2. නිමොක‍්ඛසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. නිමොක්ඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

දැන් දෙවැනි සූත්‍රයේ පටන් මුලින් පැමිණි (සඳහන් කළ) දෑ ද, පවසන ලද අර්ථයන් ද අත්හැර නො කියන ලද යමක් වේ ද, ඒ ඒ දෙය ම විස්තර කරන්නෙමු. ‘ජානාසි නො’ දන්නෙහි නො වේ ද? ‘නිමොක්‍ඛං’ ආදිය මාර්ගාදියට නමි. (ආර්ය) මාර්ගයෙන් ම සත්ත්වයෝ කෙළෙස් බැමිවලින් මිදෙත්. එහෙයින් මාර්ගය සත්ත්වයන්ගේ ‘නිමොක්‍ඛො’ යි පවසන ලදී. (මාර්ග) ඵල ලබන ක්‍ෂණයෙහි ඔවුහු කෙළෙස් බැඳුම්වලින් මිදෙති. එහෙයින් ඵලය සත්ත්වයන්ගේ ‘පමොක්ඛො’ යි කියන ලදී. නිවනට පත් ව සත්ත්වයන්ගේ සියලු දුකෙන් මිදීම වෙයි. එහෙයින් නිර්වාණය ‘විවෙක’ (වෙන්වීම) යි කියන ලදී. මේ සියල්ල නිවනට ම නම් ය. නිර්වාණයට පැමිණ සත්ත්වයෝ සියලු දුක්වලින් ගැලවෙති; මිදෙති; වෙන් වෙති, එහෙයින් එය ම ‘නිමොක්‍ඛ’ ‘පමොක්‍ඛ’ ‘විවෙක’ යි කියන ලදී. ‘ජානාමි ඛ්වාහං’ ජානාමි ඛො අහං’ (මම දනිමි.) මෙහි, ‘ඛො’ අවධාරණාර්ථයෙහි වේ. මම සත්ත්වයන්ගේ නිමොක්‍ඛය දන්නෙම් වෙමි. අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස ම මා විසින් සමතිස් පෙරුම් පුරා සර්වඥතා ඥානය ලබා ගන්නා ලදැයි මම දනිමි යි සිංහ නාද පවත්වයි. මේ සූත්‍රය බුද්ධ සීහනාද නමි.

නන්‍දිභව පරික්‍ඛයා නන්‍දිමූලක (තණ්හාව මුල් කොට ඇති) කර්ම භවය අවසාන වීමෙන්, නන්දියේත් (තණ්හාවේත්) භවයේත් යනුවෙන් (ගනු) ද වටී. එහි මුලින් කී ආකාරයට නන්දි භවයෙන් ත්‍රිවිධ කර්ම අහිසංස්කාර වශයෙන් සංස්කාර ස්කන්‍ධය ගන්නා ලදී. සඤ්ඤාවිඤ්ඤාණයෙන් ඒ හා සම්ප්‍රයුක්ත ස්කන්ධ දෙක ගන්නා ලදී. ඒ ස්කන්ධ තුනෙන් යුක්ත වූ වේදනාව, ඒවා ගැනීමෙන් ගන්නා ලදැ යැ යි ද අනුපාදින්න අරූපස්කන්ධ සතරෙහි පැවැත්ම වශයෙන් සඋපාදිශේෂ නිර්වාණය කියන ලදී. ‘වෙදනානං නිරොධා උපසමාති’ උපාදින්නක වේදනාවන්ගේ නිරෝධයෙන් ද උපසමයෙන් ද; එහි ‘වේදනා’ ගැනීමෙන් ඒ හා බැඳුණු ස්කන්ධ තුන ද ගන්නා ලද්දේ ම ය. ඒවාහි වස්තු ආරම්මණ වශයෙන් රූප ස්කන්ධය යි මෙසේ මේ උපාදින්නක වූ ස්කන්ධ පහේ නො පැවැත්ම හේතුවෙන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණය යි පවසන ලදී. දෙවැනි ක්‍රමයට අනුව ‘නන්දී’ ගැනීමෙන් සංස්කාර ස්කන්ධය ගන්නා ලදී. ‘භව’ ගැනීමෙන් උත්පත්ති භව සංඛ්‍යාත වූ රූප ස්කන්ධය ද සඤ්ඤා ආදියෙන් සමාන රූපී වූ ස්කන්ධ තුන ද ගන්නා ලදී. මෙසේ පඤ්ච ස්කන්ධයන්ගේ නො පැවැත්ම වශයෙන් නිර්වාණය දක්වන ලද්දේ ය යි දත යුත්තේ ය. මේ ක්‍රමය ම චතු නිකායික භණ්ඩික තෙරුන් වහන්සේ රුචි කරති. මෙසේ නිර්වාණ වශයෙන් ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනය අවසන් කළ සේක යනු යි.

ද්විතීය සූත්‍රය යි.

3. උපනීයති සූත්‍ර වර්ණනාව

තුන් වැන්නෙහි ‘උපනීයති’ ක්‍ෂය කරයි, නිරුද්ධ වෙයි, ළං වෙයි හෝ; පිළිවෙළින් මරණයට ළං කරවයි යන අරුත යි. යම් සේ ගොපල්ලා විසින් ගව රැළ දක්කාගෙන යනු ලැබේ ද, එසේ ම ජරාව විසින් මරණය අසළට ගෙන යනු ලැබේ යන අරුත යි. ‘ජීවිතං’ ජීවිතේන්‍ද්‍රිය යි. ‘අප්පං’ සීමිත වූ, ටික වූ; එහි දෙයාකාරයකින් සීමාවීම දත යුත්තේ ය. සරසපරිත්තතා හා ඛණපරිත්තතා යනුවෙනි. සරසපරිත්තතාව අනුව ‘යො භික්‍ඛවෙ චිරං ජීවති සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’ (මහණෙනි, යම් කිසිවෙක් බොහෝ කලක් ජීවත් වෙයි ද වර්ෂ සියයක් (ජිවත් වෙයි.) බොහෝ වේ නම්, අල්පයකි) යි වචනයෙන් සීමා දැක්වීම ය. ඛණපරිත්තතාව අනුව පරමාර්ථ වශයෙන් සත්ත්වයන්ගේ ජීවිත ක්‍ෂණය අති සීමිත ය. එක් චිත්ත ප්‍රවෘත්ති මාත්‍රයක් පමණක් වන්නේ ය. යම් සේ රථ චක්‍රය කැරකෙනුයේ නමුදු නිම් වළල්ලක එක තැනකින් ම කැරකේ ද, (නැවතී) සිටින විටත් එක ම තැනකින් සිටියි ද, එලෙස ම, සත්ත්වයන්ගේ ජීවිතය ද ඒකචිත්තක්‍ෂණික වේ. ඒ සිත නිරුද්ධ වූ විට ම සත්ත්වයා මළේ ය, නිරුද්ධ වූයේ ය යි කියනු ලැබේ. එහෙයින් කීහ. “අතීත චිත්තක්‍ෂණයෙහි ජීවත් විය. ජීවත් නො වේ. ජීවත් නො වන්නේ ය. අනාගත චිත්තක්‍ෂණයෙහි ජීවත් නො වූයේ ය. ජීවත් නො වේ. ජීවත් වන්නේ ය. වර්තමාන චිත්තක්‍ෂණයෙහි ජීවත් නො වී ය. ජීවත් වෙයි. ජීවත් නො වන්නේ ය.”

“ජීවිතං අත්තභාවො ච සුඛදුක්‍ඛා ච කෙවලා, එකචිත්තසමායුත්තා ලහුසො වත්තතෙ ඛණො”

“යෙ නිරුද්ධා මරන්තස්ස තිට්ඨමානස්ස වා ඉධ, සබ්බෙපි සදිසා ඛන්‍ධා ගතා අප්පටිසන්‍ධියා”

“අනිබ්බත්තෙන න ජාතො පච්චුප්පන්නෙන ජීවති, චිත්තභඞ්ගා මතො ලොකො පඤ්ඤත්ති පරමත්‍ථියා”

‘ජරූපනීතස්ස’ ජරාවට පැමිණියහුගේ, ජරාවෙන් මරණය ළගට ගෙන එන ලද්දහුගේ හෝ; ‘න සන්ති තාණා’ ත්‍රාණ (ආරක්ෂාව), ලෙණ (රැකවරණ), සරණ වීමට සමත් කිසිවකු නම් නැත. ‘එතං භයං’ මේ ජිවිතින්‍ද්‍රියට මරණය පැමිණීම, ආයු සීමා වීම, ජරාවට පමුණුවන ලද්දහුගේ ත්‍රාණය නොමැති වීම, යනුවෙන් ත්‍රිවිධ භයකි. භය වස්තු, භයකාරණය යනු අර්ථ යි. ‘පුඤ්ඤානි කයිරාථ සුඛාවහානි’ නැණවත් පුරුෂයා සුඛාවහ වූ - සුවය ගෙන එන - පින් කරන්නේ ය. මෙසේ දේවතාවා රූපාවචර ධ්‍යානය අරභයා පූර්ව චේතනාව, අපර චේතනාව හා මුඤ්චන චේතනාව ගෙන බහුවචන වශයෙන් ‘පුඤ්ඤානි’ යි කී ය. ධ්‍යාන ආස්වාදය, ධ්‍යාන තෘෂ්ණාව, ධ්‍යාන සුඛය ද ගෙන ‘සුඛාවහානි’ (සුවය ගෙන දෙන) යි කී ය. තමා දිර්ඝායුෂ ස්ථානයක් වූ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන් හෙයින්, පහතින් ඇති සීමිත ආයුෂ සහිත ස්ථානයෙහි සිටින කාමාවචර දෙවියන් අතර චුත වන හා උපදින - විශාල දිය බිඳු සහිත වර්ෂාපතනයක් හා සමාන - සත්ත්වයන් දැක ඒ දේවතාවාට මෙබඳු සිතක් ඇති විය. ‘අහෝ! මේ සත්ත්වයෝ දැහැන් වඩා නො පිරිහුණු දැහැනින් කළුරිය කොට බ්‍රහ්ම ලෝකයක එක් කපක්, දෙකෙක්, සිවු කපක්, අට කපක්, සොළොස් කපක්, දෙතිස් කපක්, සූසැට කපක් පමණ දිගු කාලයක් රැදී සිටිත් නම් යෙහෙකි.’ එහෙයින් මෙසේ කී ය.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මේ දේවතාවා නෛර්යාණික නො වූ සංසාර කථාවක් පවසතැයි ඔහුට නිවන පෙන්වා දෙමින් දෙවැනි ගාථාව වදාළ සේක. එහි ‘ලොකාමිසං’ ලෝකාමිසය - ‘පරියාය’, ‘නිප්පරියාය’ වශයෙන් දෙකකි. ‘පරියාය’ වශයෙන්: ‘තෙභූමකවට්ට’ (කම්මවට්ට, කිලෙසවට්ට, විපාකවට්ට) ලෝකාමිෂ වේ. නිප්පරියාය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය සතර ය. මෙහි පරියාය ලෝකාමිෂය අදහස් කෙරේ. නිප්පරියාය ලෝකාමිෂය ද ගැලපෙන්නේ ය. ‘සන්තිපෙක්‍ඛා’ නිර්වාණ සංඛ්‍යාත වූ අත්‍යන්ත ශාන්තිය ‘පෙක්‍ඛන්තො’ කැමති වන්නේ, ප්‍රාර්ථනය කරන්නේ යනු යි.

තෙවැනි සුත්‍රය යි.

4. අච්චෙන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

සිවු වැන්නෙහි ‘අච්චන්ති’ ඉක්ම යත්, ‘කාලා’ පෙරබත් (පෙරවරු ආදී කාල ය. ‘තරයන්ති රත්තියො’ රාත්‍රීහු ඉක්ම යමින් පුද්ගලයා මරණයට ළං වීම පිණිස ගෙන යති. වහ වහා ගමන් කරවති. ‘වයොගුණා’ ප්‍රථම, මධ්‍යම, පශ්චිම වයස්වල ගුණයෝ ‘රාශීහු’ යන අර්ථ යි. ‘අනුජානාමි භික්‍ඛවෙ අහතානං වත්‍ථානං ද්විගුණං සංඝාටිං’ (මහණෙනි, අලුත් වස්ත්‍රවලින් දෙපට සිවුර අනු දනිමි) යන මෙහි ‘පටල’ අර්ථය යි. ගුණ අර්ථය යි. ‘සතගුණා දක්‍ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’ (දක්‍ෂිණාව සිය ගුණයකින් අපේක්ෂා කළ යුතු ය) යන මෙහි ආනිශංසාර්ථ වේ. ‘අන්තං අන්තගුණං’ යන මෙහි කොටස් යන අරුත යි. ‘කයිරා මාලාගුණෙ බහූ’ (බොහෝ මල් දම් කරයි ද) යන මෙහි රාශි (රැස) අර්ථ යි. ‘පඤ්චකාමගුණා’ යන මෙහි බන්ධන අර්ථය යි. මෙහි වනාහි රාශි (රැස) අර්ථ ය; ගුණ අරුත ය. එහෙයින් ‘වයොගුණා’ වයස් රාශි යි දත යුත්තේ ය.

‘අනුපුබ්බං ජහන්ති’ අනුපිළිවෙළින් පුද්ගලයා හැර දමත්. මැදි වයස ප්‍රථම වයසේ සිටින්නා හැර දමයි. ප්‍රථම, මධ්‍යම දෙක පශ්චිම වයසේ සිටින්නා හැර දමයි. වයස් තුන ම මරණ ක්‍ෂණයෙහි (සිටින්නා) හැර දමයි. ‘එතං භයං’ ඒ කාලයන්ගේ අතික්‍රමණය, රෑ දවල්හි ඉක්ම යන බව, වයස් රාශිවල හැර දමන බව යන ත්‍රිවිධ භය වෙයි. සෙස්ස පෙර පරිදි ම ය.

සිවු වැනි සූත්‍රය යි.

5. කතිජින්ද සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වැන්නෙහි ‘කති ඡින්‍දෙ’ සිඳින්නේ, කොපමණ සිඳින්නේ ද? ඉතිරි පදවලත් මේ ක්‍රමය ම ය. මෙහිත් ‘ඡින්‍දෙ ජහෙ’ (සිඳියි, හැර දමයි) යන්නෙහිත් අර්ථ වශයෙන් එක ම ය. ගාථාවෙහි මටසිලුටු බව (රකිනු) පිණිස මේ දේවතාවා ශබ්ද පුනරුක්තිය මඟ හරිමින් මෙසේ කීවා ය. ‘කති සඞ්ගාතිගො’ කෙතෙක් සංග (ඇලීම්) ඉක්මවා ගියේ ද, අතික්‍රමණය කළේ ද යන අර්ථය යි. ‘සඞ්කාතිගො’ යනු ද පාඨයකි. අර්ථය මෙය ම ය. ‘පඤ්ච ඡින්‍දෙ’ යනු සිඳලන්නේ, ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ සිඳලන්නේ ය. ‘පඤ්ච ජහෙ’ හැර දමන්නේ, උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පහ දුරු කරන්නේ ය. මෙහි ද ‘ජින්‍දන’, ‘ජහන’ අර්ථ වශයෙන් එක ම ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේවතාවාගේ ආරෝපිත වූ වචන අනුරූපයෙන් ම මෙසේ වදාළ සේක.

එසේ නැතහොත් - පාදවල බැඳි මළ පුඩු සහිත පක්‍ෂියකු මෙන් ඕරම්භාගිය සංයෝජන පහ යටින් අදින්නාක් මෙන් පවතී. ඒවා අනාගාමි මාර්ගයෙන් සිඳ ලන්නේ ය යි පවසයි. දෑතින් අල්ලා ගනු ලැබූ වෘක්‍ෂ ශාඛාවක් (අත්තක්) මෙන් උද්ධම්භාගිය සංයෝජන පහ උඩු අතට අදින අයුරින් පවතී. ඒවා අර්හත් මාර්ගයෙන් දුරු කරන්නේ ය යි කියයි. ‘පඤ්ච චුත්තරි භාවයෙ’ මේ සංයෝජනයන් සිඳලීම් වස් හා ප්‍රහාණය කිරීම් වස් වැඩි, අතිරේක, විශේෂ වූවක් වඩන්නේ, ශ්‍රද්ධාව පඤ්චම කොට ඇති ඉන්‍ද්‍රිය වඩන්නේ ය යන අරුත යි. ‘පඤ්ච සඞ්ගාතිගො’ යනු රාග සංග, ද්වේශ සංග, මෝහ සංග, මාන සංග, දිට්ඨි සංග යන මේ ඇලීම් පහ ඉක්ම වූයේ ‘ඔඝතිණ්ණොති වුච්චති’ ඕඝ සතර තරණය කළේ ය යි කියයි. මේ ගාථාවෙන් ලෞකික, ලෝකෝත්තර පඤ්ච ඉන්‍ද්‍රිය සඳහන් කරන ලදී.

පස් වැනි සුත්‍රය යි.

6. ජාගර සූත්‍ර වර්ණනාව

සය වැන්නේ ‘ජාගරතං’ යනු නිදි වරන්නන්ගේ, ‘පඤ්ච ජාගරතං’ මේ ප්‍රශ්න ගාථාවෙහි ශ්‍රද්ධා ආදී පඤ්ච ඉන්‍ද්‍රියන් නිදිවරන කල්හි පඤ්ච නීවරණයෝ නිදිගත්තාහු නම් වෙති. මක් නිසා ද යත්, යම් සේ ඒ හා බැඳි පුද්ගලයා කොතැනක හෝ හිඳගත්තේ හෝ සිටියේ හෝ අරුණ නැඟී ආයේ වුව ද අකුශල සහිත ප්‍රමාදය හේතුවෙන් ‘නිදිගත්තේ’ නම් වන්නේ ය. එසේ ම පඤ්ච නීවරණ නිදිගත් විට ඉන්‍ද්‍රිය පස නිදිවරා සිටින්නේ නමි. මක් නිසා ද යත්, (ඉන්‍ද්‍රිය පස) එය සහිත පුද්ගලයා කොතැනක හෝ වැද නිදන්නේ වුව ද කුශලය හා එක් වුණු අප්‍රමාදී බව හේතුවෙන් නිදිවරා සිටින්නේ නමි. නීවරණ පසෙන් ම කෙළෙස් රජස් ඇදගනියි, ගනියි, ස්පර්ශ කරයි; කාමච්ඡන්ද ආදී පළමු ඒවා පශ්චිමයට (පසුව එන දේට) ප්‍රත්‍යය වන්නේ ය, ඉන්‍ද්‍රිය පසින් පිරිසිදු බවට පත්වෙයි යන අර්ථය යි දත යුතු ය. මෙහි ද ලෞකික, ලෝකෝත්තර ඉන්‍ද්‍රිය පහ සඳහන් කරන ලදී.

සය වැනි සූත්‍රය යි.

7. අප්පටිවිදිත සූත්‍ර වර්ණනාව

සත් වැන්නේ: ‘ධම්මා’ සතර සත්‍ය ධර්ම ‘අප්පටිවිදිතා’ ඤාණයෙන් අවබෝධ නො කරන ලද්දේ, ‘පරවාදෙසු’ දෙසැටක් වූ දෘෂ්ටිගත වාදවල; ඒවා මෙයින් බැහැර ‘පර’ (අන්‍ය) තීර්ථකයන්ගේ ‘වාද’ බැවින් ‘පරවාද” නමි. ‘නීයරෙ’ තමන්ගේ ධර්මතා නිසා ‘ගච්ඡන්ති’ යති, අන්‍යයන්ගේ ධර්මතා නිසා ‘නීයන්ති’ ගෙන යනු ලබති. මෙහි තමන් ම ශාස්වත ආදී (දෘෂ්ටි) ගන්නාහු ‘ගච්ඡන්ති’ (යති) නමි; අනුන්ගේ වචන හේතුවෙන් ඒවා ගන්නාහු ‘නීයන්ති’ (ගෙන යනු ලබති) නමි. ‘කාලො තෙසං පබුජ්ඣිතුං’ ඒ ඒ පුද්ගලයන්ගේ පිබිදීමට මේ කාලය යි. ලෝකයෙහි බුදුන් වහන්සේ උපන් සේක, ධර්මය දේශනා කරනු ලැබේ. සංඝයා වහන්සේගේ සුපටිපන්න ප්‍රතිපදාව සොඳුරු ය. මේ මහජනයා සංසාර වට්ටයෙහි නිදි ගත්තාහු නො පුබුදිත් යි දේවතාවා පැවසී ය. ‘සම්බුද්ධා’, සම්‍යක් හේතුවෙන් කාරණයෙන් බුද්ධ වූ; බුදුවරු සිවු දෙනෙකි. සර්වඥ බුද්ධ, ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ, චතුසත්‍ය බුද්ධ ශ්‍රැත බුද්ධ යනුවෙනි. එහි සමතිස් පෙරුම් පුරා සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්වූයේ සර්වඥ බුද්ධ නමි. කල්ප ශත සහස්‍රාධික අසංඛ්‍ය දෙකක් පාරමී පුරා ස්වයංභූ තත්ත්වයට පත්වූයේ ප්‍රත්‍යෙක බුද්ධ නමි. ක්‍ෂීණාශ්‍රව වූ අවශේෂ අය චතුසත්‍ය බුද්ධ නමි. බහුශ්‍රැත වූවෝ ශ්‍රැත බුද්ධ නමි. මෙහි එන අර්ථයෙහි මුල් තිදෙන ම ඇතුළත් වෙත්. ‘සම්මදඤ්ඤාය’ සම්‍යක් හේතුවෙන් කාරණයෙන් දැන, ‘චරන්ති විසමෙ සමං’ විෂම මිනිස් සමාජයෙහි හෝ විෂම සත්ත්ව ලෝකයෙහි හෝ විෂම කෙලෙස් හටගත් කල්හි සම ව හැසිරෙත් යනු යි.

සත් වැනි සූත්‍රය යි.

8. සුසම්මුට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

අට වැන්නෙහි ‘සුසම්මුට්ඨා’ ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කොට නො ගත් බැවින් ම බෙහෙවින් නැසුනාහු වෙත්. යම් සේ නෙත් දෙකක් සී සා එකක් වපුරා බොහෝ ධාන්‍ය ලැබූවහුට නො වැපිරූ කෙත හේතුවෙන් නො ලත් දේ අරභයා ‘මගේ බොහෝ ධාන්‍ය නැසිනැ යි පවසත් ද, නො ලත් දේ ම නැසිනැයි කියත් ද එසේ ම මෙහි ද අවබෝධ නො කොට ගත් දේ ම බෙහෙවින් නැසුනා නමි. ‘අසම්මුට්ඨා’ යනු ප්‍රඥාවෙන් අවබෝධ කොට ගත් හෙයින් ම නො නැසුනේ වෙයි. සෙස්ස මුලින් කී පරිදි ම ය.

අට වැනි සූත්‍රය යි.

9. නමානකාම සූත්‍ර වර්ණනාව

නව වැන්නෙහි ‘මානකාමස්ස’ මානය කැමති වන්නහුට, අපේක්ෂා කරන්නහුට, ‘දමො’ ඒ ආකාරයේ පුද්ගලයකුට සමාධි පාක්ෂික වූ දමයක් (සිතේ සන්සුන් පැවැත්මක්) නැතැයි කියයි. ‘සච්චෙන දන්තො දමසා උපෙතො වෙදන්තගූ වුසිතබ්‍රහ්මචරියො’ (යමෙක් (පරමාර්ථ) සත්‍යයෙන් දැමුනේ ද, ඉන්‍ද්‍රිය දමනයෙන් යුක්ත ද, සතර මඟ (නම් වූ) වේදයෙහි පරතෙරට ගියේ ද, වැස නිම වූ බඹසර ඇත්තේ ද) යන මෙහි ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය ‘දම’ යි කියන ලදී. ‘යදි සච්චා දමා චාගා ඛන්ත්‍යා භිය්‍යො න විජ්ජති’ (සත්‍යයටත් ඉන්‍ද්‍රිය දමනයටත් ත්‍යාගයටත් ක්ෂාන්තියටත් අධික වූ (උසස්) යමක් නොමැත්තේ නම්) යන මෙහි ප්‍රඥාව යි. ‘දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙන අත්‍ථි පුඤ්ඤං අත්‍ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’ (දානයෙන්, ඉන්‍ද්‍රිය දමනයෙන්, සංයමයෙන්, සත්‍ය වචනයෙන්, පිනක් ඇත; පිනේ පැමිණීමක් ඇත) යන මෙහි උපෝසථ කර්මය යි. ‘සක්‍ඛිස්සසි ඛො ත්‍වං පුණ්ණ ඉමිනා දමුපසමෙන සමන්නාගතො සුනාපරන්තස්මිං ජනපදෙ විහරිතුං’ (පුණ්ණයෙනි, මේ දමනයෙන්, උපසමයෙන් යුක්ත වූ ඔබ සුනාපරන්තයෙහි විසීමට සමත් වන්නෙහි ය) යන මෙහි අධිවාසන ක්‍ෂාන්තිය යි. මේ සූත්‍රයෙහි ‘දමො’ යනු සමාධි පාක්‍ෂික ධර්මයන්ට නමකි. එහෙයින් ම කීය: ‘න මොනමත්‍ථි අසමාහිතස්ස’ එහි ‘මොනං’ සිවු මඟ නුවණ ය. එය ‘මුනාති’ (දැනගනී) යි ‘මොන’ (ප්‍රඥාව) වේ. චතුස්සත්‍ය ධර්මය දනී යන අර්ථ යි. ‘මච්චුධෙය්‍යස්ස’ තෙභූමක වට්ටයෙහි (සසර පැවැත්ම) එහි මාරයාගේ ප්‍රතිෂ්ඨාව වන හෙයින් ‘මච්චුධෙය්‍ය’ යි කියනු ලැබේ. ‘පාරං’ එහි පරතෙරට නිවනට, ‘තරෙය්‍ය’ ප්‍රතිවේධ කරන්නේ; පැමිණෙන්නේ හෝ වේ. මේ කියන ලද්දේ: අරණ්‍යයෙහි වාසය කරන එක් ප්‍රමාදී පුද්ගලයෙක් වූයේ සසරෙහි පරතෙර තරණය නො කරන්නේ ය, ප්‍රතිවේධ නො කරන්නේ ය, නො පැමිණෙන්නේ ය යනු යි.

‘මානං පහාය’ අර්හත් මාර්ගයෙන් නව විධ වූ මාන අත්හැර. ‘සුසමාහිතත්තො’ උපචාර, අර්පණා සමාධිවලින් මැනවින් සමාධිගත සිත් ඇත්තේ, ‘සුචෙතසො’ ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් සුන්දර සිත් ඇත්තේ, ඥාන විප්‍රයුක්ත චිත්තයෙන් ‘සුචෙතසො’ යි නො කියනු ලැබේ. එහෙයින් ඥාන සම්ප්‍රයුක්ත බැවින් මනා සිත් ඇත්තේ වී යනු අර්ථ යි. ‘සබ්බධි විප්පමුත්තො’ සියලු ස්කන්ධ, ආයතන ආදියෙන් මිදී; තරණය කරන්නේ ය යන මෙහි තෙභූමක වට්ටය සමතික්‍රමණය කරමින් නිර්වාණය ප්‍රතිවේධ කරමින් තරණය කරති යි ‘ප්‍රතිවේධ තරණය’ නමැයි කියන ලදී. මෙසේ මේ ගාථාවෙන් ශික්ෂා තුනක් පවසන ලද්දේ වෙයි. කෙසේ ද? මාන නම් වූ මෙය ශීල භේදන (සිල් බිදීම) වේ. එහෙයින්, ‘මානං පහාය’ යන මෙයින් අධිශීල ශික්ෂාව කියන ලදී. ‘සුසමාහිතත්තො’ යන මෙයින් අධිචිත ශික්ෂාව ය. ‘සුචෙතසො’ යන මෙයින් සිතෙන් ප්‍රඥාව දක්වන ලදී. එහෙයින් මෙයින් අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව කියන ලදී. අධිශීලය, ශීලය ඇති කල්හි වේ. අධිචිත්තය සිත ඇති කල්හි ය. අධිප්‍රඥාව ප්‍රඥාව ඇති කල්හි ය. එහෙයින් මෙහි ශීල නම් පන්සිල් ද දශ සිල් ද වේ. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ශීලය අධිශීලය නමැයි දත යුතු ය. අෂ්ටසමාපත්තිය චිත්තය වේ. විදර්ශනා පාදක ධ්‍යානය අධිචිත්ත වේ. කර්මයාගේ කෘත ඥානය ප්‍රඥාව ය. විපස්සනාව අධි ප්‍රඥාව වේ. බුද්ධෝත්පාදයක් නො වූ කල්හි ද පවතීනුයි පංච ශීලය, දශ ශීලය ශීල ම වේ. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවර ශීලය බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහි ම පවතීනුයි අධි ශීල වෙයි. චිත්ත (හා) ප්‍රඥාවෙහි ද මේ න්‍යය ම ය. තව ද නිවන පතන්නකු විසින් සමාදන් වූ පංච ශීලයත් දශ ශීලයත් අධි ශීලය ම ය. සපැමිණි අෂ්ට සමාපත්තිය ද අධි චිත්තය ම වේ. සියලු ම ලෞකික ශීල ශීල ම ය. ලෝක්කෝත්තර (ශීලය) අධි ශීලය යි. චිත්ත - ප්‍රඥා දෙක්හි ද මේ න්‍යාය ම ය. මෙසේ මේ ගාථාවෙහි සමෝධානයෙන් (එකට සම්බන්ධ කිරීමෙන්) ගෙන ත්‍රිශික්ෂාවත් සකල ශාසනයත් ප්‍රකාශිත වෙයි යනු යි.

නව වැනි සූත්‍රය යි.

10. අරඤ්ඤ සූත්‍ර වර්ණනාව

දස වැන්නෙහි ‘සන්තානං’ ශාන්ත වූ ක්ලේශයන්ගේ පණ්ඩිතයන්ගේ හෝ ‘සන්තො හවෙ සබ්භි පවෙදයන්ති, දූරෙ සන්තො පකාසෙති’ (ශාන්ත වූවෝ සත්පුරුෂයන් සමග කථා කරත් (ඔවුහු) දුර (සිටියත්) බබළත්) ආදියෙහි පණ්ඩිතයෝ ද ‘සන්තො’ යි දක්වන ලදහ. ‘බ්‍රහ්මචාරිනං’ ශ්‍රේෂ්ඨාචාරීන්ගේ; මාර්ගය වූ බ්‍රහ්මචර්ය වාසය කරන්නවුන්ගේ ‘කෙන වණ්ණො පසීදති’ කුමන කරුණකින් ඡවි වර්ණය (සමෙහි පාට) පැහැදේදැයි විමසයි. දේවතාවා කුමක් නිසා මෙසේ ප්‍රශ්න කරයි ද? මේ වනයෙහි වාසය කරන බූමාටු දේවතාවා, ආරණ්‍යවාසී භික්‍ෂූන් ආහාර අනුභවයෙන් පසු, පිණ්ඩපාතයෙන් අනතුරු ව, ආපසු පැමිණෙමින් ආරණ්‍යයට පිවිස රාත්‍රි ස්ථානවල, දිවා ස්ථානවල, මූල කර්මස්ථාන ගෙන සිටිනු දකියි. මෙසේ සිටින ඔවුන්ගේ බලවත් චිත්ත ඒකාග්‍රතාවක් හට ගනී. එයින් විසභාගසන්තති (අසමාන පැවතුම්) උපසමනය වෙයි; සභාගසන්තතිවලට (සමාන පැවැත්වීම්වලට) වැටේ. සිත පැහැදෙයි. සිත පැහැදුණු විට රුධිරය පැහැදෙයි. චිත්ත සමුට්ඨාන වූ (සිතෙන් හටගත්) උපාදා රූප පිරිසුදු වෙයි. නටුවෙන් ගිලිහුණු තල් ගෙඩියෙහි මෙන් මුහුණෙහි වර්ණය වෙයි. ඒ දැක දේවතාවා මෙසේ සිතී ය. ශරීර වර්ණය නම් වූ මෙය පැහැදෙන්නේ ප්‍රණීත වූ රසයෙන් යුක්ත වූ භෝජන ද සුඛ ස්පර්ශයෙන් යුතු අඳන හා පෙරවිලි සහිත මනා යහන් ද හොඳ ඍතුවල සැප ඇති තෙමහල් ආදී ප්‍රභේදවලින් යුතු ප්‍රාසාද ද මාලාගන්ධ විලේපන ද ලබන්නන්ගේ ය. මේ භික්‍ෂූහු වනාහි පිණ්ඩපාතයේ යෙදී මිශ්‍ර වූ බත් බුදිති. වේවැල් ඇඳේ හෝ ලෑල්ලේ හෝ ගල්තලාවල හෝ යහන් සකසා ගනිති. රුක්මුල් ආදියෙහි හෝ එළිමහනේ හෝ ජීවත් වෙති. කවර කරුණකින් මොවුන්ගේ වර්ණ පහදී ද? එහෙයින් විමසී ය.

ඉක්බිති, ඔහුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කරුණු පවසන්නාහු, දෙවැනි ගාථාව වදාළහ. එහි ‘අතීතං’ අතීතයෙහි අසවල් නම් ඇති ධාර්මික රජෙක් වූයේ ය, හේ අපට ප්‍රණීත ප්‍රත්‍ය දුන්නේ ය, ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් ලැබුවෝ වූහ. ඉක්බිති අපි මේ ආකාරයේ භෝජන අනුභව කළෙමු, සිවුරු පෙරවූයෙමු, මෙසේ ප්‍රත්‍ය බහුල වශයෙන් ලැබූ සමහරුන් මෙන් මේ භික්‍ෂූහු අතීතය ගැන ශෝක නො කරති. ‘නප්පජප්පන්ති නාගතං’ අනාගතයෙහි ධාර්මික රජෙක් වන්නේ ය, ජනපද සම්පතින් පිරුණා වන්නේ ය, බොහෝ ගිතෙල්, වෙඬරු ආදිය උපදින්නේ ය, කව! බොව! යි ඒ ඒ තැන කියන්නෝ වෙත්, එවිට අපි මේ ආකාරයේ බොජුන් වළඳන්නෙමු, සිවුරු පෙරවන්නෙමු යි මෙසේ අනාගතය ප්‍රාර්ථනා නො කරති. ‘පච්චුප්පන්නෙන’ ඒ මොහොතේ ලැබෙන කුමන හෝ දෙයකින් ජීවත් වෙති. ‘තෙන’ ඒ ත්‍රිවිධ කරුණින්

මෙසේ වර්ණ සම්පත්තිය දක්වා දැන් ඒ වර්ණයෙහි ම විනාශය දක්වමින් ඊ ළඟ ගාථාව කීහ. එහි ‘අනාගතප්පජප්පාය’ අනාගත පැවතුම් සඳහා, ‘එතෙන’ මේ දෙකරුණ හේතුවෙන්, ‘නළොව හරිතො ලුතො’ යම්සේ කොළ පැහැති බට දණ්ඩක් කපා උණුසුම් ගල් තලාවක් මත දමා වියළවයි ද, එසේ වියළවන්නේ ය යනු යි.

දස වැනි සූත්‍රය යි.

ප්‍රථම නළ වර්ගය යි.