5. පරමට‍්ඨක සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

5. පරමට්ඨක සූත්‍ර වර්ණනාව

පරමන්ති දිට්ඨිසු යනු පරමට්ඨක සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රය දේසනා කිරීමට හේතුව කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වාසය කරන කල, නොයෙක් සමයවාදීහු රැස්ව තම තමන්ගේ දැකීම්-මතවාද පෙන්වා දෙමින් ‘මෙය උසස්ය, මෙය උසස් යැයි කලහ කොට රජුට දැන්වූහ. රජු උපතින්ම නෙත් අඳ බොහෝ මිනිසුන් රැස්කරවා, ‘මොවුන්ට ඇතෙකු පෙන්වවු’ යැයි අණකළේය. රාජ භටයෝ අන්‍ධයන් රැස් කොට ඇතු ඔවුන් ඉදිරියේ හොවා - බිම නිදිකරවා ‘බලව’යි කීහ. ඔව්හු ඇතුගේ එක් එක් අඟපසඟ අත ගෑහ. එවිට රජු. ‘මේ ඇතා කෙබඳුද? කවරාකාරදැ’යි ඇසූ විට, සොඬය අතගෑ අන්‍ධයා ‘මහරජ, නගුලිසක් මෙනැයි කීය. දළ ආදිය අත ගෑ මිනිසා, අනෙක් මිනිසාට, ‘රජතුමා ඉදිරියේ බොරු නොකියව’යි නින්දා කොට, ‘මහරජ, ඇතා බිත්තියෙහි ඇති ඇණයක් මෙන්’ යැයි කීවේය. රජු ඒ සියළු කරුණු අසා, ‘ඔබලාගේ මතවාදත් මෙබඳු යැයි කියා, වෙනත් සමයවාදීන් පිටත්කර හැරියේය. පිඬු පිණිස හැසිරුණු එක්තරා මහණක්, ඒ තොරතුරු දැන, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැළ කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ නිමිතිකොට සඟ පිරිස අමතා, මහණෙනි, උපතින්ම අන්‍ධවූවන්, ඇතු හඳුනානොගෙන, ඒ ඒ කොටස් අතපත ගා විවාද කළ සේම, තිත්‍ථිය සමයවාදීන් ද (දුක් ආදියෙන්) මිදෙන දහමක් ගැන නොදැන, ඒ ඒ දැකීම් දැඩිව ගෙන විවාද කරන බව පවසා දහම් දෙසනු පිණිස මේ සූත්‍රය වදාළහ.

පරමන්ති දිට්ඨිසු පරිබ්බසානො ‘මෙය උසස්ම එකම දෙය’ යැයි ගෙන, තම තමන්ගේ හැඟීම්-දැකීම්වලට වසඟ වෙමින්, යදුත්තරිං කුරුතෙ තමන්ගේ නායකයන් ආදීන් උසස් බව දනවයි. හීනෙති අඤ්ඤෙ තතො සබ්බමාහ තමන්ගේ ඒ නායකයා හැර, අනික් සියල්ලන්ම ‘පහත්’ යැයි කීය. තස්මා විවාදානි අවීතිවත්තො ඒ කරුණින් ඒ මතවාදී අරගලය නොනැවතී යයි.

දෙවන ගාථාවේ අරුත නම්, මෙසේ නොනැවතී යන යං දිට්ඨෙ සුතෙ සීලබ්බතෙ මුතෙ මේ දේවල් කෙරෙහි ඇති කරගන්නා, ගොඩනගා ගන්නා අදහස් මත, අත්තනි පෙර කී පරිදි, ආනිසංස පස්සති තදෙව සො තත්‍ථ තමන්ගේ දැකීමෙහි පලය සේ, (තම අදහසට අනුව) ‘මෙය උසස් යැයි දැඩිව තහවුරු කොටගෙන, අඤ්ඤං සබ්බං වෙනත් සමයවාදී නායකයන්, නිහීනතො පස්සති

තුන්වන ගාථාවෙහි අරුත නම්, මෙසේ දකිමින්, යං තමන්ගේ නායක ආදීන්ට, නිස්සි තො අඤඤං වෙනත් කොටසකගේ නායක ආදීන්, හීනං පස්සති තං දැකීම ගන්‍ථ (බැම්මක්) ඒවාම කුසලා වදන්ති බැඳීම් යැයි කියන ලදී. යම් ලෙසකින් එහිම තස්මා හි දිට්ඨං ව සුතං මුතං වා සීලබ්බතං භික්‍ඛූ න නිස්සයෙය්‍ය නොඇලෙන්නේ යැයිද කියන ලදී.

සිවුවන ගාථාවෙහි අරුත නම්, දැකීමෙන්, ඇසීමෙන් අදහස්වල තදින් එල්බ ගැනීම පමණක් නොවේ. එමෙන්ම මතු මතු (ඉදිරියට) ඇතිවන, හටගැනෙන දිට්ඨිම්හි ලොකස්මිං න කප්පයෙය්‍ය (එබඳු දැකීම්-මතවාද) නූපදවන්නේ යැයි කියන ලදී. ඒ කෙබඳු අයුරින්ද? ඤාණෙන වා සීලවතෙන වාපි සමවත් ආදී නුවණින් හෝ, සිල්වත් බවින් හෝ අදහසක්, හැඟීමක් වැනි කල්පනා ඇතිකරනු ලබයිද, (රහතන් වහන්සේ) එබඳු දේ අදහස් නොකරති. (එසේ කටයුතු නොකරති.) දැකීමෙන් පමණක් නොව, ජාතිය ආදිය නිසා ඇති කරගන්නා මානයෙන් ද සමොති අත්තානමනූපනෙය්‍ය හීනො න මඤ්ඤෙථ විසෙසිවාපි (කටයුතු නොකරති.)

පස්වෙනි ගාථාවේ අදහස නම්, මෙසේ දැකීම් අනුව දැඩි කල්පනාවට නොගනිමින්, නොසිතමින් ද අත්තං පහාය අනුපාදියානො මුලින් දැරූ හැඟීම - අදහස අතහැර, වෙනත් හැඟීමක් නොගනිමින්, වෙනස් නොකර, ඒ කියන ලද ඤාණෙ දෙආකාරව නිස්සයං නො කරොති (එසේ) නොකරමින් ද සවෙ වියත්තෙසු නොයෙක් දැකීම්, හැඟීම් අනුව බෙදුණු සත්වග අතර න වග්ගසාරී කැමැත්ත පරිදි ඒ දෙසැටක් හැඟීම් අතර, අගතියට නොගොස්, කිඤ්චිපි දිට්ඨිං න පච්චෙති නොපැමිණේ යැයි කියන ලදී.

ගාථාවලින් පෙන්වා දෙන ලද රහතන් වහන්සේගේ ගුණ සොබාව තවදුරටත් විස්තර කරනු පිණිස, යස්සූභයන්තෙ ආදී ගාථා තුනක් කීහ. එහි උභයන්තෙ පෙර කියා ඇති පහස ආදී කරුණු යි. පණිධි තණ්හා, භවාභවය නැවත නැවත ඉපදෙන භවයන්හි, ඉධ වා හුරං වා මෙලොව පරලොව තමාගේ ජීවිතය හෝ, අනුන්ගේ ජීවිත පිළිබඳ හෝ, දිට්ඨෙ වා දැකීමෙන් පිරිසිදු වේ යැයි හෝ, ඇසීම ආදිය ගැනද මෙසේය. සඤ්ඤා හඳුනාගැනීම මත ඇතිවන අදහස් දැඩි ලෙස දරාගැනීම, ධම්මාපි තෙසං න පටිච්ඡිතා සෙ (ඒ රහතන් වහන්සේ) දෙසැටක් මිසදිටු අදහස් අතර, ‘මෙයම ඇත්තය, අනෙක් සියළුම අදහස්, හැඟීම් හිස්, පල රහිත යැයි නොසළකති. පාරං ගතො න පච්චෙති තාදී ඒ ඒ මගෙන් කෙලෙස් දුරුකොට, නිවනින් (සසර) පරතෙරට ගියේ නැවත නොපැමිණෙති. පස් ආකාරයකින් ‘තාදී’ නම් වෙති. ඉතිරි කරුණු පැහැදිළිය.

පරමට්ඨක සුත්‍ර විස්තරය නිමි.

6. ජරා සූත්‍ර වර්ණනාව

අප්පං වත ජීවිතං යනු ජරා සූත්‍රයයි. එය දේසනා කිරීමට හේතුව කුමක්ද? එක් කලක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත්නුවර වස් වසා, (බුදුවරුන් අනුගමනය කරන පරිදි) කායික නිරෝගී බවද, නොපැනවූ සිකපද පැණවීමද, දමනය කොට හික්මවා ගැනීමට සුදුස්සන් හමුවද, ඊට සුදුසු පරිදි ජාතක කතා ආදිය කීම වැනි කරුණු සළකා ජනපද චාරිකාවෙහි පිටත් වූහ. අනුපිළිවෙලින් සැරිසරමින්, සවස්කල සාකේත නුවරට පැමිණ, අඳුන් වනයට පිවිසියහ. සාකේත වාසීහූ ඒ බව අසා, ‘දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට සුදුසු කාලය නොවේ’ යැයි (සිතා) රැය පහන් වූ පසු, මල් සුවඳ ආදිය රැගෙන සමීපයට ගොස්, වැඳුම් පිදුම් තුටු පහටු කතාකොට, උන්වහන්සේ ගමට පිවිසෙන වේලාව පැමිණෙනතුරු පිරිවරා සිටියහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බික්සඟණ පිරිවරා සාකේත නුවරට පිඬු පිණිස වැඩම කළහ. එහි වසන මහා සම්පත් ඇති එක්තරා බමුණෙක් නගරයෙන් පිටතට යන අතර, නගර දොරටුවෙහිදී (බුදුහිමි) දැක පුතු සෙනෙහස උපදවා පුත, මා ඔබ බොහෝ කලකින් දුටුවෙහි’ යැයි හඬමින් ඉදිරියට ගියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ‘මහණෙනි, මේ බමුණා කැමැත්තෙන් කරන යම් දෙයක් නොවළක්වන’ ලෙස මහ සඟනට කීහ.

බමුණාද වසුපැටවාට ලොල්වන ගවදෙනක සේ අවුත්, ‘පුත, බොහෝ කලකින් දුටුවෙහි, ඔබ නැතිව බොහෝ කල්’ යැයි කියමින් බුදු සිරුර ඉදිරියෙන් ද පසුපසින් ද දකුණු පසින් ද, වම්පසින් ද හාත්පසින්ම වැළඳගත්තේය. ඔහුට එසේ ඉඩ නොලැබුණි නම්, ළය පැලී මියයනු ඇත. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්ස, ඔබවහන්සේටද, පැමිණි මහා සඟණටද දානය පිරිනැමීමට මම තනිවම සමත් වෙමි, මට උපකාර වනු මැනවැයි කීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිහඬව ඉවසූහ. බමුණා පාත්‍රය ගෙන ඉදිරියෙන් යන අතර, ‘පුතා ආවේය, ආසන පැණවිය යුතු යැයි බැමිණියට පණිවුඩයක් යැවීය. ඇය එසේ කටයුතු කොට, පෙරමග බලා සිටින්නී, ඇතුලු වීදියෙහිදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, පුතු සෙනෙහස උපදවා ‘පුත, ඔබ බොහෝ කලකින් දුටුවෙහි’ කියමින් දෙපා අල්ලාගෙන හඬා, නිවසට කැඳවා ගොස්, මැනවින් වැළඳවීය. වළඳා අවසන, බමුණා පාත්‍රය ඉවතට ගත්තේය. ඔවුන්ගේ අදහස දත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දහම් දෙසූහ. දේසනය අවසන දෙදෙනාම සෝවාන් පල ලදහ. භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මේ නුවර වසන තාක් කල් අප නිවසෙන්ම ආහාර ගත යුතු’ යැයි ඉල්ලා සිටියහ. ‘බුදුවරුන් මෙසේ නිති එකම තැනකටම නොයතැ’යි එය නොපිළිගත්හ. ‘එසේනම් හිමියනි, මහසඟණ සහ පිඬු හැසිරුණද, ඔබවහන්සේ මෙහිම බත්කිස කොට, දහම් දෙසා විහාරයට වඩිනු මැනවැ’යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ට උපකාර පිණිස එසේ කළහ. මිනිස්සු බමුණාටද - බැමිණියටද බුදු පියා - බුදු මවු ලෙසටම ඇමතූහ. ඒ පවුල ද ‘බුදු කුලය’ යැයි නම ලැබීය.

ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, ‘මම ඔබවහන්සේගේ මවුපියන් ගැන දනිමි, මොවුන් කුමක් නිසා, ‘මා බුදු පියා ය, මා බුදු මව’ යැයි කියත්දැ’යි ඇසූහ. ආනන්ද, මේ බමුණාත්, බැමිණියත් ඉපදුණු පන්සිය වාරයකදීම නිරතුරුවම මව්පියෝ වූහ. පන්සිය වාරයකදීම මවුපියන්ගේ දෙටුපුත් ද, පන්සිය වාරයකදීම ඒ මවුපියන්ගේ කනිටු පුතුද විය. ඔව්හු ඒ පෙර සිට වූ ආදර සෙනහසින් එසේ කියන බවද, පහත සඳහන් අරුත් ඇති ගාථාවක්ද වදාළහ.

‘පෙර එක්ව විසීමෙන් ද (එයින්) වත්මනෙහි ඇතිවන හිතවත් බව නිසාද සෙනහස මතුවන්නේ උපුල් මල හා ජලය මෙනි.’

සාකේත නගරයෙහි කැමතිතාක් කල් වැඩසිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, නැවත චාරිකාවේ යෙදෙමින් සැවැත් නුවරටම පැමිණියහ. ඒ බමුණාද බැමිණියද සංඝයා වහන්සේ කරා පැමිණ සුදුසු දහම් දෙසුමක් අසා ඉතිරි මගපලවලට පත්ව අනුපාදිසෙසව පිරිනිවන්පෑහ. නගරවැසි බමුණෝ ‘අපගේ නෑයන්ට සත්කාර කරන්නෙමු’යි එහි රැස්වූහ. අප හා සම දහමක් පිළිපැද්දා වූ - දැහැමි වූ ඔවුනට සත්කාර කරන්නෙමු’යි සෝවාන්, සකදාගාමි, අනාගාමි උපාසක උපාසිකාවෝ ද රැස්වූහ. ඒ සියල්ලෝම කම්බිලි රෙදිවලින් කුළුගෙයක් තනා මල්සුවඳ ආදියෙන් පූජා කරමින් නගරයෙන් පිටතට ගෙන ගියහ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේද එදින අළුයම් වේලෙහි බුදු ඇසින් ලොව බලනවිට, ඔවුන්ගේ පිරිනිවන දැන, ‘මා එහි ගියකල දම්දෙසුම අසා බොහෝදෙනාට දහම් අවබෝධය ලැබෙන්නේ’ යැයි දැන, පාසිවුරු ගෙන, සැවැත්නුවරින් ආදාහන මළුවට පිවිසියහ. මිනිස්සු ඒ දැක, මවුපියන්ගේ අවසන් කටයුතු කරනු කැමතිව, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණියේ යැයි නමස්කාර කොට සිටියහ. නගර වැසියෝද පූජා පවත්වමින් කුළුගෙය ආදාහන මළුවට ගෙනවුත්, ‘මගපල ලැබූ ගිහි උතුමන්ට කෙසේ පිදිය යුතුදැ’යි විමසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘රහතන් වහන්සේට පූජා කරනු ලබන අයුරින්ම, මොවුන්ටද පූජා කළයුතු යැයි ද පවසා, ඔවුන් අරහත් බවට පත් මුනිවරයන් බව දැක්වීමට,

‘නිති කයෙන් සංවර වූ, කිසිවකුට කරදරයක්, හිරිහැරයක් නොකරන ඒ මුනිවරු සෝක නොකරන, ‘නිවන’ නම් තැනට යති’යි අරුත් ඇති මේ ගාථාව වදාළහ.

එහි පිරිස ගැන සළකා, ඒ මොහොතට ගැළපෙන ලෙස දහම් දෙසමින් මෙම සූත්‍රය වදාළහ.

අප්පං වත ජීවිතං ඉදං නිසැකවම මිනිස් ජීවිත කෙටිය. අල්පය. සුළු කාලයක් පවතී, ආදී ලෙසින් සල්ල සූත්‍රයේදී මෙම ගති සොබාව කියන ලදී. ඔරං වසස්සතාපි මීයති (ඉපදී) අවුරුදු සියයක් ඉක්මවීමට පෙර (මවුකුස) කලලයව තිබියදී ද මියයයි. අතිච්ච අවුරුදු සියය ඉක්මවා, ජරසාපි මීයති ජරාවට පත්ව මියයයි.

මමායිතෙ මගේ යැයි සිතීමෙන්, විනාභාවසන්තමෙවිදං වෙන්වන බව ද වෙන්වන බව දැකිය හැකි වීමද මේ ආකාරය යැයි පෙනේ. වෙන්වීම නොසිදුවිය යුතු දෙයකැයි කියා, එය (වැළැක්වීම) නොහැකි යයි කියන ලදී. මාමකො මගේ උපාසක, මගේ පැවිදි හිමි යැයි සළකනු ලබයි. බුදුවරුන් ආදීකොට මගේ යැයි හැඟීමෙන්, සංගතං එක් රැස්වූ හෝ පෙර දක්නා ලද හෝ, පියායිතං කැමැත්ත ඇති කරන ලද, නාමමෙවාසිස්සති අක්‍ඛෙය්‍ය සියළු රූපාදී දෙයින් හටගත් සියළු දේ නැතිවේ. නම පමණක් ‘බුද්ධරක්‍ඛිත, ධම්මරක්‍ඛිත’ යැයි මෙසේ පැවසීමට - කතා කිරීමට ඉතුරු වේ. මුනයො කෙලෙස් නැසූ රහතන් වහන්සේලා, ඛෙමදස්සිනො නිවන දකින,

සත්වන ගාථාව මරණයෙන් පීඩිත ලෝකයෙහි සුදුසු පිළිවෙත පහදනු පිණිස කියන ලදී. පතිලීනචරස්ස ඒ ඒ තැන සිත (අරමුණුවල) වළකාලමින්, හකුළුවා ගනිමින් හැසිරෙන, භික්‍ඛුනො යහපත්ව පිළිවෙත් පුරන, මගපල නොලත් පැවිද්දෙකුට හෝ, රහතන් වහන්සේට, සාමග්ගියමාහු තස්ස තං යො අත්තානං භවනෙ න දස්සයෙ මේ පිළිවෙත් මගෙහි ගමන් කරන විට, නිරය ආදී තැන්වල තමාගේ දැකීමක් නොවන පරිදි, එයට සුදුසු වන අයුරු පැහැදිලි කරයි. මෙයින් ඒ තැනැත්තා මරණයෙන් මිදෙන්නේ යැයි අදහස් වේ.

දැන්, ‘තමාගේ ඊළඟ ඉපදෙන තැනක් නොපෙනේ’ යැයි කෙලෙසුන් නසන ලද තැනැත්තා ගැන දක්වන ලදී. එහි විස්තර පහදනු පිණිස ඊට පසු ගාථා තුනක් කීහ. සබ්බත්‍ථ ආයතන දොළහේ, යදිදං දිට්ඨසුතං මුතෙසු වා මෙහි දකින, අසන දෙයක් කෙරෙහි හෝ පහස ලබන දේවල, එවං මුනි න උපලිප්පති යයි මෙසේ සම්බන්ධය දතයුතුය. ධොනො න හි තෙන මඤ්ඤති යදිදං දිට්ඨං සුතං මුතෙසු වා මෙහි ද දකින, අසන දේ පිළිබඳව ඒවා කැමති සේ නොසළකයි. න හි සො රජ්ජති නො විරජ්ජති අනුවණ, පොදු මිනිසුන් සේ නොඇලෙයි. යහපත් වූ මගපල සෙවුනා වූ, පිළිවෙත් මග යමින්ද නොඇලෙයි. යහපත් වූ මගපල සෙවුනා වූ, පිළිවෙත් මග යමින් ද නොඇලෙයි. රාගය නසන ලද බැවින් විරත්ත යයි ද හඳුන්වති. ඉතිරි කරුණු පැහැදිලිය. දේසනය අවසන අසූහාර දහසකට දහම් අවබෝධ විය.

ජරා සූත්‍ර විස්තරය නිමි.

7. තිස්සමෙත්තෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

මෙථුනං අනුයුත්තස්ස යනු තිස්ස - මෙත්තෙය්‍ය සූත්‍රයයි. මෙම සූත්‍රය දේසනා කිරීමට හේතු වූ කරුණ කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩවසන කල තිස්ස හා මෙත්තෙය්‍ය නම් යහලුවෝ දෙදෙනෙක් එහි පැමිණියහ. මහජනයා සවස් කාලයෙහි ජේතවනාරාම දෙසට යනු දැක ‘කොහි යවු’දැයි විමසූහ. එවිට බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළව, බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස දහම් දෙසති, එය ඇසීමට ජේතවනාරාමයට යමු’යි කී විට ‘අපි ද අසන්නෙමු’යි (එහි) ගියහ. ඒ දෙදෙන, මහත් පලදායී වන සේ කරුණු පෙන්වාදෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දම් දෙසුම අසා, පිරිස අතර සිටිමින්ම, ‘ගිහිව සිට මෙම දහම් පිළිවෙත් පිරිය නොහැකි’ යයි සිතූහ. ඉක්බිති මහජනයා සිටියදීම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් පැවිද්ද ඉල්වූහ. ‘මොවුන් පැවිදි කරව’යි එක්තරා මහණකට දැන්වූහ. ඒ මහණ ඔවුන් පැවිදි කොට, හිසකෙස් සිට සම දක්වා කමටහන දී වනවාසයට යාමට සූදානම් විය. එවිට තිස්ස හිමි, මෙත්තෙය්‍ය හිමි අමතා, ‘ඇවැත්නි, අපට අවවාද දුන් උපාජ්ඣාය හිමි වනවාසයට යයි, අපිත් යමු’යි කීය. එවිට තිස්ස හිමි, ‘ඇවැත්නි, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමත්, දහම් ඇසීමත් කැමැත්තෙමි, ඔබ යන්නැ’යි පවසා නතර විය. මෙත්තෙය්‍ය හිමි උපජ්ඣාය හිමියන් සමග වනවාසීව මහණදම් පුරා, නොබෝ කලකින්ම උපජ්ඣාය හිමියන් සමගම රහත් බවට පත්විය. (මේ අතර) තිස්ස හිමිගේ දෙටු සොහොයුරා රෝගයක් වැළඳී මළේය. තිස්ස හිමි ඒ අසා තම ගමට ගියේය. එහිදී නෑදෑයෝ තිස්ස හිමියන් පොළඹවා උපැවිදි කළහ. මෙත්තෙය්‍ය හිමි ද ගුරු උපජ්ඣාය හිමි සමග සැවැත් නුවරට පැමිණියේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වස් සමය ගතකොට, ජනපද චාරිකාවෙහි යෙදෙමින් ඒ ගමටද පැමිණියහ. එහිදී මෙත්තෙය්‍ය හිමි භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, ‘හිමියනි, මේ ගමෙහි මගේ ගිහිකල යහළුවෙක් සිටී. අනුකම්පා උපදවා මොහොතක් නැවතී සිටිනු මැනව’යි කියා ගමට පිවිස, ඔහු කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගොස්, එකත්පස්ව සිට ඔහු වෙනුවෙන්, මුලින් සඳහන් ගාථාවෙන් පැනයක් විචාළේය. එය පැහැදිලි කිරීමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉතිරි ගාථා වදාළහ. මේ සූත්‍රය දේසනා කිරීමට මුල් වූ කරුණයි.

මෙථූනං අනුයුත්තස්ස (ගැහැණු පිරිමි) ලිංගික සබඳතා පවත්වන්නෙකුට, ඉති මෙසේ කීය. ආයස්මා එය පිය වදනකි. තිස්සො ඒ තෙරුන්ගේ නමයි. නමින් තිස්ස යැයි හඳුන්වන, මෙත්තෙය්‍යො පරම්පරාවයි. පරම්පරාව ලෙසින් ද පතළ විය. ඒ අනුව මේ කතාවෙහිද ‘තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය නම් යහළුවන් දෙදෙනා යැයි කියන ලදී. විඝාතං වෙහෙස, බ්‍රෑහි කියනු මැනව, මාරිස එය පියවදනකි. දුක් නැති බව යයි කියන ලදී. සුත්‍වාන තව සාසනං ඔබේ වචනය අසා, විවෙකෙ සික්‍ඛිස්සාමසෙ හික්මෙනා - හික්මිය යුතු අයුරු දහම් දෙසන ලෙස යහළුවා වෙනුවෙන් ඉල්ලයි.

මුස්සති චාපි සාසනං ඉගෙනීමෙන්, පිළිපැදීමෙන් යන දෙආකාරයෙන්ම සසුන නැසෙයි. පි යනු පද අඩුවක් පිරවීමට යෙදු නිපාතයකි. එතං තස්මිං අනාරියං එය බුද්ධාදී උතුමන්ට අයත් නොවූ, ඒ තැනැත්තාට අයත් වැරදි පිළිවෙතකි.

එකො පුබ්බෙ චරිත්‍වාන කලින් පැවිද්දකු ලෙස හෝ සමූහයෙන් වෙන්ව තනිව හැසිර, යානං හන්තංව තං ලොකෙ හීනමාහු පුථුජ්ජනං ඒ සිවුරු හළ පුද්ගලයා ඇතුන් යෙදූ යානයකට (ඇතකු පිට) වැරදි අයුරින් නගිනවිට ඔහුට තුවාල සිදුවෙයි. බෑවුමකට පහළට වැටේ. එසේම කයෙහි දුසිරිතෙහි යෙදීම වැනි වැරදි (ජීවිතයට) පුරුදු කිරීමෙන් නිරයන්හි (ඉපිද) වැටහීමක් නොමැති වූ (සසරෙහි) බිඳවැටීම්ද, ඉපදෙන තැන්වල දරුණු (වද වේදනා) දෙයට ගොදුරු වීමටද, ගමනෙහි යෙදෙන යානයකින් වැටෙන්නා සේ, පහත් බවට පත්වේ. අනෙක් පොදු ජනතාව අතර ලාමක අයෙකු සේ ගැනේ.

යසො කිත්ති ච ලාභ සත්කාර පැසසුම්, පුබ්බෙ පැවිදිව සිටියදී, හායතෙ වාපි තස්ස සා ඒ සිවුරුහළ තැනැත්තාගේ යසස-කිතුරාව පිරිහෙයි. එතම්පි දිස්වා ඒ පෙර තිබූ කිතු යස රාවයට පසුව වන හානිය දැක, සික්‍ඛෙථ මෙථුනං විප්පහාතවෙ තුන් ආකාරයෙන්ම හික්මෙව්. ඊට හේතුව කුමක්ද? ලිංගික සබඳතා ආදියෙන් දුරුවීම පිණිස යැයි කියන ලදී. ලිංගික සබඳතාවලින් වෙන් නොවන තැනැත්තා, නොයෙක් හැඟීම්වලින්, සංකල්පනාවලින් පෙළෙයි. පරෙතො සහිතව, යුතුව, පරෙසං නිග්ඝොසං ගුරුවරුන් ආදීන්ගේ අපහාස වදන්, මංකුහොති සිත අසතුටුව, කතා නොමැතිව සිටී.

මෙයින් පසු ගාථාවල සම්බන්ධය පහසුය. ඒ අතර සත්‍ථානි කය දුසිරිත් ආදියෙන්, එය තමන්ද, අනුන්ද කැපෙන අදහසින් සත්‍ථානි ආයුධ ලෙස කියනු ලැබේ. ඒ අතරින් මෙම කරුණ වෙසෙසින් දැක්වේ. ‘මේ හේතුකොට මම සිවුරු හළෙමි’යි බොරු කීමේ ආයුධයම යොදයි. ‘එසක්‍ඛවස්ස මහාගෙධො මොසවජ්ජං පගාහතී’ යැයි එහෙයින් වදාළහ. එසක්‍ඛවස්ස එස ඛො අස්ස එය වෙයි. මහාගෙධො මහා බැඳීමකි. ‘ඒ කුමන දෙයින්ද? මොසවජ්ජං පගාහතී යනුවෙනි. එයින් ඔහුට බොරුකීම මහා බැඳීමකැයි දතයුතුය.

මන්‍දොව පරිකිලිස්සති පරපණ නසමින්, ඒ නිසාම දුක්විඳිමින් සම්පත් සොයා - ඒවා රැකගැනීමට වෙහෙසෙමින් මුලාවට පත්වූවාක් මෙන් කිලිටි බවට පත්වන්නේය.

එතමාදීනවං ඤත්‍වා පුබ්බාපරෙ ඉධ ‘පෙර තිබූ කිතුරාව පිරිහේ’ යැයි මේ සසුනෙහි මුලින් තිබූ කිතුරාව සහ පැවිදි බව හැර ගිහි වූ කල්හී ඇතිවන ආදීනව මුනිවරයා දැන, එතදරියානං උත්තමං බුදුවරුන් ආදී උතුමන් අගය කරන ලද විවේකයෙහි යෙදීම, විවෙකඤ්ඤෙව සික්‍ඛෙථ යැයි එය අදහස් වේ. න තෙන සෙට්ඨො මඤ්ඤෙථ ඒ විවේකය අනුව ‘මම උසස් වෙමි’යි තමන් ගැන නො සිතන්නේය.

රිත්තස්ස කය දුසිරිත් ආදියෙන් වෙන් වූ ඔඝතිණ්ණස්ස පිහයන්ති කාමෙසු ගථිතා පජා ණය ගැතියන් ණයෙන් නිදහස්වීම පතන්නා සේ, ඒ ඒ දේවලට කැමතිව ඇළුණු සත්වග එම සතරාකාර සැඩපහර තරණය කළ උතුමන්ට කැමති වෙති’යි අරහත් පලය කුළුගන්වමින් දේසනය නිමකළහ. දේසනය අවසානයෙහි තිස්ස සෝවාන් ඵලයට පත්ව, පසුව පැවිදිව රහත්බව අවබෝධ කළේය.

තිස්ස මෙත්තෙය්‍ය සූත්‍ර විස්තරය නිමි.