවුරක් ලබයි. හෙතෙම එයින් ම යැපෙයි. වෙන එකක් ප්‍රාර්ථනා නො කරයි. ලැබුනත් නො ගනියි. මෙය ඔහුගේ සිවුරු පිළිබඳ යථාලාභ සන්තෝෂයයි. ඉක්බිති යම් භික්‍ෂුවක් ස්වභාවයෙන් ම දුර්වල වේද, රෝගයකින් හෝ ජරාවෙන් පීඩා විඳින්නේ ද, බර සිවුරක් පොරවන්නේ ක්ලාන්ත වේද, හෙතෙම සභාග භික්‍ෂුවක් සමග එය මාරුකොට සැහැල්ලු සිවුරක් ලබාගෙන සතුටු වන්නේද මේ ඔහුගේ චීවරයෙහි යථාබල සන්තෝෂයයි. වෙනත් කෙනෙක් ප්‍රණීත වූ ප්‍රත්‍යය ලබනසුළු වේද, හෙතෙම පට සිවුරක් හෝ වෙනත් වටිනා සිවුරක් හෝ බොහෝ සිවුරු හෝ ලැබ, මෙය පැවිදිව බොහෝකල් වූ ස්ථවිර නමකට නැතිනම් බහුශ්‍රැතයන්ට සුදුසුය. නැතිනම් මෙය ගිලනුන්ට හෝ අල්පලාභියෙකුට සුදුසුයයි එවැන්නෙකුට දී ඔවුන්ගේ පැරණි සිවුරක් හෝ, කසල ගොඩ ආදියෙන් අවුලා සකස් කරන ලද සඟල සිවුරක් දරන්නේ ද එයින් සතුටු වන්නේ ද චීවරය පිළිබඳ යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි.

නැවත භික්‍ෂුවක් වනාහි නීරස හෝ මිහිරි හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි ද හෙතෙම එයින් යැපෙයි ද, වෙනත් දෙයක් නො පතයිද, ලැබුනත් නො ගන්නේ ද මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතය පිළිබඳ යථාලාභ සන්තෝෂයයි. යම්කිසි භික්‍ෂුවක් තමාගේ ස්වභාවයට (කැමැත්තට) විරුද්ධ හෝ රෝගයට අපථ්‍ය හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. යම්කිසි විධියකින් පරිභෝග කරන ලද පිණ්ඩපාතයකින් අපහසු තත්ත්වයකට පත්වීද, හෙතෙම එය සභාග මහණක් හට දී ඔහු අතින් වෙනත් යහපත් බොජුන් වළඳා මහණදම් කරන්නේ ද සතුටුවූයේම වේ ද මේ ඔහුගේ පිණ්ඩපාතයෙහි යථාබල සන්තෝෂයයි. වෙනත් භික්‍ෂුවක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය ලබයිද, හෙතෙම එය ප්‍රවෘජිත ස්ථවිරවරුන්ට, බහුශ්‍රැතයන්ට අල්පලාභීන්ට දී ඔවුන්ගෙන් ඉතිරිය හෝ පිණ්ඩපාතයේ හැසිර මිශ්‍රක ආහාරයක් ලැබ එය වළඳමින් සතුටු වන්නේද මේ පිණ්ඩපාතයෙහි යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයයි.

මෙහි භික්‍ෂුවක් වනාහි කැමති හෝ අකමැති සෙනසුනක් ලබාද, හෙතෙම එයින් සොම්නසක් හෝ ක්‍රෝධයක් උපදවයි ද, යටත්පිරිසෙයින් තණ ඇතිරියක් ලද පරිද්දෙන් ම සතුටු වේද, මේ ඔහුගේ සෙනසුන් පිළිබඳව ‘යථාලාභ’ සන්තෝෂයයි. යම් භික්‍ෂුවක් වනාහි තමන්ගේ ස්වභාවයට විරුද්ධ හෝ අසනීපයට විරුද්ධ හෝ සෙනසුනක් ලබයි. එහි වැසීම අපහසු වෙයි ද, හෙතෙම එය සභාග භික්‍ෂුවකට දී ඔහු සමීපයෙන් සත්ප්‍රාය වූ ගැලපෙන්නා වූ සෙනසුනක් ලැබ සන්තෝෂ වන්නේ ද, මේ ඔහුගේ සෙනසුන් පිළිබඳව ‘යථාබල සන්තෝෂයයි. වෙනත් භික්‍ෂුවක් ලෙන්, මඩුලු, කුළුගෙවල් ආදියෙන් සමන්විත බොහෝ සැප පහසු ඇති සෙනසුනක් ලබා ද, එය චීවරාදියෙහි මෙන් වැඩි වස් සහිත ස්ථවිර භික්‍ෂුවකට හෝ බහුශ්‍රැත භික්‍ෂුවකට හෝ අල්පලාභි භික්‍ෂුවකට හෝ ගිලන් භික්‍ෂුවකට හෝ දී, යම්කිසි තැනක වෙසෙමින් සතුටු වන්නේ ද මේ සෙනසුන් පිළිබඳව යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂය වන්නේ ය. උතුම් සේනාසන නම් ප්‍රමාදයට කරුණුය. එහි ඉන්නා අයට ථීනමිද්ධය, නිදිමත බව ඇති වේ. නින්දෙන් මඩනා ලදුව නැවත පුබුදින්නන්ට පාප සිතිවිලි පහළ වෙති. ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා කොට එවැනි සෙනසුනකට පැමිණිය ද නො පිළිගනී. හෙතෙම එය ප්‍රතික්ෂේප කොට පාළු හිස් තැනක, ගසක් මුලක වෙසෙමින් ම සතුටු වන්නේ ද එය සේනාසන පිළිබඳව යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂය වේ.

මෙහි යම්කිසි භික්‍ෂුවක් වනාහි බෙහෙත් ගිලන්පස ලබයි. එය ප්‍රණීත වූයේ හෝ තිත්ත වූයේ හෝ තමන් එයින් සතුටු වන්නේ ද වෙන යමක් නො පතන්නේ ද, ලැබුනත් නො ගන්නේ ද එය ගිලන්පස පිළිබඳව යථාලාභ සතෝෂය වේ. යම්කිසි භික්‍ෂුවකට තෙලින් ප්‍රයෝජන ඇති කල්හි (උක්) පැණි ලබයි ද, හෙතෙම එය සභාග භික්‍ෂුවකට දී ඔහු අතින් තෙල් ගෙන වෙනත් තෙලක්ම සොයා වෙදකම් කරන්නේ ම සතුටට පත් වේද, මේ වූ කලී බෙහෙත් ගිලන්පස පිළිබඳ යථාබල සන්තෝෂය වේ. අනෙක් මහ පිනැති භික්‍ෂුවක් බොහෝ තෙල්, මී, සකුරු, ආදී ප්‍රණීත වූ බෙහෙත් ලබයිද? හෙතෙම එය මහා ස්ථවිර, බහුශ්‍රැත, අල්පලාභී, ගිලන්, භික්‍ෂුවකට දී ඔවුන්ගෙන් ලබන්නා වූ කිසිවකින් යැපෙමින් සතුටු වේද, නැතහොත් එක් භාජනයක මුත්‍ර හරීතකය ද, එකක චතුමධුර ද තබා ස්වාමීනි, කැමති දෙයක් ගන්නැයි කී කල්හී, ඉදින් ඔහුගේ රෝගය ඒ දෙක අතුරෙන් එකකින් වුවත් සන්සිඳෙන්නේ ද, එකල්හි මුත්‍ර හරීටකය බුද්ධාදීන් විසින් වර්ණිත බැවින් චතුමධුර පිළිකෙව් කොට මුදු හරීටකය ගෙන බෙහෙත් කරමින් පරම සතුටට පත් වන්නේද? මේ වූ කලී ගිලන්පස පිළිබඳව යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂය වේ.

මොවුන් අතුරෙන් වනාහි වෙන වෙනම ප්‍රත්‍යයන්හි මේ සන්තෝෂ තුන අතුරෙන් යථා සාරුප්‍ය සන්තෝෂයම අග්‍ර වේ. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ තෙරුන් වහන්සේ එකි එකී ප්‍රත්‍යයෙහි මේ තුන් සන්තෝෂයන්ගෙන් සන්තෝෂ වූයේය. සන්තුට්ඨි කථඤ්ච යනු භික්‍ෂූන්ට මේ සන්තුට්ඨි කථාව කරන්නේම වේ.

තිවිධපවිවෙකවණ්ණනා

පවිවිත්තො යනු කාය පවිවේකය, චිත්ත පවිවේකය, උපධි පවිවේකය යන මේ තුන් පවිවේකයන්ගෙන් සමන්විත වූයේ යනුයි. එක්වන්ව යයි, හුදෙකලාවම සිටියි. හුදෙකලාවම නිදයි. හුදෙකලාවම පිඬු පිණිස හැසිරෙයි. හුදෙකලාවම පෙරළා එයි. හුදෙකලාවම සක්මන් කරයි. හුදෙකලාවම හැසිරෙයි. හුදෙකලාවම වාසය කරයි. මේ වූ කලී කාය පවිවේකය නම් වෙයි. අෂ්ට සමාපත්තිය චිත්ත පවිවේකය නම් වේ. නිර්වාණය උපධි පවිවේක නම් වේ. ‘කාය පවිවේකොච වවකට්ඨ කායානං, නෙකඛම්මාහිරකානං, චිත්ත පවිවෙකො ච පරිසුද්ධ චිත්තානං, පරම වොදානප්පත්තානං, උපරි පවිවෙකොච නිරූපධීනං පුග්ගලානං විසංඛාර ගතානං’ යනු එහෙයින් කියන ලදී. පවිවෙක කථන්ති යනු භික්‍ෂූන්ට ද යළි මේ පවිවේක කථාව කරන්නේ,

පඤ්චවිධසංසග්ගවණ්ණනා

අසංසට්ඨො යනු පස් වැදෑරුම් සංසර්ගයන්ගෙන් වෙන් වූයේ, සංසර්ගය පස්වැදෑරුම්ය. ශ්‍රවණ සංසර්ගය (ශබ්දයෙහි ඇලීම), දර්ශන සංසර්ගය (දැකීමෙන් ඇලීම), සමුල්ලාප සංසර්ගය, (මිථ්‍යා විතර්කයන්හි ඇලීම) සම්හෝග සංසර්ගය (සම්භෝගයෙහි ඇලීම), කාය සංසර්ගය (ස්පර්ශයෙහි ඇලීම) යනු පස්වැදෑරුම් සංසර්ගයෝය. ඔවුන් අතුරෙහි මෙහි යම් භික්‍ෂුවක් අසවල් ගමේ හෝ නියම්ගමේ හෝ රූපශ්‍රීයෙන් යුත්, දැකුම්කළු, ප්‍රසාදය එළවන, ලස්සන පාටින් යුත් ස්ත්‍රියක් හෝ තරුණියක් ඉන්නේ යයි අසයි. අසා ඒ පිළිබඳ ඇල්මෙහි ගැලෙයි. විශේෂයෙන් ඇලෙයි. බ්‍රහ්මචරියාව ආරක්‍ෂා කරන්නට නො හැකි වෙයි. ශික්‍ෂාවන් දුර්වල වී එය ප්‍රකාශ නො කොට ගිහි බවට පත්වෙයි. මෙසේ අනුන් විසින් කියන ලද රූප සම්පත්තිය අසා හෝ තමන් විසින් සිනහසෙන, කථාකරන, ගී කියන හඬ අසන්නහුගේ ශ්‍රෝත විඤ්ඤාණයෙහි උපන්නා වූ රාග සිතිවිල්ල සවන සංසග්ග නම් වෙයි. මෙය අනිත්‍ථිගන්‍ධ පසේ බෝධි සත්ත්වයන්ගේ ද පංචග්ගල නම් ලෙන්වැසි තිස්ස සාමණේරයන්ගේ වශයෙන් ද දතයුතුයි.

සාමණේර තෙම අහසින් යන්නේ, ගිරිගම් වැසි කම්කරු දියණියන් වූ කුමරියන් පස්දෙනා පියුම් විලට ගොස් නා මල් පැළඳ මිහිරි හඬින් ගැයු ගී හඬ අසා කාම රාගයෙන් විඳින ලද්දේ විශේෂයෙන් පිරිහී අනතුරට පත් වූයේය.

මේ ශාසනයෙහි කිසියම් භික්‍ෂුවක් තමන්ම නො අසයි. (එහෙත්) ලස්සන රූපයක් ඇති ප්‍රසාදය එළවන, උතුම් වූ ඡවි වර්ණයෙන් පැහැපත් වූ හොඳට වැඩුණු අඟපසඟ ඇති ස්ත්‍රියක් හෝ තරුණියක් තමන්ම දකී. හෙතෙම ඈ දැක ඒ රූපයෙහි ඇලෙයි. වශී වෙයි. බඹසර රකින්නට නො හැකි වෙයි. ශික්‍ෂාවන් දුබල බවට පැමිණෙයි. ශික්‍ෂාවන් දුබල නොකොට ගිහි බවට පැමිණෙයි. මෙසේ විසභාග රූපය බලන්නාට චක්ෂුර් විඥාන වීථි වශයෙන් උපන් රාගය දර්ශන සංසර්ගය නම් වෙයි. එය මෙසේ දතයුතුයි.

එක් තරුණ භික්‍ෂුවක් කාල දීඝවාපී විහාරයට පාමොක් උදෙසීම පිණිස ගියේ ගුරුවරයා ඔහුට වන අන්තරාය දැක අවසර නුදුන්නේ. හෙතෙම නැවත නැවත ඇවිටිලි කරන්නේ, ඉදින් ඔබ ඇතුලුගම නො හැසිරෙන්නෙහි නම් තොපට අවසර දෙන්නෙමි’යි කීය. භික්‍ෂුව එය පිළිගෙන අවසර ලබා, උද්දේසය නිමි කල්හි ආචාර්යයන් වැඳ යන්නේ, ගුරු හාමුදුරුවෝ මේ ගමෙහි හැසිරෙන්නට ඉඩ නො දෙයි. කවර කරුණක් නිසාදැයි සිවුරු පොරවා ගමට පිවිසියේය. එක් කුල දියණියක් කහ වස්ත්‍රයක් පොරවා ගෙදර සිටියේ, තරුණ භික්‍ෂුව දැක හටගත් රාග ඇත්තේ කෙණෙස්සෙන් කැඳ ගෙනැවිත් භික්‍ෂුවගේ පාත්‍රයෙහි බහා නැවතී ඇඳෙහි හොත්තීය. එකල්හි මව්පිය දෙදෙන මේ ඇයිද දරුවයි විචාළහ. (දැන) මෙතනින් ගියා වූ භික්‍ෂුව ලබන්නේ නම් ජීවත් වන්නෙමි. නැතිනම් මිය යන්නෙමියි ඇය කීවාය. මව්පිය දෙදෙන ඉක්මනින් ගොස් ගම්දොරදී තරුණ භික්‍ෂුව නවත්වා වැඳ ස්වාමීනි නවතිනු මැනැවි. දහවල් දානය ගතමැනැවැයි කීහ. භික්‍ෂුව කම් නැත යන්නෙමියි කීය. ඔව්හූ වහන්ස, කීමට කාරණයක් ඇතැයි ඉල්ලා සිටින්නේ, අපේ ගෙදර බොහෝ ධනය ඇත. එකම දියණියක් ද සිටී. ඔබ අපගේ එකම පුතා වනු මැනැවි. සුවසේ ජීවත් වන්නට හැකියයි කීහු. තරුණ භික්‍ෂුව මට මේ පළිබෝධයෙන් ප්‍රයෝජන නැතැයි නික්ම ගියේය.

දෙමාපියෝ ආපසු ගොස් දරුව, භික්‍ෂුව නවත්වා ගැනීමට නො හැකි විය. අපි වෙනත් කැමැති කෙනෙකු බලමුයි කීහ. නැගිට කන්න බොන්නැයි කීහ. ඕ නො කැමති වන්නී සතියක් නිරාහාරව සිට කලුරිය කළාය. දෙමාපියෝ, ඇගේ සිරුර පිළිබඳව අවසන් කටයුතු කර ඒ කහ වස්ත්‍රය ළඟ පන්සලේ භික්‍ෂු සංඝයාට පූජා කළහ. භික්‍ෂූහු වස්ත්‍රය කෑලි කෑලි කපා බෙදූහ. එක් මහළු භික්‍ෂුවක් තමන් ලත් කොටස ගෙන, කැළණි විහාරයට පැමිණියේය. (යට කී) තරුණ භික්‍ෂුව ද කැළණි සෑය වැඳීම සඳහා දවල් කාලයෙහි ම එහි ගොස් සිටියේය. මහළු භික්‍ෂුව ඒ රෙදිකඩ ගෙන, මේ රෙද්දෙන් මට පෙරහනක් මසා දෙන්නැයි තරුණ භික්‍ෂුවට කීය. තරුණ භික්‍ෂුව මේ රෙදිකඩ කොහෙන් ලැබුනේදැයි මහළු භික්‍ෂුවගෙන් ඇසීය. මහළු භික්‍ෂුව සියළු ප්‍රවෘත්ති කථාව කීය. හෙතෙමේ එය අසාම මෙබඳු තැනැත්තිය සමග සංවාසය නො ලදිමියි රාග ගින්නෙන් දැවන්නේ එහිම කළුරිය කළේය.

ඔවුනොවුන් අල්ලාප සල්ලාප වශයෙන් උපන් රාගය වනාහි ‘සමුල්ලාප සංසර්ග’ නමි. භික්‍ෂුවක් භික්‍ෂුණියක සතු හෝ භික්‍ෂුණියක් භික්‍ෂුවක සතු හෝ යම් භාණ්ඩයක් ගෙන පරිභෝග කිරීම, වශයෙන් උපන් රාගය ‘සම්භෝග සංසර්ග’ නම් වෙයි.

එය මෙසේ දතයුතුය. මිරිසවැටි විහාර පූජාවෙහි භික්‍ෂූන් ලක්‍ෂයක්ද භික්‍ෂුණීන් අනූදහසක් ද සහභාගි වූහ. එක් සාමණේර නමක් උණුකැඳ බඳුනක් ගෙන යන්නේ වරක් සිවුරු කොණෙහි ද වරක් බිම ද තැබීය. එක් සාමණේරියක් එය දැක පාත්‍රය මෙහි තබාගෙන යවයි තැටියක් දුන්නීය. ඉන් මෑත කාලයෙහි කිසියම් බියක් උපන් නිසා විදේශගත වූහ. ඔවුන් අතුරෙන් සාමණේරිය පළමුව ගියා ය. පසුව ඕ තොමෝ සිංහල භික්‍ෂුවක් ආයේ යයි අසා තෙරුන් සමීපයට ගොස් පිළිසඳර කතා කරන්නී වහන්ස, මිරිසවැටි විහාර පූජා අවධියේ නුඹවහන්සේ කෙතෙක් වස් ඇත්තේදැයි ඇය විචාළාය. එකල මම අවුරුදු සතක් වයසැති හෙරණක් වීමි. ඔබ වනාහි කෙතෙක් වස් ඇත්තීදැයි හෙරණ විචාළේය. එකල මම ද සත් වයස් ඇති හෙරණියක් වීමි. එහිදී උණුකැඳ ගෙන යන්නා වූ එක් හෙරණකට මම තැටියක් දුනිමි’යි ඇය කීවාය. ස්ථවිර තෙමේ ද ඒ මම යැයි තැටිය ගෙනහැර දැක්වීය. ඔව්හූ මෙපමණ වූ මැ සංසර්ගයෙන් බඹසර රක්නට නො හැකි වූවෝ දෙදෙනම හැටවැනි වියේ දී උපැවිදි වූහ.

අත් ගැනීම් ආදිය නිසා උපන් රාගය ‘කාය සංසර්ග’ නම් මේ කතාව මෙසේ දැක්වේ. මහසෑ මළුවෙහි තරුණ භික්‍ෂූහු පාඩම් කරති. ඔවුන් පිටුපස තරුණ භික්‍ෂුණීහු බණ අසති. එහි එක් තරුණ භික්‍ෂුවක් අත් දික්කරන විට එක් තරුණ භික්‍ෂුණියකගේ ඇඟෙහි ගැටිණ. ඕ ඒ අත ගෙන තම පපුවෙහි තබා ගත්තාය. මෙම සංසර්ගයෙන් දෙදෙනම ගිහි බවට පැමිණියාහුය.

ගාහගාහකාදිවණ්ණනා

මේ පස්වදෑරුම් සංසර්ගයන් අතුරෙන් භික්‍ෂූන් සමග භික්‍ෂුවගේ ශ්‍රවණ, දර්ශන, සමුල්ලාප සම්භෝග, කාය සංසර්ග නිරතුරුව සිදුවන්නේය. භික්‍ෂුණීන් සමග කාය සංසර්ගය තබා සෙසු සංසර්ගයෝ කලින් කල වෙති. උපාසිකාවන් සමග ද එසේයි. උපාසකයන් සමග සියල්ලෝම කලින් කල වෙති. ඔවුන් ක්ලේශ වසඟ නොවී සිත රැකිය යුතුය.

එක් භික්‍ෂුවක් ග්‍රහ ග්‍රාහක වෙයි. එක් භික්‍ෂුවක් ග්‍රාහ වුත්තක වෙයි. එක් භික්‍ෂුවක් මුක්ත මුක්තක වෙයි.

ඔවුන් අතරෙහි යම් භික්‍ෂුවක් කරා මිනිස්සු ආමිසයෙන් සංග්‍රහ කිරීම් වශයෙන් පැමිණෙත් ද, භික්‍ෂුවද මල් ගෙඩි ආදියෙන් සංග්‍රහ කෙරේ ද, මේ තෙමේ ගාහ ගාහක නම් වේ. යම්කිසි මිනිසුන් පිරිසක් යම්කිසි භික්‍ෂුවක් කරා කී පරිද්දෙන් පැමිණේද, භික්‍ෂුව ද දක්‍ෂිණෙය්‍ය (දීමට සුදුස්සා වශයෙන්) පැමිණේද, මේ තැනැත්තේ ග්‍රාහ මුත්තක නම් වේ. යම් භික්‍ෂුවකට මිනිස්සු සිව්පසය දෙත්. භික්‍ෂූහු මල් ගෙඩි ආදිය දී සංග්‍රහ කෙරේද, මෙ තෙමේ මුත්තගාහක නම් වේ. යම් භික්‍ෂුවකට මිනිස්සු දීමට සුදුස්සන් වශයෙන් සළකා සිව්පසය දෙත් ද, භික්‍ෂුව ද චුල්ලපිණ්ඩපාතික තිස්ස තෙරුන් මෙන් දක්ඛිණෙය්‍ය වශයෙන් වළඳීද? මේ තෙමේ මුක්ත මුත්තක නම් වේ.

එක් උපාසිකාවක් චුල්ල පිණ්ඩපාතිකතිස්ස තෙරුන්ට දොළොස් වසරක් පිණ්ඩපාතයෙන් උපස්ථාන කළේය. එක් දවසක් ගමේ ගින්නක් ඇති වී උපාසිකාවගේ ගෙය දැවිණ. අනෙක් කුලුපග භික්‍ෂූන් පැමිණ කිමෙක්ද, උපාසිකාවෙනි, යම්කිසි දෙයක් රැක ගන්නට පුළුවන් වීද යනුවෙන් පිළිසඳර කථා කළහ. මිනිස්සු අපගේ මවගේ කුලුපග තෙරුන් වහන්සේ වළඳන වේලාවටම එන්නේ යයි කීහු. තෙරුන් වහන්සේ ද පිඬු පිණිස හැසිරෙන වේලාවටම වැඩියහ. උපාසිකාවද බිත්ති සෙවනෙහි හිඳුවා භික්‍ෂාව සකස්කොට දුන්නීය. තෙරුන්වහන්සේ බත්කිස නිමවා නික්ම ගිය කල්හි මිනිස්සු අපේ මවගේ කුලුපග භික්‍ෂුව වළඳන වේලෙහිම පැමිණියාහු යයි කීහ. උපාසිකා තොමෝ ඔබලාගේ කුලුපග භික්‍ෂූහු ඔබලාටම සුදුසුය. මගේ කුලුපග භික්‍ෂුව මටම සුදුසුයයි කීවාය.

ආයුෂ්මත් මන්තාණිපුත්‍ර තෙරුන් වනාහි මේ පස්වැදෑරුම් සංසර්ගයන්ගෙන් අසංසර්ග වුයේම ග්‍රාහ මුත්තක ද මුත්තමුත්තක ද වූයේය. උන්වහන්සේ අසංසට්ඨ වූයේ ද, එපරිද්දෙන් අනෙක් භික්‍ෂූන්ට ද අසංසට්ඨ කථාවම කරන්නේ විය.

ආරද්ධවිරියො දැඩිව ගන්නා ලද වීර්යය ඇත්තේ සම්පූර්ණ වූ කායික චෛතසික වීර්යය යන අර්ථයි. යම්කිසි භික්‍ෂුවක් ගමනෙහි දී උපන් ක්ලේශයෝ පැමිණෙන්නට නො දේද? සිටීමෙහි උපන් ක්ලේශය හිඳීමට හෝ හිඳීමෙහි උපන් ක්ලේශ නිදීමට හෝ පැමිණෙන්නට නොදේද, මන්ත්‍රයකින් කළු නයෙකු පෙළාගන්නෙකු මෙන් ද, සතුරෙකු බෙල්ලෙන් අල්ලා ගන්නාක් මෙන් ද හැසිරේද මෙතෙම ආරද්ධවීරිය නම් වේ. මේ ස්ථවිරයෝ ද එබඳු වූහ. භික්‍ෂූන්ට ද එසේම වීර්යාරම්භ කිරීමට අවවාද කරන්නෙක් වූයේය.

සීල සම්පන්නො යනාදියෙහි සීලං යනු සිව්පිරිසිදු ශීලයයි. සමාධි විදර්ශනාව පාදක කොටගත් අෂ්ට සමාපත්තියයි. පඤ්ඤා යනු ලොවී ලොව්තුරා නුවණයි. විමුත්ති යනු ආර්ය ඵලයයි. විමුත්ති ඤාණදස්සනං යනු එකුන්විසි වැදෑරුම් ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂා ඤාණයයි. ස්ථවිර තෙමේ තමනුත් ශීලාදියෙන් සම්පූර්ණව, සෙසු භික්‍ෂූන්ට ද ශීල සම්පන්න වන ලෙස සීලාදී කථා වදාරයි.

ඒ මේ ස්ථවිර තෙම දසකථා වස්තූන්ගෙන් අවවාද දෙයි. ඔවාදකො යමෙක් අවවාද කරන්නේම වේද, සියුම්ව අර්ථය පරිවර්තනය කර දක්වන්නට නොහැකි වේද? මේ ස්ථවිරයෝ එසේ නොවේ. මේ ස්ථවිරයන් වනාහි ඒ දසකථා වස්තූන් විස්තර කරන්නට හැකිවන බැවින් විඤ්ඤාපක නම් වේ. තවත් කෙනෙකුට දක්වන්නට හැකිවෙයි. කරුණු දක්වන්නට නො හැකි වෙයි. මේ ස්ථවිරයෝ කරුණු ද දක්වති. ඒ නිසා සන්‍දස්සක නම් වේ. තවත් කෙනෙක් විද්‍යමාන කරුණ දක්වයි. එහෙත් තේරුම් ගන්වන්නට නො හැකි වෙයි. මේ ස්ථවිරයෝ තේරුම් ගන්වන්නට ද සමත් වේ. ඒ අනුව සමාදපක නම් වේ. නැවත එසේ සමාදන් කරවා ඒ කථා වස්තූන්හි උත්සාහය ඉපදවීම් වශයෙන් භික්‍ෂූන් තෙදගන්වන නිසා සමුත්තෙජක නම් වෙයි. උත්සාහය උපන් කල්හි ගුණ කියා සතුටු කරවත්නුයි සම්පහංසක නම් වෙයි.

පඤ්චලාභවණ්ණනා

සුලද්ධ ලාභා අනුන්ගේ මිනිසත් බව, පැවිද්ද, ආදි ගුණයෝ ලාභයෝ නම් වෙති. ආයුෂ්මත් පුණ්ණ ස්ථවිරයන්ට මේ ගුණ මැනැවින් පිහිටා තිබීම මේ ලාභයෝ වෙති. ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයෙහි මෙසේ යම් කෙනෙකුගේ ගුණය ප්‍රකාශ වූයේ ද, එහෙයින් යන අර්ථයි. තව ද මෝඩයන් විසින් එසේ ගුණ කීම නම් ලාභයක් නොවේ. නුවණැත්තන් විසින් කරන ගුණකථනයම ලාභයක් වේ. ගිහියන් විසින් ගුණ කීම ද එවැනි ලාභයක් නොවේ. ගිහියන් විසින් වනාහි ගුණ කියන්නෙමැයි අපගේ ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෘදුමොලොක්, මිත්‍රබව දක්වන, ප්‍රියමනාප කථා ඇත්තහ. විහාරයට එන අයට කැඳබත් ආදී ප්‍රණීත දේ දෙන්නාහ. සංග්‍රහ කරන්නාහ ආදිය කියමින් අගුණම කියයි. මේ ස්ථවිරයෝ අතිශයින් මෝඩයකු මෙන්, දුර්වලයකු මෙන්, ඇහිබැම නගන්නෙකු මෙන් වේ. මොහු සමග විශ්වාසයක් නැතැයි කියන්නේම වර්ණනා කරයි. භික්‍ෂූන් විසින්ද බුදුන්වහන්සේ නැති තැන දී ඒ ගුණ වර්ණනා කරත්. එය ලාභයක් නොවේ. ශාස්තෲන් වහන්සේ සමීපයෙහි ගුණ කීමම ඉතා ලාභයෙකි.

මේ කාරණය සඳහා සුලද්ධ ලාභා යන්න කීහ. අනුමාස්ස අනුමාස්සා යනු දසකථා වස්තූන්ට පිවිස පිවිස, තඤ්ච සත්‍ථා අබ්භනුමොදති ශාස්තෲන් වහන්සේ ද ඒ ගුණය දැන, මෙය එසේමය. ඒ භික්‍ෂුව අල්පේච්ඡමය. ඒ භික්‍ෂුව ලද දෙයින් තුටුවේම යැයි අනුමෝදන් වෙති. මෙසේ නුවණැත්තන් විසින් ගුණ කීම එක් ලාභයෙක. මේ භික්‍ෂූන් විසින් ගුණ කීම, ශාස්තෲන් හමුවෙහි ගුණ කීම, දශකථා වස්තූන්ට පිවිසෙමින් ගුණ කීම, ශාස්තෲන් විසින් අනුමෝදන් වීම, මේ ලාභ පස සඳහා සුලද්ධ ලාභො යයි කීහ.

කදාචි කිසියම් කලෙක, කරහචි යනු ඊටම සමාන අර්ථවත් වදනකි. අප්පෙවනාම සියා කොචි දෙව කථා සල්ලාපො යනු කිසියම් කථා පැවැත්මෙක් වන්නේ නම් ඉතා යෙහෙක. තෙරුන් විසින් ආයුෂ්මත් පුණ්ණ ස්ථවිරයන් නො දක්නා ලද්දේල, ඔහුගේ ධර්ම කථාවක් නො ඇසූ විරූල, මේ නිසා හෙතෙම ඔහුගේ හමුවීම ද බණ ඇසීම ද ප්‍රාර්ථනා කරමින් මෙසේ කීහ.