ආකාසානඤ‍්චායතනවාරාදිවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

ආකාසානඤ්චායතන වාර

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිවෙලින් දිව්‍යලෝක දක්වා අභිභූ යන වචනයෙන් අසඤ්ඤ භවය දක්වා යම් හෙයකින් මේ වට්ට කථා වන්නීද ශුද්ධාවාසයෙහි විවට්ට පක්‍ෂයෙහි සිටියාහුය. එසේම එම දෙවිවරු අනාගාමි ක්‍ෂීණාශ්‍රවයෝම වෙති. මොවුහු කල්ප ගණනක් ආයු ඇත්තාහු බුද්ධෝත්පාද කාලයෙහිම වෙත්. බුදුවරු වූ කලී අසංඛ්‍ය කල්පයෙහිදු නොඋපදිති. අබුද්ධෝත්පාද කාලවල ශුද්ධාවාස භූමිහු ශුන්‍ය වූවාහු වෙති. බුදුවරුන්ට ශුද්ධාවාස භවය රජුන්ගේ කඳවුරු ස්ථානයක් මෙන් වෙති.

මේ කරුණින් ශුද්ධාවාස විඤ්ඤාණට්ඨිති වශයෙන් ද සත්තාවාස වශයෙන් ද නොගන්නා ලදී. මෙම මඤ්ඤනාවෝ සර්වකාලීන නිසා හැමදා විද්‍යමාන භූමි දක්වන්නේ ශුද්ධාවාසයන් අතහැර ආකාසානඤ්චායතන ආදිය දැක්වූහ.

ආකාසානඤ්චායතනං යනු සතර කුසල විපාක, ක්‍රියා ස්කන්ධයෝය. මෙම කුසල-විපාක, ක්‍රියා ස්කන්ධයෝද, භාවනා පරිච්ඡේද කථා මෙයයි කොට එහි උපන්නහු පිළිබඳවම යයි දතයුත්තාහුය. විඤ්ඤාණඤ්චායතනා දියෙහිද මෙම ක්‍රමයම වේ. මෙම සතර වාරයෙහි අර්ථ යෝජනා, අභිභූවාරයෙහි කී අයුරින්ම දතයුත්තාහුය. මාන මඤ්ඤනා ද පජාපති වාරයෙහි කී අයුරින් යෙදේ.

දිට්ඨසුත වාර

මෙසේ භූමි විශේෂ ආදි භේදයෙන් විස්තර කරන ලද්දේ නමුදු, මඤ්ඤනා වත්‍ථු දක්වා දැන් සියලු මඤ්ඤනාවන්ට වස්තුභූත වූ සක්කාය පරියාපන්න වූ තෙභූමක ධර්මභේදයන් වූ දිට්ඨි ආදි සතර සංග්‍රහ කොට දක්වන්නේ දිට්ඨං දිට්ඨතො ආදිය දැක්වූහ.

එහි දිටඨං යු මසැසින් දක්නා ලද දෙයට ද, දිවැසට ද රූපායතනයට ද නමකි. එහි දිට්ඨං මඤඤති යනු දක්නා ලද ත්‍රිවිධ මඤ්ඤනාවන්ගෙන් සිතයි. කෙසේද යත්, රූපායතනය ශුභය යන සංඥාවෙන් ද, සැප යන සංඥාවෙන් ද දක්නේ එහි ඡන්‍දරාගය උපදවයි එය ආශ්වාදනය කෙරෙයි එයට සතුටු වෙයි.

මෙසේ වදාරණ ලද්දේ වෙයි. ඉත්‍ථිරූපෙ භික්ඛවෙ, සත්තා ගිද්ධා - ගථිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣාපන්නා තෙ දීඝරත්තං සොචන්ති ඉත්‍ථිරූපවසානුගා (මහණෙනි, යම් සත්ත්ව කෙනෙක් ඉත්‍ථි රූපයෙහි රාග වශයෙන් ඇළුණාහු ගිජුවූවාහු ගෙතුනාහු මුසපත් වූවාහු බැසගත්තාහු වෙත්ද, ඉත්‍ථි රූපයෙහි වසඟ වූ ඔවුහු බොහෝකලක් ශෝක කෙරෙති. මෙසේ රූපායතන තණ්හා මඤ්ඤනාවෙන් සිතයි.) ඉති මෙ රූපං සියා අනාගත මද්ධානන්ති වා පනෙත්‍ථ නන්‍දිං සමන්නානෙති රූපසම්පදං වා ආකංඛමානො දානං දෙති. (මෙසේ මාගේ රූපය අනාගත කාලයෙහි වන්නේයයි කියා හෝ තණ්හාව පිහිටුවයි. රූප සම්පත්තිය කැමති වෙමින් දන් දෙයි.) මෙසේ රූප මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි. තමන්ගේ හෝ අනුන්ගේ හෝ රූප සම්පත්තිය හා විපත්තිය ඇසුරුකොට මානය උපදවයි. මෙයින් මම සෙට වෙමි. සමාන වෙමි. හීන වෙමි යයි, දිට්ඨිය මාන මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි. රූපායතන වනාහි නිත්‍යය. සදාකාලිකය. සස්සතය යනුවෙන් සිතයි. ආත්මය ආත්මීය යයි සිතයි. මංගල අමංගල යයි සිතයි. මෙසේ රූපායතනය දෘෂ්ටි මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි. මෙසේ රූපායතනය ත්‍රිවිධ මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි.

දිට්ඨං මඤ්ඤති යනු කෙසේද, රූපයෙහි ආත්මය ඇතැයි යනුවෙන් රූපායතනයෙහි ආත්මය ඇතැයි සිතයි. නැතහොත් තනයෙහි තනකිරි යසේ ද, එසේ රූපයෙහි රාගාදීහු වෙතැයි සිතන්නේ ද රූපායතනයෙහි ආත්මය ඇතැයි සිතයි. මේ ඔහුගේ දිට්ඨි මඤ්ඤනාව වේ. දිට්ඨි මඤ්ඤනාවෙන් සිතන ලද එම වස්තුවෙහිම ආදරය ද මානය ද උපදවන්නා වූ ඔහුගේ තණ්හා මාන මඤ්ඤනාවෝද දතයුත්තාහුය. මෙසේ දිට්ඨි වශයෙන් රූපයෙහි ආත්මය ඇතැයි සිතයි. සෙස්ස පඨවි වාරයෙහි කී අයුරින් දත යුත්තේය.

සුතං යනු කණින් අසන ලද්ද, දිවකණින් අසන ලද්ද ද ගැනේ. මේ ශබ්දයතනයට ද නමකි.

මුතං යනු පැමිණ ද දැනගන්නා ලද්ද. ගැටී, එළඹ යන අර්ථයි. ඉන්‍ද්‍රියයන්ගේ ද ආලම්බනයන්ගේ ද, අන්‍යෝන්‍ය එක් වීමෙහි දී දන්නා ලද්දේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙහි මුතං යනු ගන්‍ධ, රස, එස ආයතනයන්ට නමකි.

විඤ්ඤතං යනු සිතින් දන්නා ලද, සෙසු සත්වැදෑරුම් ආයතනයන්ටද නමකි. ධම්මාරම්මණයට හෝ නමකි. මේවා වූ කලී සක්කාය පරියාපන්න වූ කල්හිම ලැබෙයි. මෙහි විස්තර කථාව දිට්ඨ වාරයෙහි කී නියායෙන් දත යුතු වේ.

ඒකත්ත වාර

මෙසේ සියලු සක්කාය භේදය (දිට්ඨ, සුත, මුත, විඤ්ඤාත) යන සතර සමග දක්වා, එයම සමාපන්නක, (පැමිණි, ඇතුළත්) අසමාපන්නක යනුවෙන් දෙපරිද්දකින් දක්වන සේක් එකත්තං නානත්තං යයි වදාළහ.

එකත්තං යන මෙයින් සමාපන්නවාරය දක්වන සේක්, නානත්තං යන මෙයින් අසමාපන්නවාරය දක්වති. ඔවුන්ගේ වචනාර්ථය නම් ඒකභාවය එකත්ත කියාද ද්විභාවය නානත්ත කියා ද වේ. මෙම යෙදීම වනාහි සමාපන්නවාරය සතර ස්කන්ධයන්ගේද, අසමාපන්න වාරය පංච ස්කන්ධයන්ගෙන්ද වෙන්කොට - “රූපං අත්තකො සමනුපස්සති” යන මේ ආදිය ශාසනික නයින් පඨවි මාර ආදියෙහි කී අයුරින් ද අට්ඨකථා නය වශයෙන් ද සුදුසු පරිදි විමසා දතයුතුයැ. සමහරෙක් එකත්ත යනුවෙන් එකත්ත නයක් කියති. නානත්තං යනුවෙන් නානත්ත නයක් ද කියති. “එකත්ත සඤ්ඤී අත්තා හොති අරොගො පරම්මරණා නානත්ත සඤ්ඤී අත්තා හොති” යනුවෙන් මෙසේ දෘෂ්ටීන්ගේ බැසගැනීම පෙන්වති. ඒ සියල්ල මෙහි බලාපොරොත්තු නො වේ. සුදුසු ද නොවේ.

මෙසේ සක්කාය (පඤ්චස්කන්ධය) දෙඅයුරකින් දක්වා දැන් එයම එක් අයුරකින් සම්පිණ්ඩනය කොට දක්වන්නේ සබ්බං සබ්බතො යනාදිය වදාළහ. මෙහි යෝජනා ක්‍රමය ආශ්වාදනය කරන්නේ, සියල්ල තණ්හා මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි. මා විසින් මේ සත්ත්වයන් මවන ලද්දේයැයි ආදි නයින් මවිසින් සත්ත්වයන් මවන ලදැයි සිතන්නේ සියල්ල මාන මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි. සියල්ල පෙරකළ කම් බලයෙන් වෙයි. සියල්ල ඊශ්වර නිර්මාණ හේතුවෙන් වෙයි. සියල්ල අහේතු අප්පච්චය වශයෙන් වෙයි. සියල්ල ඇත. සියල්ල නැත. මේ ආදි ක්‍රමයන්ගෙන් සිතන්නේ සියල්ල දිට්ඨි මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි.

“කථං සබ්බස්මිං මඤ්ඤති” යනු කෙසේද යත් මෙහි ඇතැමෙක් මගේ ආත්මය විශාලයයි දිට්ඨි ඇත්තේ වෙයි. හෙතෙම මුලු ලෝක සන්නිවාසය ඔහුගේ අවකාශ භාවයෙන් සිතා ඒ මේ මගේ ආත්මය සියලුම රූපා රූප ධර්මයෙහි පිහිටියේ යයි සිතයි. මේ ඔහුගේ දෘෂ්ටි මඤ්ඤනාවයි. ඒ සියල්ල ඇසුරු කළ ආත්මයෙහිම ස්නේහයද එය වස්තුකොට ඇති මානයද උපදවන්නා වූ බඹුගේ තණ්හා මඤ්ඤනාවෝද දතයුත්තාහුය. සෙසු සියල්ල පඨවි වාරයෙහි කී අයුරින්ම දතයුතුය.

ඉහත දැක්වූ සියලුම සක්කාය එක් පරිද්දකින් දක්වා අනතුරුව අන් ක්‍රමයකින්ද දක්වන්නාහු නිබ්බානං නිබ්බානතො යනාදිය වදාළහ. එහි නිබ්බානං යනු යතො ඛො භො අයං අත්තා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමංගිභූතො පරිවාරෙති එත්තාවතා ඛො භො අයං අත්තා පරම දිට්ඨධම්ම නිබ්බානං පත්තො හොති. (පින්වත, යම්තැනක පටන් මේ ආත්මය පඤ්චකාම ගුණයන්හි කැමති පරිද්දෙන් ඉන්‍ද්‍රියයන් හසුරුවාද, පින්වත මෙතෙකින් මේ ආත්මය පරම දිට්ඨධම්ම නිබ්බානයට හෙවත් උත්තම වූ ඉහාත්මයෙහි දුක් සංසිඳුවීමට පැමිණියේ වෙයි.) මේ ආදි නයින් පස් ආකාරයකින් එන ලද්දේ පරම දිට්ඨධම්ම නිබ්බානයයි දතයුතුය. එහි දිට්ඨධම්ම නිබ්බානය ආස්වාදනය කරන්නේ තණ්හා මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි. ඒ නිබ්බානයෙන් මම නිවනට පැමිණියේ යයි මානය උපදවන්නේ මාන මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව බලයි. නිබ්බාන නොවූම එය නිබ්බාන වශයෙන් ද නිත්‍ය වශයෙන් ද ග්‍රහණය කරන්නේ දිට්ඨි මඤ්ඤනාවෙන් යුතුව සිතයි යයි දතයුතුය.

නිවන කෙරෙන් අන්‍ය වූ ආත්මයක් ගෙන මේ නිවන යයි ද මේ ආත්ම යයි ද හේ මගෙ ආත්මය නිවනෙහි වී යයි සිතන්නේ නිබ්බානස්මිං මඤ්ඤති යනු වේ. මේ ඔහුගේ දිට්ඨි මඤ්ඤනාවයි. ඒ ආත්මයෙහිම ස්නේහයද එය වස්තුකොට මානයද උපදවන්නා වූ ඔහුගේ තණ්හා මාන මඤ්ඤනාවෝද දතයුත්තාහුය. මෙම ක්‍රමය නිවනින් පිටත එය ඇසුරුකොට ආත්මය පිහිටියේ යයි සිතීමෙහිද වෙයි. නිවනින් අන්‍ය වූවක් ආත්මය වශයෙන් ගෙන මේ නිවනයැ මේ ආත්මය යැ ඒ මේ මගේ ආත්මය මෙම නිවනින් අන්‍ය වූයේ යැයි සිතන්නේ නිබ්බානතො මඤ්ඤති (නිවන ඇසුරුකොට ඉන් පිටත ආත්මය පිහිටියේ යයි සිතයි) යනුවෙන් දැක්වේ. මේ ඔහුගේ දිට්ඨි මඤ්ඤනාවයි. (නිවනින් පිටත පිහිටි) ආත්මයෙහිම ඇල්මද, එය වස්තුකොට මානයද උපදවන්නාහුය. මේ ඔහුගේ තණ්හා මාන-මඤ්ඤනාවෝ යයි දතයුත්තාහුය. මගේ නිවන අහෝ සැපතකි. හඟින්නහු නිබ්බානං මෙති මඤ්ඤති (මගේ නිවනයයි සිතයි) යනුවෙන් දතයුත්තාහුය. මේ වූ කලී එහි අනුගීතියයි.

1. මේ පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය තෙම යම්බඳු වේද, එපරිද්දෙන් එය නොදන්නා වූ පුහුදුන් ජනයාට පඤචස්කන්ධයෙහි තණ්හා ආදි සියලු මඤ්ඤනාවෝ උපදිත්.

2. මේ පඤ්චස්කන්ධය පිළිකුල් කටයුතු වූයේ ද මොහොතින් මොහොත බිඳෙනසුළු වූයේද දුක්වූයේ ද පරිනායකයෙකු රහිත වූයේ ද වෙයි. එය අනිත්‍ය ආදි ස්වභාවයට විරුද්ධ වශයෙන් ගන්නා වූ බාලතෙම මඤ්ඤනාවන් වඩයි.

3. පඤ්චස්කන්ධය සුභ වශයෙන් ද, සුඛ වශයෙන් ද බලන්නහුට ගින්නෙහි පළඟැටියාට මෙන් තණ්හාවෙන් මඤ්ඤනාව වෙයි.

4. සක්කායෙහි නිත්‍ය සංඥාව එළවා ඒ සක්කායයාගේ සම්පත්තිය දක්නහුට මල බුදිනසුලු සුනඛයෙක් ගූථයෙහි මෙන් මානයෙන් මඤ්ඤනාව වෙයි.

5. ඒ සක්කාය ආත්මයයි ද, ආත්මායත්ත යයි ද දක්නා වූ බුද්ධි රහිතයා හට කැඩපතෙහි බාලයෙකුට මෙන් දිට්ඨ මඤ්ඤනාව උපදියි.

6. මඤ්ඤනායන නමක් ඇත්තා වූ ද, සියුම් වූ මාර බන්ධනය ලිහිල් වූයේ ද, මිදීමට දුෂ්කර වූයේ ද වෙයි. යම් මාර බන්ධනයකින් බඳින ලද පුහුදුන් ජනතෙම

7. බොහෝකොට සැලෙන්නේ නමුත් බන්ධනයෙන් බඳින ලද සුනඛයෙක් ඔසවන ලද දැඩිවූ ටැඹක් මෙන් සක්කාය නොඉක්මවාද, එබඳු වූ මාර බන්ධනයකි.

8. සක්කාය වැළඳගත්තා වූ ඒ මේ බාලතෙම ජාති දුකින්ද ජරා දුකින්ද රෝගාදි දුක්වලින් ද සියලු කල්හි පීඩා කරනු ලබයි.

9. එසේ හෙයින් තොපට කියමි. තොපට යහපතක් වේවා. සක්කාය නොසුව වශයෙන් ද, නොශුභ වශයෙන් ද බිඳීම් වශයෙන් ද, නැවත අනාත්ම වශයෙන් ද යන අනුපස්සනාවන්ගෙන් බලව්.

10. මේ තෙම මේ සක්කායයාගේ ස්වභාවයමැයි මෙ පරිද්දෙන් දක්නා වූ පණ්ඩිත තෙම සියලු මඤ්ඤනාවන් දුරුකොට සියලු සසර දුකින් මිදේය.

පුථුජ්ජනයාගේ වශයෙන් සූවිසි පර්වයක් ඇති ප්‍රථම නයකථාව නිමි.

සෙක්ඛ වාර

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පඨවි ආදි වස්තූන්හි සියලු සක්කාය ධර්මයන්ට මුල්වූ පුහුදුන් ජනයාගේ පුවත් දක්වා, දැන් එම වස්තූන්හි සේඛයාගේ පුවත් දක්වන සේක් “යොපි සො භික්ඛවෙ භික්ඛු සෙඛො” යනාදිය වදාළහ. එහි යො යනු උද්දෙස වචනයයි. (=මාතෘකාව කෙටියෙන් ඉදිරිපත් කිරීම) සො යනු නිද්දෙස වචනයයි. (=විස්තර කිරීම) පි යනු සම්පිණ්ඩනාර්ථයෙහිය. ‘අයම්පි ධම්මො අනියතො’ යන ආදි තන්හි මෙනි. එය ද ආරම්මණ සභාගයෙන් පුද්ගලයා සම්පිණ්ඩනය කෙරෙයි. පුද්ගල සභාගයෙන් නොවෙයි. (සභාග යනු සමාන පැවතුම් ඇති යනුයි) කලින් දේශනාවෙහි පුද්ගලයෝ දිට්ඨි විපන්නයෝ වෙති. (පෙරලුනු දෘෂ්ටි ඇත්තෝ වෙති) මෙහි දිට්ඨි සම්පන්නයෝ වෙති. ඔවුන්ගේ සභාග බවක් නැත. පඨවි ආදි ආරම්මණ කලින් දැක්වූ පුද්ගලයන්ට ද මොවුන්ට ද එකමය. එහෙයින් කියන ලදී. ආරම්මණ සභාගයෙන් පුද්ගලයන් සම්පිණ්ඩනය කෙරේය කියා පුද්ගල සභාගයෙක් නොවේ. යො පි සො යන මේ සියලු වචනයෙන් දැන් කිවයුතු ‘සෙඛයා’ දක්වන සේක් යයි දතයුතුයැ.

භික්ඛවෙ භික්ඛු මෙය කී අයුරුමැයි. සෙඛො කිනම් අරුතකින් සෙඛ වේද, සෙඛ ධර්මයන් ලබා ඇති බැවින් සෙඛනම් වේ. මෙසේ පසන ලදී.

“කිත්තාවතා නුඛො භන්තෙ සෙඛො හොතීති ඉධ භික්ඛවෙ භික්ඛු සෙඛාය සම්මාදිටඨියා සමන්නාගතො හොති -පෙ- සෙඛෙන සම්මා සමාධිනා සමන්නාගතො හොති එත්තාවතා ඛො භික්ඛු සෙඛො හොති” යනුවෙන්, තවද හික්මේනුයි සෙඛ නම් වේ. මෙසේ වදාරණ ලදී. සික්ඛති සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙඛොති වුච්චති කිඤ්ච සික්ඛති, අධි සීලම්පි සික්ඛති, අධිචිත්තම්පි සික්ඛති අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති, සික්ඛති සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙඛොති වුච්චති යනුවෙන්.

යම් කල්‍යාණ පෘථග්ජන කෙනෙක් අනුලෝම ප්‍රතිපදාව සණ කෙරෙනුයේ සීලයෙන් සම්පූර්ණ වූයේ චක්ඛු ආදි ඉන්‍ද්‍රියන්ගේ වසන ලද දොර ඇත්තේ, භෝජනයෙහි පමණ දන්නේ, නිදි දුරුකිරීමෙහි යෙදුනේ, පූර්ව රාත්‍රී අපර රාත්‍රීවල, බෝධිපාක්ෂික ධර්ම භාවනාවෙහි යෙදුනේ අද හෝ හෙට එක්තරා සාමඤ්ඤඵලයකට පැමිණෙන්නෙමැයි වාසය කෙරේ ද, ඒ කල්‍යාණ පෘථග්ජන තෙම හික්මේනුයි ‘සෙඛ’ නමයි කියනු ලැබේ. මෙහි වූ කලී ප්‍රතිවේධයට පත්වූවෙක්ම (රහත්ඵලය හැර) සෙඛ නමයි අදහස් කෙරේ. පෘථග්ජන තෙමේ සෙඛ නොවේ.

නොපැමිණියා වූ රහත්බව ඇත්තේ මොහු විසිනුයි අප්පත්ත මානසො නම් වේ. මානසං, යනුවෙන් මෙහි රාගය ද, සිත ද රහත්බව ද, කියනු ලැබේ. අන්තලික්ඛ චරො පාසො ස්වායං චරති මානසො යන මෙහි රාගය මානස නම් වේ.

චිත්තං මනො මානසං මෙහි මානස ශබ්දයෙන් සිත අදහස් කෙරේ.

“අප්පත්ත මානසො සෙඛො කාලං කයිරා ජනෙ සුතා” යන මෙහි රහත් යන අරුතෙහි යෙදී ඇත. මෙහිදු රහත් බවම අදහස් කරන ලද්දේ වෙයි. එයින් නොපැමිණි රහත් බව ඇත්තේ යයි කියන ලද්දේ වෙයි.

අනුත්තරං යනු ශ්‍රේෂ්ඨය, අසදෘශය යන අරුත්හි වේ. සතර යෝගයන්ගෙන් නිර්භය වූ උවදුරු නැති වූ අරුතින් යෝගක්ඛෙම නම් වේ. රහත්බවම අදහස් කරන ලදී. පත්‍ථයමානො යනු පැතුම් දෙකකි. තණ්හා පැතුම සහ ඡන්‍ද පැතුමයි. පත්‍ථයමානස්සහි ජප්පිතානි පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසු යන මෙහි ඇත්තේ තණ්හා පැතුමයි.

ඡින්නං පාපිමතොසොතං විද්ධස්තං විනළීකතං පාමුජ්ජ බහුලාහොථ ඛෙමං පත්‍ථෙථ භික්ඛවො

මෙහි කත්තු කම්‍යතා කුසලච්ඡන්‍ද ප්‍රාර්ථනාවයි. මෙයට පත්‍ථයමානො යන මෙයින් අදහස් කෙරේ. එබැවින් පත්‍ථයමානො යනු ඒ යොගක්‍ෂෙමය කරනු කැමතිව එයට පැමිණෙනු කැමතිව ඊට නැමුනේ ඊට අවනත වූයේ ඊට හාත්පසින්ම අවනත වූයේ යයි දතයුතුයැ. එක් ඉරියව් දුකක් අන් ඉරියව්වකින් සිඳ කය වැටෙන්න නොදී පවත්වයි නොහොත් “සබ්බෙ සංඛාරා අනිච්චාති අධිමුච්චන්තො සද්ධාය විහරති” යනාදියෙහි නිර්දේශ කළ අයුරින් මෙහි අර්ථය දතයුතුය.

පඨවිං පඨවිතො අභිජානාති පඨවි ධාතුව පඨවි ධාතුව වශයෙන් මනාව දැනගනී. පුහුදුන් ජනයා මෙන් සර්වප්‍රකාරයෙන් විපරීත හැඟීමෙන් හැඳින නොගනී. නමුත් අති විශිෂ්ඨ ඤාණයෙන් දැනගනී. පඨවිං යනුවෙන් පඨවි භාගය අත් නොහරින්නේ එය අනිත්‍ය, දුක්ඛ, අනාත්ම කියා විශේෂයෙන් දැනගනී. මෙසේ එය විශේෂයෙන් දැන, පඨවිං මා මඤ්ඤති යනුවෙන් කුමක් කියන ලද්දේ වේද, සිතානුයි මඤ්ඤී නම් වේ. මෙතෙම සිතන්නේ යයි ද නොසිතන්නේ යයි ද නොකිය යුත්තේ ය. මෙහි අදහස කුමක්දැයි කියනු ලැබේ. පුහුදුන් ජනතෙම සියලු මඤ්ඤනාවන් ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් මඤ්ඤති යනුවෙන් වදාරණ ලද්දේය. බීණාසව තෙම එය. ප්‍රහීණ කළ බැවින් “න මඤ්ඤති” යනුවෙන් වදාරණ ලද්දේය. සේඛයාගේ දිට්ඨි මඤ්ඤනා ප්‍රහීණ වූවායි අන්‍යයෝ තුනීබවට ගියාහුය. එහෙයින් හෙතෙම පුහුදුන් ජනයා මෙන් සිතයි කියා නොකිව යුත්තේය. ඛීණාසව මෙන් සිතයි කියාද නොකිය යුත්තේය. බීණාසව මෙන් නොසිතයි කියාද නොකිය යුත්තේය.

පරිඤ්ඤෙය්‍යං තස්ස යනු සෙඛයා විසින් ඒ මඤ්ඤනා වස්තුවට බැසගැනීමේ නියාමතාවයක් ඇති බැවින් ද, සම්බොධි පරායණ වූ බැවින්ද, ත්‍රිවිධ පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දත්තේය යන අරුත් වේ. පුහුදුන් මෙන් පිරිසිඳ නොදත් බවද පිරිසිඳ නොදන්නා ලදද නොවෙයි. බීණාසව මෙන් නොද පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේද වෙයි. සෙස්ස සියලු තැන කී නියායෙන් දතයුතු වන්නේය.

‘සේඛ’ වශයෙන් දෙවන නයකථා නිමි.

ඛීණාසව වාර

මෙසේ පඨවි ආදි වස්තු විෂයෙහි සේඛ පුද්ගලයාගේ තතු දක්වා දැන් ඛීණාසවයන් වහන්සේගේ තතු දක්වමින් “යොපි සො භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරහං” යනාදිය වදාළහ. එහි යො පි යනු සම්පිණ්ඩණාර්ථයෙහිය. මෙහි උභය සභාගත්‍වය ලබයි. සෙඛ අරිය පුග්ගල බැවින් බීණාසවයන් වහන්සේ සමග සභාග වෙයි. එහෙයින් පුද්ගලයන්ගේ සමාන බව ලැබෙයි. ආරමණ සභාගතාවය කී අයුරුම වේ.

අරහං යනු වෙන්වූ කෙලෙස් ඇත්තේ දුරුවූ කෙලෙස් ඇත්තේ, ප්‍රහීණ වූ කෙලෙස් ඇත්තේ යන අර්ථයි. එහෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරණ ලදී. “කථඤ්ච භික්ඛවෙ භික්ඛු අරහං හොති, ආරකාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා සංකිලෙසිකා පොනොභවිකා සදරා දුක්ඛවිපාකා ආයති ජාති ජරා මරණීයා එවං ඛො භික්ඛවෙ භික්ඛු අරහං හොති” යනුවෙන්

ඛීණාසවො යන්නෙහි ආසවයෝ සතර දෙනෙකි. කාමාසව, භවාසව, දිට්ඨාසව, අවිජ්ජාසව යනුයි. රහත්හු විසින් මේ සතර ආසවයෝ ක්‍ෂය කරන ලද්දාහුය. ප්‍රහීණ කරන ලද්දාහුය. සහමුලින් සිඳින ලද්දාහුය. සංසිඳවන ලද්දාහුය. උපතට නොසුදුසු කරන ලද්දාහුය. එහෙයින් ඛීණාසව යයි කියනු ලැබේ.

වුසිතවා, ගුරු සංවාසයෙහි වාසය කළේය. හාත්පසින් වාසය කළේය. වැස නිමවන ලද (බඹසර) ඇත්තේය. හාත්පසින් වැස නිමවන ලද්දේය. හෙතෙම වැස නිමවන ලද ගුරුසංවාස ඇත්තේ පුරුදු කරන ලද චරණ ඇත්තේනුයි වුසිතවා නම් වේ.

“කතකරණියො” යනු කල්‍යාණ පෘථග්ජනයාගේ පටන් සත්වැදෑරුම් සෙඛයෝ සතර මගින් කළයුත්ත කෙනෙක් නම් වේ. බීණාසවයන් වහන්සේගේ කළයුතු සියල්ල කරන ලද්දාහු වෙති. අවසන් කරන ලද්දාහුය. ඔහුට මත්තෙහි රහත්ඵලය පිළිබඳ කළයුතු දෙයක් නොමැති හෙයින් කතකරණීය නම් වේ. මෙසේද වදාරණ ලද්දේය.

තස්ස සම්මා විමුත්තස්ස සන්තචිත්තස්ස භික්ඛුනො කතස්ස පතිචයො නත්‍ථි කරණීයං නවිජ්ජති යනුවෙන්

“ඔහිත භාරො” යනුවෙන්, භාරයෝ තිදෙනෙක් වෙති. ඛන්‍ධභාරකිලෙසකාර, අභිසංඛාර කියා. එම බීණියව තෙම මෙම ත්‍රිවිධ භාරයන් හරන ලද්දේය. බහාතබන ලද්දේය. හෙලන ලද්දේය. එබැවින් ඔහිතභාර යයි කියනු ලැබේ.

“අනුප්පත්ත සදත්තො” පැමිණි ස්වාර්ථය ඇත්තේ යයි කියන ලද්දේ වේ. මෙහි “ක” කාරයට “ද” කාරය කරන ලද්දේ වෙයි. (සකත්ත > සදත්ත) සකත්ත යයි ද කියන ලද්දේ වෙයි. මෙහි සදත්ත යනුවෙන් රහත්බව දතයුතුයැ. එම රහත්බව තමා කෙරෙහි උපනිබන්ධන (=ළංවූ සම්බන්ධය) යන අර්ථයෙන් ද තමා අත් නොහරින අර්ථයෙන් ද තමාගේ උත්තමාර්ථය යන අරුතින් ද, තමාගේ අර්ථය බැවින් සකත්‍ථ යයි කියනු ලැබේ.

පරික්ඛීණ භව සංයොජනා යනුවෙන් මෙහි සංයෝජනයෝ නම් දසදෙනෙක් වෙති. කාමරාග, පටිඝ, මාන, දිටඨි, විචිකිච්ඡා, සීලබ්බත, පරාමාස, භවරාග, ඉස්සා, මච්ඡරිය, අවිජ්ජා යනුයි. මොවුහු වනාහි සත්ත්වයින් භවයන්හි සංයෝජනය කෙරෙත් භවය හෝ ළංකොට බන්ධනය කෙරෙත්. භවය සමග සංයෝග කෙරෙත් නුයි, එහෙයින් භව සංයෝජනයෝ යයි කියනු ලැබෙත්. මේ භව සංයෝජනයෝ රහත්හු විසින් ප්‍රහීණ කරන ලද්දාහුය. ඥාන නැමැති ගින්නෙන් දවන ලද්දාහුය. එහෙයින් පරික්ඛීණ භව සංයොජනො යනුවෙන් කියනු ලැබේ.

සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො (සම්මා+අඤ්ඤාය) මෙහි සම්මදඤ්ඤා යන්නෙන් මනාව දැනයයි කුමක් කියන ඛන්ධයන්ගේ රාසි ඇරුත, ආයතනයන්ගේ ආයතන අරුත, ධාතූන්ගේ ධාතු අරුත, දුක්ඛයාගේ පීඩන අරුත, සමුදයාගේ උප්පාදක අරුත, නිරෝධයාගේ ශාන්ත අරුත, මග්ගයාගේ දස්සන අරුත, සියලු සංඛාරයෝ අනිත්‍යයෝය, යන මේ ආදි භේද හෝ මනාකොට තත්වූ පරිද්දෙන් අවබෝධකොට දැන තීරණයකොට තුලනය කොට විභාවනය කොට විභූතකොට යන අරුත් වේ.

විමුත්තො. විමුත්ති දෙකකි. චිත්ත විමුත්තිය සහ නිවනයි. රහත්තෙම සියලු කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුනු සිත් ඇති බැවින් චිත්ත විමුත්තියෙන් ද මිදුනේය. නිවනෙහි ඇලුනු බැවින් නිවනෙහි ද විමුත්ත හෙයින් සම්මදඤ්ඤා විමුත්තො යයි කියනු ලැබේ.

පරිඤ්ඤාතං තස්ස, රහතුන් වහන්සේ ඒ පරිඤ්ඤා වස්තූන් ත්‍රිවිධ පරිඤ්ඤාවෙන් පිරිසිඳ දන්නා ලදී. එහෙයින් හෙතෙම ඒ පරිඤ්ඤා වස්තූන් තණ්හා ආදි පරිඤ්ඤාවෙන් නොසිතයි. ඒ මඤ්ඤනාවන් මඤ්ඤනා නොකරත් යයි කියන ලද්දේ වෙයි. සෙස්ස කී අයුරින් දතයුතුය.

නිබ්බාන වාරයෙහි ඛයා රාගස්ස යනු තුන්වාරයක් කියන ලද්දේ වෙයි. මේ පරිඤ්ඤාත වාරයන් නිබ්බාන වාරයෙහි විස්තර කළයුත්තේය. විස්තර කරන්නහු විසින්ද, පරිඤ්ඤාතං තස්ස යනු සියලු පදයන් සමග යොදා නැවත. ඛයාරාගස්ස වීතරාගත්තා යනුවෙන් දෙස මෝහයන්හිද මේ ක්‍රමය මැයි. සෙස්සෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි. දේශනාව වනාහි එක්තැනක කියන ලද්ද සියලු තන්හිම කියන ලද්දේ වෙයි යි කෙටි කරන ලද්දේ වෙයි.

ඛයා රාගස්ස වීතරාගත්තා යනුවෙන් මෙහි යම්හෙයකින් ශාසනයෙන් බැහැර වූ වීතරාගී තෙම රාගයාගේ ක්‍ෂය කිරීමෙන් වීතරාග නොවූයේ ද රහත්හු වනාහි රාගය නැතිකිරීමෙන්ම වීතරාග වූවහුද, එහෙයින් වදාරණ ලදී. ඛයාරාගස්ස වීතරාගත්තා යනුවෙන්. දෝස මෝහයන්හි ද මේ ක්‍රමය මැයි.

යම්හෙයකින් පරිඤ්ඤාතං තස්සාති වදාමි යයි කී කල්හිද, පිරිසිඳ දත්හෙයින් හෙතෙම ඒ වස්තූන් හෝ ඒ මඤ්ඤනා හෝ නොසිතයි යන අර්ථය වේද, එපරිද්දෙන් මෙහි ද පහ වූ රාග ඇති බැවින් ඒ රහත් තෙම ඒ වස්තුව හෝ ඒ මඤ්ඤනාව හෝ නොසිතා යයි දත යුතුයැ.

මෙහිද, පරිඤ්ඤාතං තස්ස යන මේ වාරය මාර්ග භාවනාවේ පිරිපුන් බව දැක්වීම පිණිස දේශනා කරන ලද්දේ වෙයි. අන්‍යවාර, ඵල පසක් කිරීම පිළිබඳ සම්පූර්ණ බව දැක්වීම පිණිස වදාරණ ලද්දේ යයි දතයුත්තේය. නැතහොත් කරුණු දෙකකින් රහතුන් වහන්සේ මඤ්ඤනා වශයෙන් නොසිතයි. පඨවි ආදි වස්තු පිරිසිඳ දත් බැවින් ද අකුසල මූලයන් මුල්සිඳ ලූ බැවින් ද යන මේ කරුණු දෙක නිසාය. එහෙයින් පරිඤ්ඤාත වාරයෙන් ඔහුගේ වස්තු පරිඤ්ඤානය දක්වයි. සෙසු වරයන්ගෙන් අකුසල් මුල් සිඳීම දක්වාලයි. ඒ වාරයන් අතුරෙන් පශ්චිම වාර තුනෙහි මේ විශේෂතා දතයුතුය. තෙවැදෑරුම් දෝෂයන් අතුරෙන් රාගයෙහි ආදීනව දැක දුක්ඛානුපස්සීව වාසය කරන්නේ අප්‍රණිහිත විමෝක්‍ෂයෙන් කෙලෙසුන් කෙරෙන් මිදුනේ රාගයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීතරාග වේද, ද්වේෂයාගේ ආදිනව දැක අනිචචානුපස්සීව වාසය කරන්නේ අනිමිත්ත විමෝක්‍ෂයෙන් මිදුනේ ද්වේෂයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීත දෝෂ වේ ද, මෝහයෙහි ආදිනව දැක අනත්තානුපස්සීව වාසය කරන්නේ ශුන්‍යතා විමොක්‍ෂයෙන් විමුක්ත වූයේ මෝහයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීතමෝහ වේද,

මෙසේ ඇති කල්හි එකෙක් විමෝක්‍ෂ තුනින් නොමිදෙයි කියා දෙවරක් නොකිය යුතු වන්නාහුද එසේ කිවයුතු නොවේ. කුමක් හෙයින් ද නියම නොකළ හෙයිනි. ඒ සැබව. යොපි සො භික්ඛවෙ අරහං යයි අනියමින් කියන ලදී. අප්පිණිහිත විමොක්‍ෂයෙන් විමුත්ත යයි හෝ අන්‍ය විමෝක්‍ෂයකින් විමුත්ත යයි හෝ නොකියන ලදද, එහෙයින් යමෙක් රහත් බව යෙදේද ඒ සියල්ල කිවයුතු යයි

අවිශේෂයෙන් හෝ යම්කිසිවෙක් රහත් වූයේම රාගාදීන්ගේ ප්‍රහාණය කිරීමේදී විපරිණාම දුක්ඛය පිරිසිඳ දත් හෙයින් රාගයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීතරාග යයි දත් හෙයින් රාගයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීතරාග යයි කියනු ලැබේ ද දුඃඛ දුඃඛය පිරිසිඳ දත් හෙයින් ද්වේෂයාගේ ක්‍ෂය කිරීමෙන් වීත දෝස යයි ද, සංඛාර දුක්ඛය පිරිසිඳ දත් හෙයින් මෝහයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීතමෝහ යයි කියනු ලැබේ ද නැතහොත් ඉෂ්ටාරම්මණය පරිඤ්ඤාත හෙයින් රාගය ප්‍රහානය වීමෙන් වීත රාගයයිද, අනිෂ්ටාරම්මණය පරිඤ්ඤාත බැවින් මෝහය ප්‍රහාණය කිරීමෙන් වීත මෝහයයි ද නැතහොත් සුඛ වේදනාවෙහි රාගානුසය සමුච්ඡෙද කළ හෙයින් රාගයාගේ ප්‍රහාණයෙන් වීතරාග යයිද, අනිකුත් වේදනාවන්හි ප්‍රතිඝ මෝහානුසයන්ගේ සමුච්ඡෙදය කළ බැවින් වීතදෝස, වීතමෝහ යයි ද කියනු ලැබේ ද, එබැවින් එම විශේෂය දක්වන සේක්, “ඛයා රාගස්ස වීතරාගත්තා වීත දෝසත්තා, වීත මෝහත්තා” යයි වදාළහ.

ඛීණාසවයන් වහන්සේ වශයෙන් තෙවන, සිව්වන, පස්වන සයවන නයකථා නිමි.