10. පුරිභෙද සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

10. පුරාභෙද සූත්‍ර වර්ණනාව

කථං දස්සී යනු පුරාභෙද සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණු කුමක්ද? මේ සූත්‍රයට මෙන්ම, ඉදිරියට දැක්වෙන කලහ විවාද - චූලවියූහ - මහාවියූහ - තුවටක - අත්තදණ්ඩ යන සුත්‍ර පහද, සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍රයෙහි නිදාන කතාවට සමානය. ඒ මහා රැස්වීමේදී රාගය වැඩි දේවතාවුන්ට ගැලපෙන සේ දහම් දෙසීමට, ඉඳු බලයෙන් පෙන්වන ලද ‘බුදුරුව’ විසින් තමන්වහන්සේ ලවා කරුණු විමසනු ලදුව, සම්මා පරිබ්බාජනීය සූත්‍රය දේසනා කරන ලදී. මෙසේ ඒ හමුවෙහිදීම, ‘සිරුර බිඳීයාමට පෙර කුමක් කළ යුතුද?’ යන දෙවියන්ගේ සිතිවිලි දැන, ඔවුන්ට උපකාර පිණිස, හත්සිය පණහක් මහසඟ පිරිවරා ඉඳු බලෙන් පෙන්වූ බුදුරුවක් අහසින් වඩමවා, එමගින් තමන්වහන්සේ විමසන ලදුව මෙම සූත්‍රය වදාළහ. මෙහි වෙනස එයයි.

ඒ පෙන්වන ලද බුදුරද, කථං දස්සී තියුණු උසස් නුවණත් කථං සීලො උසස් සීලයත්, උපසන්තො උසස් සිත ගැනත් විමසයි. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ විසඳීමේදී, සුදුසු පරිදි, උසස් නුවණ ගැන විස්තර නොකොට, උසස් නුවණින් ලබන කෙලෙස් සංසිඳීමෙන් ඇතිවන උසස් සිත ගැන කීමට, නොයෙක් දේවතාවුන්ගේ සිත් අනුව බලා ‘වීතතණ්හො’ ආදී ගාථා දෙසූහ. එහි මුල පටන් ගාථා අටටම ‘තං බ්‍රෑමි උපසන්තො’- ඒ උසස් සිත වැඩු තැනැත්තා යයි කියමි’ යන ගාථා සම්බන්ධය දතයුතුය. එමෙන්ම හැම පසු පදයකින්ම ඔහු සන්සුන් වූයේය, සාන්ත වූයේ යයි කියනු ලැබේ. (සූත්‍රයේ අවසාන ගාථාවේ පාඨයද) යොදාගැනීමද සුදුසුය.

මෙතෙක් විස්තර නොවූ පද ගැන කීමේදී වීතතණ්හො පුරා හෙදා (සඳහන් වේ.) යම් කෙනෙක් සිරුර බිඳීයාමට පෙරම තණ්හාව නැති කළේද, පුබ්බමන්තමනිස්සිතො අතීතාදී කාලයේම එහි ඇසුර නැතිකරන ලද, වෙමජ්ඣෙ නූපසංඛය්‍යො වත්මන් කල්හිද ‘රාගී’ ලෙසින් හෝ සලකනු නොලැබිය යුතුය. තස්ස නත්‍ථි පූරක්‍ඛතං එබඳු තැනැත්තාට තණ්හා දිට්ඨි දෙකෙහි පෙරටුකොට නොගන්නා බැවින් අනාගතයෙහිද පෙන්වාදීමට දැනුදු (වත්මනෙහිද) කිසිදු දෙයක් නැත. (මතු භවයක උපතකට කරුණු නැත.) ‘ඔහු සැනසුනු කෙනෙකැයි කියමි’ මෙහිදී යොදාගත යුතුය. අදාල හැම තැනකදීම එපරිද්දෙනි. මින්පසුව එම යෙදුම නොදක්වාම විස්තර නොවූ වචන ගැන කියන්නෙමු.

අසන්තාසි ඒ ඒ දේවල් නොලැබීමෙන් තැති නොගන්නා වූ, අවිකත්‍ථි සීලාදී ගුණ නොකියන සුළු, අකුක්කුචො අත් ආදී (අඟපසඟින්) කළ දෙයින් කුකුස - පසුතැවිලි නැති, මන්තභාණි සිතාබලා වචන කියන, අනුද්ධතො උඩඟු නැති, සවෙ වාචායතො වචනයෙන් සංවරව සිවුදොස් රහිත වචන කියන ලද්දේ වෙයි.

නිරාසත්ති ආසා නැති, විවෙකදස්සී ඵස්සෙසු වත්මන්හි ඇස ගැටෙන පහස ආදියෙහිදී (අරමුණුවලදී) තමන් ලද විවේකය දකී. දිට්ඨිසු ච න නීයති සැටදෙකක් වූ මිසදිටු දැකීම්වල කිසිදු දැකීමකට නොඑළඹෙයි. දැඩිව නොගනී.

පතිලීනො රාගාදිය නැතිකළ බැවින් එයින් ඉවත් වූයේ, අකුහතො නැතිගුණ පෙන්වනු ලබන තුන්ආකාර වූ කරුණින් වෙන් වූ, අපිහාලූ බලාපොරොත්තු, පැතුම් ලෙසින් කිසිත් නැති, අමච්ඡරි පස්ආකාර වූ මසුරු බව නැති, අප්පගබ්භො කයෙන් වෙසෙස් නොකටයුතු දේ, අජෙගුච්ඡො සීලයෙන් යුතු බැවින්, පිළිකුල් නොකටයුතු, සේවනය කළයුතු මනාප වූ, පෙසුනෙය්‍යෙ ච නො යුතො දෙආකාර වූ කේලාම් කීමෙහි නොයෙදුණු,

සාතිසෙයූ අනස්සාවී පස්කම් ආසා ඇතිකරන දේවල ඇලීම් ඇසුරෙන් වෙන් වූ, සණ්හො කයෙන් කෙරෙන කටයුතු ආදියෙහි රළුනොවූ, පටිභානවා ඉගෙන දරාගත් දෙයෙහි, විමසූ විටකද මනාව වැටහීමෙන්, න සද්ධො කිසිවකුගේ ඇදහීමකින් තොරව තමන්ම අවබෝධ කරයි. න විරජ්ජති රාගය නැතිකළ බැවින් දැන් කිසිවක් නොඇලේ.

ලාභකම්‍යා න සික්‍ඛති වාසිය පිණිස සුත්‍රාදිය ඉගෙන නොගනී. අවිරුද්ධො ච තණ්හාය රසෙසු නානුගිජ්ඣති කිසිවකු සමග සතුරු නොවන බැවින් තමාටද සතුරන් නැතිව, තණ්හාවෙන් කිසිදු ආකාර රසයකට ගිජුවීමක් නැත.

උපෙක්‍ඛතො ඉඳුරන් සය හා අරමුණු එක්වීමේදී මැදිහත් සිතින් යුතුව, සතො කයෙන් කෙරෙන කටයුතු පිළිබඳව සිහියෙන් යුතුව,

නිස්සයතා තණ්හා දිට්ඨියෙහි නොවෙළී, ඤත්‍වා ධම්මං හැම දෙයකටම තිර පැවැත්මක් නැතැයි දැන, අනිස්සිතො මේ ඇසුරු කොට ඇති, වැසී පැතිරි ඇති තණ්හා ආදියෙන් වෙන්ව, එම දහම් නුවණින් හැර, ඒ තණ්හා ආදියෙහි අත්හැරිමක් නම් නොවේ යැයි පෙන්වා දෙයි. භවාය විභවාය වා සදාකාලික පැවැත්මක් හෝ වැනසීම වැනි දැඩිව ගත් දැකීම් නැතිව,

තං බ්‍රෑමි උපසන්තො මේ පිළිබඳව එක් එක් ගාථාවෙහි කියා ඇති පරිදි ‘සන්හුන් තැනැත්තා’ යයි කියමි. අතාරි සො විසත්තිකං ඒ කෙලෙස් නැසූ තැනැත්තා පැතිරි ඇතැ’යි (ඔඩුදුවා ඇති) කියන ලද මහා තණ්හාව ඉක්මවා ගියේය.

මීළඟට ඒ වඩනා ලද සිතැති ‘සාන්ත’ වූ තැනැත්තා පසසමින් ‘න තස්ස පුත්තා’ යන ගාථාව වදාළහ. පුත්තා මෙහි තමාට දාව උපන් ආදී ලෙසින් සතරාකාරය. මෙහිදී පුතුන් මෙන්ම, ඒ ඒ අයිති දේවල් ද සැළකෙන බව දතයුතුය. එබඳු දේවල්ද ඒ තැනැත්තාට න විජ්ජති ඒවා නොමැති බැවින් පුතුන් ආදී කිසිවක් නොපෙනේ.

යෙන නං වජ්ජු පුථුජ්ජනා අථො සමණබ්‍රාහ්මණං රාගාදී කෙලෙස් වසඟ වූ සියළුම දෙව් මිනිස්සු ද, මේ සස්නෙහි පිටත මහණ බමුණන් ද ‘රාගයෙන් හෝ කෝපයෙන් හෝ සිටිත්’ යැයි කියන්නාහ. තං තස්ස අපුරෙක්‍ඛතං ඒ රාගාදී වරදක් ඒ රහත් බවට පත් උතුමාට ඉදිරියට ගෙනයාමට නැත. තස්මා වාදෙසු නෙජතී ඒ කාරණයෙන් අපහාස වචනවලදී කම්පා නොවේ.

න උස්සෙසු වදති උසස් බවට පත්වූවන් අතර, තමන්ද ඊට ඇතුලත් කොට, මම උසස් වෙමි’යි නොකියයි. ඉතිරි කරුණු දෙකෙහිද මෙපරිදිය. කප්පං නෙති අකප්පියො ඒ රහත් උතුමා මෙබඳු දෙයාකාර වූ කල්පනාවට නොඑයි. කුමක් නිසාද? සංකල්ප නොගන්නා බැවිනි. ඒ තණ්හා දිට්ඨි කල්පනා නැති කරන ලදැයි කියන ලදී.

සකං ‘මගේ යැයි දැඩිව ගන්නා ලද, අසතා න සොචති අවිජ්ජා මාන ආදිය නැති බැවින් කණගාටු නොවේ. ධම්මෙසු ච න ගච්ඡති කිසිදු දෙයකට කැමැත්තක් ඇතිකර නොගනී. සවෙ සන්තො ති වුච්චති මෙබඳු තැනැත්තා මිනිසුන් අතර උතුම්ය. සාන්ත වේ යැයි අරහත් බව කුළුගන්වමින් දේසනය නිම කළහ. දේසනය අවසානයෙහි කෙළ දහසක් දෙවියෝ අරහත් පල ලදහ. සෝවාන් පලයට පත්වූවන් පමණ කළ නොහැකිය.

පුරාභෙද සූත්‍ර විස්තරය නිමි.

11. කලහවිවාද සූත්‍ර වර්ණනාව

කුතො පහූතා කලහා යනු කලහ විවාද සූත්‍රයයි. එයට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? මෙයද ඒ මහා හමුවෙහිදී ‘කලහ ආදියට හේතුවන කරුණු අට කෙසේ පවතීදැ’යි ඇතැම් දේවතාවුන්ට ඇතිවූ අදහස අනුව පෙර පරිදි පෙන්වන ලද බුදුවරයකු විසින් තමන් (වහන්සේ) විමසන ලදුව දේසනා කරන ලද්දකි. විමසීම සහ පිළිතුරු ලෙසින් මෙහි සියළු ගාථා සම්බන්ධ වේ.

එහි පැහැදිළි නොකළ වචන ගැනද මෙසේ දතයුතුය. කුතො පහූතා කලහා විවාදා කලහය ද එයට හේතුවන විවාදය ද යන මේවා හටගත්තේ කොතැනින්ද? පරිදෙවසොකා සහ මච්ඡරා ච හැඩීම්, සෝකවීම්, මසුරු බව කොතැනින් ඇතිවන්නේ ද? මානාතිමානා සහ පෙසුනා ච මානයද, තමාට වඩා අනික් තැනැත්තන් පහත්කොට සිතන අතිමානයද, කේලාම්ද කොතැනින් හටගත්තේ ද? තෙ ඒ කෙලෙස් සහගත කරුණු අට, තදිංඝ බ්‍රෑහි මා විමසන ලද පරිදි තේරුම කියනු මැනවි. මම එය ඉල්ලමි. ඉල්ලීම යන අදහසට ඉංඝ යන නිපාතය යෙදේ.

පියා පහූතා පිය-කැමති බැවින් හටගනී. මීට අදාල කරුණු නිද්දෙසයෙහි කියන ලදී. මච්ඡරිය යුත්තා කලහා විවාදා මේ කලහ විවාද ආදියට හුදෙක් කැමති දේ නිසාද, මසුරු බවද පමණක් හේතු නොවේ. කලහ විවාද මූලිකව ඒ සියළුම කරුණු කියන ලදැයි දතයුතුය. මසුරුකම වේද, එසේම කේලම ද විවාදයට හේතු වේ. එහෙයින් විවාද ජාතෙසු ච පෙසුනානි යැයි කීහ.

පියාසු ලොකස්මිං කුතො නිදානා යෙ වාපි ලොභා විචරන්ති ලොකෙ පියතාව කැමැත්ත නිසා කලහය හටගනී යැයි කියන ලදී. ලොව ඒ කැමැත්තට හේතු වන්නේ කුමක්ද? කැමැත්තම පමණක් නොවේ. කැත් කුලවත් ආදීහු ලෝභයෙන් හැසිරෙති. ලෝභය නිසාම, ලෝභයෙන් මඬනා ලදුව හැසිරෙති. ඔවුන්ගේ ඒ ලෝභයද කොතැනින් හටගනීද යනුවෙන් තේරුම් දෙකක් එකවර විචාරයි. ආසා ච නිට්ඨා ච ආසාවද එය ඉටුවීමද, යෙ සම්පරායාය නරස්ස හොති පරලොව පිණිස පවතී. පිහිට වෙතියි කියන ලදී. මෙයද එකවරම විමසීමයි.

ඡන්‍දානිදානානි කාමච්ඡන්‍දය ආදිය හේතු වේ. යෙ චාපි ලොභා විචරන්ති කැත් කුලවතකු හෝ ලෝභයෙන් හැසිරෙත් ද ඔවුන්ගේ ලෝභයද කැමැත්ත නිසා ඇතිවන බව එකවිටම විසඳයි. ඉතො නිදානා කැමැත්ත හේතුකොටම යැයි කියන ලදී. කුතො නිදානා මේ වචන යෙදෙන අයුරු සුචිලොම සූත්‍රයෙහි කියන ලද පරිදි දතයුතුය.

විනිච්ඡයා තණ්හා දිට්ඨි මුල්කොට තීරණ ගනී, යෙ චාපි ධම්මා සමණෙන වුත්තා තරහ ආදී එබඳු අනෙක් අයහපත් කරුණු කොතැනින් හටගන්නේදැ’යි බුදුරජාණන් වහන්සේ නම් මහණුන් විසින් පවසන ලදී.

තමූපනිස්සාය පහොති ඡන්‍දො එය සැප වේදනා-දුක් වේදනා ලෙසත්, ඒ දෙකොටසටම අයත් මිහිරි -අමිහිරි බව නිසා එක්වීම, වෙන්වීම, (තබා ගැනීමෙන්-ඉවත් කිරීමෙන්) බලාපොරොත්තු, පැතුම් සේ හටගනී. මෙපමණකින් ලෝකයෙහි ඡන්‍දය හෙවත් කැමැත්තට හේතුව කුමක්ද? යන මෙම පැනය විසඳන ලදී. රූපෙසු දිස්වා විභවං භවඤ්ච රූපයන්හි නැසීමද, හටගැනීමද දැක, විනිච්ඡයං කුරුතෙ ජන්තු ලොකෙ අපාය ආදී ලෝකයෙහි (සැප රහිත තැන්හී) මේ මිනිසා සැප සම්පත් ලබාගැනීම පිණිස, තණ්හාවෙන් තීරණය කොට, ‘මට අයිති දෙයක් ලැබුණේ යැයි දැකීමද, හැඟීමද මුල්කොට එයින්ද තීරණය කරයි. මීට අදාළ කරුණු නිද්දෙසයෙහි සඳහන් වෙයි. මෙපමණකින් තීරණය කරයි. මෙපමණකින් තීරණය කොතැනින් මතුවන්නේද? යන පැනය විසඳන ලදී.

එතෙපි ධම්මා ද්වයමෙව සන්තෙ මේ ලෝභාදී කරුණු මිහිරි-අමිහිරි යැයි දෙආකාරයෙන්ම ඇතිවිය හැකිය. එසේ ඇතිවන අයුරු නිද්දෙසයෙහි සඳහන් වේ. මෙපමණකින් තුන්වන පැනය විසඳන ලදී. මෙසේ, පැන විසඳීමෙහි සැකයක් වේ නම්, එම සැකය දුරුකර ගැනීමේ මගක් ලෙස කථංකථි ඤාණපථාය සික්‍ඛෙ යැයි වදාළහ. ඇති සැටියෙන්ම නුවණින් දැකීමට - හේතුවන තියුණු නුවණ ලැබ ගැනීමට (සිවුසස් අවබෝධයෙන්) තුන්ආකාර වූ හික්මීම අනුගමනය කළයුතු බව කියන ලදී. ඊට හේතු කුමක්ද? ඤත්‍වා පවුත්තා සමණෙන ධම්මා බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දැනගෙනම කරුණු පහදා දී ඇති බැවිනි. උන්වහන්සේ නොදත්, අවබෝධ නොකළ කිසිවක් නැත. එම දේසනයෙහි (හෙවත් කරුණු පැහැදිලි කිරීමේදී) කිසිදු වරදක් නැත. එහෙයින් සැකය නැතිකර ගැනීමට නුවණ ලබාගැනීමට හේතුවන මගෙහි ඒ සමණ නම් වූ බුදුරදුන් කියන ලද දහම දැන හික්මීමක් ලබව.

සාතං අසාතඤ්ච කුතො නිදානා මෙහි සාත අසාත යනු සැප දුක් විඳීම අදහස් කෙරේ. න භවන්ති හෙතෙ ඒවා ඇති නොවෙත් ද, විභවං භවඤ්චාපි යමෙතමත්‍ථං, එතං මෙ පබ්‍රෑහි යතො නිදානං සැප දුක් වේදනා ඇති නොවීමද, ඇතිවීමද යනුවෙන් තේරුම දෙන වචනයෙහි ලිඟු වෙනසක් ද මෙහි වෙයි. එය සාතාසාතානං විභවො භවා යැයි (විය යුතු) එහි අරුතත්, ඊට හේතූවත් මට කියනු මැනවි. සැපදුකෙහි හටගැනීම හා හටනොගැනීමත්, ඒ හටගැනීම හා හට නොගැනීම පිළිබඳව ගොඩනගා ගන්නා දැකීමත් මෙහිලා දතයුතුය. එසේම, මේ පැනය විසදීමේදී දුක ඇතිවීම ගැන ගොඩනැගෙන දැකීමටද පහස (සිත හා අරමුණ) හේතු වේ. දුක නැතිවීම ගැන ගොඩනැගෙන දැකීමට ද පහස හේතුවේ යැයි නිද්දෙසයෙහි දක්වන ලදී. ඉතො නිදානා පහස හේතුවන බවයි.

කිස්මිං විභූතෙ න ඵුසන්ති ඵස්සා කුමක් ඉවත් වූ කල ඇසට අරමුණු වන පහස ආදී පස් ආකාර වන පහස නොගැටේද?

නාමඤ්ච රූපඤ්ච පටිච්ච අරමුණු හා ගැටෙන රූපයද නිසා යන අරුතින්, මෙය එකතුව යෙදෙන නාමයකි. රූපෙ විභූතෙ න ඵුසන්ති ඵස්සා රූපය ඉවත් කලවිට පස්ආකාර වූ පහස නොගැටේ.

කථං සමෙතස්ස කෙස් පිළිපදිනා කෙනෙකුටද විභොති රූපං රූපය නොවේ හෝ නොවන්නේය හෝ, සුඛං දුක්‍ඛංවා බලාපොරොත්තු වන, බලාපොරොත්තු නොවන දකින-නොදකින රූපයක් ගැනම අසයි.

න සඤ්ඤසඤ්ඤීති රූපය කියා දෙයක් නැතැයි සිතා කටයුතු කරන කෙනෙකුට එය තිබේය යන හැඟීම නොවේ. එයින් ඒ තැනැත්තා උමතු වූවෙක් හෝ අවුල් වු සිතක් ඇත්තෙක්ද නොවේ. නො පි අසඤ්ඤී නිරොධ සමවතට පත්වූවෝ හෝ අසඤ්ඤ තලයේ වසන්නෝ හෝ හැඳිනීම් රහිත වූයේද නොවෙති. න විභූතසඤ්ඤී සියල්ලම රූප සඤ්ඤා දී ලෙසින් අරූප දැහැන් ලැබූවන් මෙන් හැඳිනීම් ඉක්මවූයේද නොවේ. එවං සමෙතස්ස විභොති රූපං මෙසේ හැඳිනීම් සහිතව හා හැඳිනීම් නොමැති පරිදි නොසිට .... ඒ (අවබෝධය සඳහා භාවනා වඩන) තැනැත්තා .... ‘මෙසේ සිත එකඟ වූ කල .... ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තිය ලබනු පිණිස සිත යොමු කරයි .... (යනුවෙන් සඳහන් වේ.) මෙසේ සමාපත්තියට පත් වූ විට රූපය ගැන යොමු නොවේ. සඤ්ඤා නිදානා හි පපඤ්චසංඛා මෙසේ පිළිපන් තැනැත්තාට ද හැඳින්වීමක් වීද, ඒ හේතුකොට ඇතිවන තණ්හා-දිට්ඨි ආදී කෙලෙස්ද, නොසිඳී පවත්නා බව දක්වයි.

එත්තාවතග්ගං නො වදන්ති එකෙ යක්‍ඛස්ස සුද්ධිං ඉධ පණ්ඩිතාසෙ උදාහු අඤ්ඤම්පි වදන්ති එකෙ මෙපමණකින් මෙහි නුවණැති මහණ බමුණෝ උසස්ම පිරිසිදු බව කියන්නෝ නොවෙත්ද? නැතිනම් මේ රූපය සමවතට වඩා උසස් (තවත් දෙයක්) ඇතිබව පවසන්නැ’යි විමසයි. එත්තාවතග්ගම්පි වදන්ති එකෙ මේ අනුව සදාකාලික පැවැත්මක (සස්සත) ගැන අදහන, දැනුම (තමාට) ඇතැයි සිතා සිටින ඇතැම් මහණ බමුණෝ එපමණකින්ම උසස්තම පිරිසිදු බව පවසති. තෙසං පනෙකෙ සමයං වදන්ති ඔවුන් අතර ඇතමෙක් (මෙයින් පසු) විනාස වේ යැයි (උච්ඡෙද) පවසති. අනුපාදිසෙසෙ කුසලා වදනා නිවැරදි යහපත් කීම වන්නේ නැවත හටගැනීමකට හේතු නැතැයි යන්නයි.

එතෙ ච ඤත්‍වා උපනිස්සිතා මෙබඳු දැකීමකට වහල් වූවන්, ‘සස්සත-උච්ඡෙද’ හැඟීම තදින් පිළිගන්නා ලද නිසා යයි දැන, ඤත්‍වා මුනි නිස්සයෙ යො විමංසී කළයුතු දෙය දන්නා ඒ විමසනසුළු වියත් බුද්ධ නම් වූ මුනිවරයා, ඤත්‍වා විමුත්තො දුකය, තිර පැවැත්මක් නැතැයි දැන (ඒ දුකින්) මිදුනේ, භවාභවාය න සමෙති නැවත නැවත උපතකට නොපැමිණේ යැයි අරහත් බව කුළුගන්වමින් දේසනය නිම කළහ. දේසනය අවසානයෙහි පුරාභෙද සූත්‍රයෙහි ද කියා ඇති පරිදිම දහම් අවබෝධය ලැබූහ.

කලහවිවාද සුත්‍ර විස්තරය නිමි.

12. චූලවියූහ සූත්‍ර වර්ණනාව

සකං සකං දිට්ඨි පරිබ්බසානා යනු චූලවියූහ සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රයට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? (දෙවියන්ගේ) ඒ මහා හමුවෙහිදී ‘මේ දැකීම් දැඩිව ගත් සියල්ලන්ම, අපගේ රූපය මැනවැ’යි කියන බවත්, මොවුන් (ඇත්තටම) තමන්ගේ රූපය යහපත්ය’ යන දැකීමෙහි පිහිටියේද? නැතහොත් වෙනත් දැකීමක් - හැඟීමක් පිළිගනිත්දැයි ඇතැම් දේවතාවුන්ගේ සිත් අනුව, ඒ කරුණු පහදා දීමට, කලින් මෙන් (ඉඳු බලයෙන්) දක්වන ලද බුදුවරයකු ලවා විමසන පරිද්දෙන් මෙම සූත්‍රය දෙසන ලදී.

එහි මුල් ගාථා දෙකෙහි අසන ලද කරුණු වේ. මේ අතර, සකං සකං දිට්ඨිපරිබ්බසානා තම තමන් දරන දැකීම්-මතවාද අනුව වසමින්, විග්ගය්හ නානා කුසලා වදන්ති ඒ දැකීම් ඉතා දැඩිව-බලවත් ලෙස ගෙන, එය ඉතා හොඳ’ යැයි දක්වමින් නොයෙක් නොයෙක් දේ කියති. එකම අදහසක් නොකියති. යො එවං ජානාති සවෙදි ධම්මං, ඉදං පටික්කො සමකෙවලී සො ඒ දැකීම්-මතවාද උදෙසා ‘මෙසේ දන්නා තැනැත්තා දහම මැනවින් දැනගෙන ඇත. එයට නින්දා පරිභව කරන තැනැත්තා පහත් කෙනෙකැ’යි කියති. බාලො පහත්, ලාමක, අකුසලො නොවියත්,

මීළඟට පැන විසඳන ගාථා තුනකි. ඒ ගාථාවන්හි මුල් පද දෙකින් සඳහන් කළ අදහස පසුපද දෙකෙන් අරුත ‘විසුරුවා’ හැර ඇත. (මුල් අදහස තවත් ආකාරයකට පැහැදිලි කොට ඇත.) ඒ අනුව සූත්‍රයේ ගාථා පදවලින් කරුණු කෙටිකොට දැක්වෙන සැකැස්ම පරිදි මේ සූත්‍රය ‘චූල වියූහ’ යන නම ලැබුණි. පරස්ස චෙ ධම්මං අනුන්ගේ දැකීම, මතවාද, සබ්බෙව ඉමෙ බාලා කරුණු මෙසේ ඇති කල්හි මේ සියල්ලෝම අනුවණයන් වෙතියි අදහස් වේ. ඊට හේතු කවරේද? සබ්බෙවිමෙ දිට්ඨි පරිබ්බසානා (වන හෙයිනි.) සන්‍දිට්ඨියා.......මුතිමා තමාගේ දැකීමෙන්, න විවදාතා පිරිසිදුව බබලන්නේ නොවේ. කිලිටි බවට පත්ව, සංසුද්ධ පඤ්ඤා කුසලා මුතීමා පිරිසිදු නුවණැති, පැණවත් වූ මනා සිහියෙන් යුතු වෙති. නැතහොත් සන්‍දිට්ඨියා චෙ පන යයි ද පාඨයකි. එහි තේරුම නම්, තමාගේ (නිවැරදි) දැකීමෙන්, පිරිසිදු නුවණැති, පැණවත් වූ, මනා සිහියෙන් යුතු වෙති. න තෙසං කොචි කරුණු මෙසේ ඇතිකල එක් අයෙකුවත් නුවණ අඩු කෙනෙකු නොවේ. ඊට හේතු කවරේද? දිට්ඨි හි තෙසම්පි තථා සමත්තා අනෙක් හැම දෙනාත් එසේ වන බැවිනි.

‘න වාහ මෙතං’... ගාථාවේ කෙටි අදහස නම්, යං ඔව්හු, මිථු පුද්ගලයෝ දෙදෙනෙක් එකිනෙකා ‘අනුවණ’ යැයි කියති. අහං එතං තථියං ඇත්තක් යැයි නෙව නොකියමි. කුමක් නිසාද? ඒ සියල්ලෝම සකං සකං දිට්ඨි මෙයම සච්චං ‘අනික් සියළුම මත බොරු යැයි අකංසු, ඒ කරුණින් ද අනුවණ-මෝඩ යැයි දහන්ති මෙහිද තථියං යැයිද තථිවං යැයිද වචන දෙකකි.

‘යමාහූ.........’ යන විමසන ලද ගාථාවෙහි යං (තම) දැකීම ඇත්ත යැයි කෙනෙක් කියති.

‘එකං හි සච්චං’ යනුවෙන් වූ පැන විසඳන ගාථාවෙහි එකං සච්චං (දුක) නැතිකිරිමේ මග හෝ, යස්මිං පජා නො විවදෙ පජානං ඇත්ත දන්නා වූ තැනැත්තා වාද කරන්නේ නැත. සයං ථුනන්ති තමන්ම කියති.

‘කස්මානු’ විමසන ගාථාවයි. පවාදියාසෙ කියනු ලබන්නා, උදාහි තෙ තක්කමනුස්සරන්ති නැතහොත් තමාගේ මතයම අනුව යති.

‘න හෙව....’ යනු විසඳන ගාථාවයි. අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය නිච්චානි හැඟීම් පමණකින් ‘තිර පැවැත්මක් නැතැ’යි සිත්හි දරාගන්නා ලද්දේ, තක්කඤ්ච දිට්ඨිසු පකප්පයිත්‍වා තමන්ගේ වැරදි කල්පනාවලින් යුතුව දැකීම්-මතවාද ගොඩනගාගෙන, ඒ මතවාදවල විවාදාත්මක කරුණු ගොඩනඟමින් ඒ දැකීම් තරයේ වැළඳ ගනිති. එහෙයින් දැකීමට වහල් වූවන් උපදවති. මනාකොට උපදවති ආදී ලෙසින් නිද්දෙසයෙහි සඳහන් කරන ලදී.

මීළඟට මෙසේ ඇත්ත සේ ගැනෙන බොහෝ දේ නොමැති වූ විට වාදවිවාද හෙවත් තර්කය පමණක් මුල්කරගන්නා දැකීම් දැඩි සේ දරන පුද්ගලයන්ගේ වැරදි පිළිවෙත ‘දිට්ඨෙ’ ආදී ගාථාවලින් කීහ. දිට්ඨෙ දකින ලද දේ, දන්නා ලද දෙයින් පිරිසිදු වේ යැයි අදහසයි. අසන දේ ආදිය ගැනද මේ ආකාරය. එතෙච නිස්සාය විමාන දස්සී මේ දක්නා ලද දේ ඇසුරුකොට, පිරිසිදු වේයැයි සළකා අනෙක් තැනැත්තන්ට ගරහා දොම්නසට පත්වෙමින්, විනිච්ඡයෙ ඨත්‍වා -පෙ- අකුසලොතිචාහ මෙසේ සළකාගෙන, එම දැකීම් පිළිබඳ තීරණය කොටගෙන, සතුටට පත්ව, විනෝදයට පත්ව, ‘අනෙක් සියල්ලන්ම පහත්ය, වියත් නොවේ’ යැයි මෙසේ කියයි. මේ පිළිබඳව ‘යෙනෙව.......’ යන ගාථාවෙන් ද (පැහැදිළි වේ.) සයං අත්තනා තමන් තමා ගැනම, විමානෙති ගරහයි, තථෙව පාවා ඒ වචනයම, ඒ දැකීම ගැනම, ඒ පුද්ගලයා ගැනම කියයි.

‘අතිසාර දිට්ඨියා’ යන ගාථාවෙහි අරුත නම්, සො ඒ බොහෝ දැකීම්වලින් (දෙසැටක් දැකීම්) සමත්තො පිරුණේ, ඔදවැඩුනේ, ඒ දැකීමෙන්, මානෙන මත්තො ‘මම නුවණැති බවින් පිරුණු සමත්කම් ඇත්තෙමි’ යැයි, පරිපුණ්ණමානී සයමෙව මෙසේ තම මනසින් ‘මම පණ්ඩිත වෙමි’යි අබිසෙස් ලබයි. කුමක් නිසාද? දිට්ඨි හි සා තස්ස තථා සමත්තා ඔහු විසින් ඒ දෘෂ්ටිය ගන්නා ලද ද එහෙයිනි.

‘පරස්ස වෙ’ යන ගාථා සම්බන්ධය හා අරුත ගැන වැඩිදෙයක් සඳහන් කළ යුතුද? තම තීරණයෙහි සතුටුවන ඒ තැනැත්තා ‘අන් හැමදෙනා මෝඩයන්ය, හැකියාවන් නැත්තවුන් යැ’යි කියයි. ඒ අනෙක් තැනැත්තාට පරස්ස චෙ හි වචසා ඔහු එසේ කියමින්, නිහීනො නිහීන ප්‍රඥා ඇත්තේ වේ. තුමො සහා හොති නිහීන පඤ්ඤො ඔහු ද එයින්, ඒ සමගම නුවණ නැත්තෙක් බවට පත්වෙයි. ඒ තැනැත්තාද ඔහුට ‘මෝඩයෙකැයි’ කියයි. අථ ඔහුගේ (කථාවෙහි) වචන බොහෝය. සයං ඔහුම තමන් වෙදගු ධීරො නම් වෙයි. කරුණු මෙසේ ඇතිකල, න කොචි බාලො සමණෙසු අත්‍ථි ඒ සියල්ලෝම තමන්ගේ කැමැත්ත අනුව පණ්ඩිතයෝය.

‘අඤ්ඤං ඉතො’ ගාථා සම්බන්ධය හා අරුත නම් ‘තමන් මහත්, නුවණැති, වේදයෙහි කෙළවරට ගිය කෙනෙකු නම්, සමණයන් අතර, කිසිදු මෝඩ, අනුවණයෙකු නැත. මෙසේ කියන ලද නමුදු, යම්කිසි කෙනෙකුට (මෙලෙස) අදහසක් තිබිය හැකිය. ‘කවර හෙයින්ද’ යම්හෙයකින්, අඤඤං ඉතො යාහි වදන්ති ධම්මං අපරද්ධා සුද්ධිං අකෙවලීනො එවං හි තිථ්‍යා පුථුසො වදන්ති’ යමෙක් මෙයින් වෙනත් දැකීමක් ගැන කියත්ද, ඒ පිරිසිදු බව වරදවා ගත්තෙකි. (කිසි අයුරකින්) පිරිපුන් වූවෝ නොවෙති’යි, තීර්ථක ආදී වෙනත් සමයවාදීන් ගැන කියන ලදී. කවරහෙයින් මෙසේ කියත්ද? යම් දැකීමක් දැඩිව ගත් ආසාවෙන් ඔවුන් ‘රත්වූ’ බැවිනි. තමන්ගේ දැඩි මතයට (දැකීමට) ආසාවෙන්, තදින් වෙළී ඇති බැවින් යැයි ද කියන ලදී.

මෙසේ එබඳු පුද්ගලයන් ගැන ‘ඉධෙව සුද්ධී’ යන ගාථාව (සඳහන් කරයි.) සකායනෙ තමා ගත් මගෙහි, දළ්හං වදානා දැඩිව කියමින්, දැඩි මතධාරිව, ඒ ගැන කියන්නවුන් අතර තීර්ථක ආදී කිසියම් කෙනෙක්, සකායනෙචාපි දළ්හං වදානො කමෙත්‍ථ බාලොති පරං දහෙය්‍ය කෙටියෙන් එහි සස්සත - උච්ඡේද ලෙසින් ද සවිස්තරව නත්‍ථික-ඉස්සර-කාරණ නියතිවාදී ආයතන හා ඒ ඒ මතවාදීන්ද තම තමන්ගේ දැකීම් ‘මෙයම ඇත්ත’ යැයි දැඩිසේ කියමින්, අනෙක් තැනැත්තන් ‘මෝඩ’ යැයි දකින්නේය. ඔහුගේ මතය අනුව, ඒ සියල්ලෝම පණ්ඩිතයෝද? මනාව කරුණු දැන, යහමගට පිළිපන්නෝද? කරුණු මෙසේ වනවිට සයමෙව සො මෙධගං ආවහෙය්‍ය පරං වදං බාලං අසුද්ධධම්මං ඔහුද අනුන්, ‘මෝඩයන්, වැරදි අදහස් ඇත්තවුන් ලෙස කියමින් කලහයට කැඳවන්නේය. කුමක් හෙයින්ද? ඔහුගේ මතය අනුව, හැම ලෙසකින්ම, පණ්ඩිතයා හා මනාව පිළිවෙත් මගක යන්නා ඔහු බැවිනි.

විනිච්ඡයෙ ඨත්‍වා සයං පමාය උද්ධං සො ලොකස්මිං විවාදමෙති මෙසේ දැඩි දැකීමෙන් තමන් මුල්කොට ඒ ඒ සමයවාදී නායක මග පෙන්වන්නන්ද සසදා-මැන බලා, ඔහු වැඩියෙන් විවාදයට එයි. තීරණ ගැනීමේ පලය දැන, අරිය මගෙන්, හිත්‍වාන සබ්බානි විනිච්ඡයානි න මෙධගං කුරුතෙ ජන්තු ලොකෙ යනුවෙන් අරහත් බව කුළුගන්වමින් දේසනය නිමකළහ. දේසනය අවසානයෙහි පුරාභෙද සූත්‍රයෙහි කී පරිදිම පිරිස දහම් අවබෝධ කරගත්තේය.

චූල වියූහ සුත්‍ර විස්තරය නිමි.