3. අට‍්ඨසතපරියායවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1. මොළියසීවක සූත්‍ර වර්ණනාව

තුන්වන වර්ගයේ පළමුවැන්නෙහි මොළිය සීවකො යනු ඔහුගේ නාමයයි. ඔහුගේ හිස මුදුනෙහි ශිඛාවක් ඇත. ඒ නිසා මොළිය සීවක යයි කියනු ලැබේ. පරිබ්‍බාජකො = ඡන්න නම් පිරිවැජියා පිත්ත සමුට්ඨානානි - පිත හේතු කොට ගෙන (උපන්) වෙදයිතානි = පිත හේතු කොට ගෙන වේදනාවන් තුනක් උපදී. කෙසේද යත් : ඇතැමෙක් “මා තුළ පිත කිපියේය, ජීවිතය වනාහී අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු වූවක්ය” යනුවෙන් සිතා දන් දෙති, සිල් ගනිති, පෙහෙවස් සමාදන් වෙති. මේ නිසා ඔහුට කුසල වේදනා උපදී. ඇතැමෙක් පිතට බෙහෙත් කරමියි ප්‍රාණීන් නසත්, නොදුන් දේ ගණිත්, මුසාබස් කියත්. දස දුසිල්කම් කරත්. මේ නිසා ඔහුට අකුසල වේදනා උපදී. ඇතැමෙක් “මෙ පමණ බෙහෙත් කිරීමෙනුදු මගේ පිත නොසන්සිඳෙයි. කම් නැත. යමක් සිදුවන්නේ නම් එය සිදු වේවා” යයි සිතා මධ්‍යස්ථව කායික වේදනාව ඉවසමින් වැතිර සිටිත්. මෙසේ ඔහු තුළ හෙළි නොකළ වේදනාව ද උපදී.

සාමම්පි ඛො එතං = ඒ ඒ පිත්ත විකාරයන් දැක තමා විසින් ද මෙය දැන ගත යුතුය. සච්චසම්මතං = සිදු වී ඇතැයි සම්මත වූ දෙය ලෝකයා ද ඔහුගේ ශරීරයෙහි ලප මතු වීම්, වර්ණ වෙනස්වීම් ආදී පිත්ත විකාරයන් දැක මොහුගේ පිත කිපියේයි දැන ගනිති. තස්මා = යම් හෙයකින් තමා විසින් ම දන්නා ලද්දා වූ ද, ලෝකයා අතර පවා සත්‍යයයි සම්මත වී ඇත්තාවූ ද කරුණු වේශයෙන් පැතිරේද ඒ හේතුවෙන් මෙසේ කියන ලදී. සෙම හේතුවෙන් උපන් රෝග ආදියෙහි දී ද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙහිදී වානහී සන්තිපාතිකානි යනු පිත් ආදී ත්‍රි දෝෂයන්හිම කෝපයෙන් හටගත් රෝගයන්ය. උතුපරිණාමජානි = ඍතු විරුද්ධතාවයෙන් උපන්. ඈත පෙදෙස්හි වෙසෙන වනවාසීන් හට වනාහී ඍතුව විෂම ලෙස ඇති වෙයි. “අනුප්පවා සීනං” යනු (හෙවත් ඈත පෙදෙස්හි වසන) වනාන්තර ප්‍රදේශයෙහි වසන යන අදහසයි. මෙසේ මාණික්‍ය සමුද්‍ර තීර ආදී වශයෙන් වුව ද ඍතු විෂමතාවය උපදනේමය. එයින් හටගත් යන අරුතින් “සෘතු පරිණාමජ” (හෙවත් ඍතු වෙනසින් හටගත්) යනුවෙන් යෙදේ.

විසම පරිහාරජානි = මහ බරක් ගෙන යන්නවුන් වෙත ලී, උල් ආදිය ගැනීමෙන් ද, නො කල්හි ඇවිදින්නවුන් සර්ප දෂ්ට කිරීම්, වළවල්හි වැටීම් ආදියට ලක් වීමෙන් ද අහිතකර (ආහාර වැනි) දේ භාවිතයෙන් ද සිදු වූ (හානි) ඔපක්කමිකානි “මේ තෙමේ සොරෙක්ය” කියා හෝ, “පර අඟනන් සොයා යන්නෙක්ය” කියා හෝ අල්වා ගෙන දණහිස්, වැලමිටි, මුගුරු ආදියෙන් පහර දීම වැනි ක්‍රියාවන්ගේ හේතුවෙන් උපන් (රෝග) මේ බාහිර උපක්‍රම (වලින් හානි) ලබා යම් කිසිවෙක් පෙර කියූ පිළිවෙළින් ම කුසල් කරත්, කිසිවෙක් අකුසල් කරත්, කිසිවෙක් ඒවා ඉවසමින් නිහඬව කල් ගෙවත් කම්ම විපාකජානි = හුදෙක් කර්ම විපාක වශයෙන් උපන් (රෝග) එම රෝග උපන් කල්හි ද පෙර කියූ පිළිවෙළින් ම කිසිවෙක් කුසල් කරත්. කිසිවෙක් අකුසල් කරත්, කිසිවෙක් ඉවසමින් නිහඬව කල් ගෙවත් මෙසේ හැම විටම වේදනාව ත්‍රිවිධ වේ.

එහි මුල් කරුණු සතෙන් උපන් ශාරීරික වේදනාවන් වැළැක්විය හැකි වේ. කර්ම විපාක වශයෙන් හටගත් රෝගයක් වැළැක්වීමට සියලුම ඖෂධ ද, සියලුම පිරිත් ද වුවත් ප්‍රමාණවත් නො වේ. මේ සූත්‍රයෙහි ලෝකව්‍යවහාරයම කියන ලදී.

2-10. අට්ඨසතපරියාය ආදි සූත්‍ර වර්ණනා

දෙවැන්නෙහි - අට්ඨ සත පරියායං = කරුණු එක සිට අටක් වූ ධම්ම පරියායං = ධර්ම කරුණ. කායිකාච චෙතසිකාච = මෙහි කායික වින්දන ආදිය කාමාවචර භූමියෙහි ම ලබත් චෛතසික වින්දන ආදිය (කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර, ලොකොත්තර යන) භූමීන් සතරෙහිදීම ලබත්. සුඛා යන ආදියෙහි සුවදායී වින්දන අරූපාවචර භූමියෙහි නැත. සෙසු භූමි තුනෙහිදී ලැබේ. දුක කාමාවචර වේ. ඉතිරි වින්දන චාතුර්භූමික වේ. පඤ්චකයෙහි සුඛ, දුක්ඛ, දෝමනස්ස යන ඉන්‍ද්‍රියයන් කාමාවචර ම වේ. සෝමනස්ස ඉන්‍ද්‍රිය ත්‍රෛභූමික වේ. උපේක්ෂා ඉන්‍ද්‍රියය චාතුර්භූමික වේ. ෂට්කයෙහි (හයේ සමූහයෙහි) (චක්‍ඛු සොතාදී) දොරටු පසෙහි වේදනාවන් කාමාවචර ම වේ. මනස නමැති දොරටුවෙහි වින්දන චාතුර්භූමික වේ. අටළොසක් වූ ඉෂ්ටාරම්මණ සයෙහි සෝමනස්සය සමග හැසිරේය යන අදහසින් “සෝමනස්සුප විචාර” නම් වේ. සෙසු දෙකෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙසේ මේ දේශනාව විචාර වශයෙන් පැමිණ ඇත. එකට යෙදුණ සෝමනස්ස ආදීන්ගේ වශයෙන් මෙහි අටළොස් වැදෑරුම් වූ වේදනාවන් දත යුතුය.

ඡ ගෙහසිතානි සොමනස්සානි = මේ ආදියෙහි සිතට ප්‍රියවන්නා වූ. සිත් ඇද ගන්නා වූ මනාප වූ, මනරම් වූ, ලෞකික ආමිසයට සම්බන්ධ වූ, ඇසින් දැකිය යුතු වූ රූපයන් ලැබීම හෝ ලැබීමෙන් පෙර හෝ කලින් ලබා ඇති. අතීතයට අයත් වූ. නිරුද්ධ වූ, විපර්යාසයට පත් වූ බව හෝ යන මේ ස්වභාවයන් සිහි කරන තැනැත්තා හට මෙවැනි යම් සොම්නසක් උපදීද එය ලෞකික වූ සෝමනස්සය යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ (චක්‍ඛු සෝතාදී) දොරටු සයෙහි ගැටෙන පෙර කී කාම ගුණයන් ආශ්‍රිත වූ සෝමනස්සයන් සය ලෞකික වූ සෝමනස්සයන් නම් වේ.

රූපයන්ගේ අනිත්‍ය බව හා විපරිණාමයෙහි විරාගය ද, නිරෝධය ද දැන පෙර වූ රූපයන් ද, දැන් පවත්නා සියළුම රූපයන් ද අනිත්‍යය, දුඃඛය, විපරිණාම ස්වභාවය ඇත්තේය යනුවෙන් මෙසේ මෙය තත් වූ පරිදි නිවැරදි නුවණින් දකින්නහුට සෝමනස්සය උපදී. මෙබඳු වූ යම් සෝමනස්සයක් වේද, එය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආශ්‍රිත වූ සෝමනස්සය යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ (චක්‍ඛු, සෝත ආදී) දොරටු සය වෙත ප්‍රිය වූ අරමුණු යොමු වූ කල්හි අනිත්‍යය ආදී වශයෙන් විදර්ශනාව පිහිටුවා උනන්දු කරවා “උනන්දු වූ තමා තුළ විදර්ශනාව වැඩේය යි සොම්නස උපන්නහු තුළ උපන් සෝමනස්සයන් නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආශ්‍රිත වූ සෝමනස්සයන් සය වන්නේය.

යම් යම් ස්වභාව විශේෂයන් මනාව දක්නා වූ තැනැත්තා හට යම් දොම්නසක් උපදීද, එය ලෞකික දෝමනස්සය යයි කියනු ලැබේ. (ඒ ස්වභාවයන් නම් මේවාය) සිතට ප්‍රිය වන්නා වූ, සිත් ඇද ගන්නා වූ, මනරම්වූ, ලෞකික ආමිසයට සම්බන්ධ වූ, ඇසින් දැකිය යුතු වූ රූපයන් නො ලැබීම යන මෙය එක් ස්වභාවයකි. එසේ නො ලැබීම හේතුවෙන් ඇති වූ යථාර්ථවාදී දැක්මට පෙර පැවති තත්ත්වය තවත් ස්වභාවයකි. පෙර ලබා නැති, අතීතය නිරුද්ධ වූ, විපර්යාසයට පත් වූ බව යන මෙය තවද ස්වභාවයකි. (මේවා ලෞකික දෝමනස්සයන් උපදින හේතූන් වේ.) මෙසේ දොරටු සයෙහි ගැටෙන සිතට ප්‍රිය වූ අරමුණු මතුවට විඳ නොගන්නෙමියි ද, දැනු දු විඳ නො ගනිමියි ද සිතන තැනැත්තාහට උපන් කාම ගුණයන් ආශ්‍රිත දෝමනස්සයන් සය ලෞකික දෝමනස්සයන් නම් වේ.

රූපයන්ගේ අනිත්‍ය බව හා විපරිණාමයෙහි විරාගය ද, නිරෝධය ද දැන පෙර වූ රූපයන් ද දැන් පවත්නා ඒ සියලුම රූපයන් ද අනිත්‍යය, දුඃඛය, විපරිණාම ස්වභාවය ඇත්තේය යනුවෙන් මෙසේ මෙය තත් වූ පරිදි නිවැරදි නුවණින් දැක, උත්තම වූ අර්හත් භාවය කෙරෙහි ප්‍රිය භාවය පිහිටුවා ගෙන කවර කලෙක නම් මම එම (රහත්) ස්වභාවයට සපැමිණ වසන්නෙම් ද (යනුවෙන් සිතමින්) ආර්යයන් වහන්සේලා මම රහත් ස්වභාවයට සපැමිණ වාසය කරන්නාහු යයි යනුවෙන් උතුම් වූ රහත් ස්වභාවයෙහි ප්‍රියතාවය පිහිටුවා ගන්නහුට ආසාව නිසා හටගත් දෝමනස්සය උපදී. මෙවැනි යම් දෝමනස්සය වේ නම් එය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආශ්‍රිත දෝමනස්සය යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ (පුද්ගලයාගේ) චක්ෂුරාදී දොරටු සයෙහි යම් විටෙක ප්‍රිය වූ අරමුණු පිහිටන්නේ ද, ඒ හේතුවෙන් (ඒ පුද්ගලයා) යම් කිසිවක් සඳහා අපොහොසත් වෙයි. කුමක් සඳහා ද යත් : උතුම් වූ මෝක්ෂ සංඛ්‍යාත ආර්ය ඵල ධර්මයන්හි රුචිය උපදවා එම ආර්ය ඵලයන් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස අනිත්‍ය ආදී විදර්ශනා පිහිටුවා උත්සාහ ගැනීමටයි. එම අපොහොසත් වීම නිසා මෙසේ සිතයි. කෙසේද යත් :- මේ අඩ මසෙහි හෝ මේ මාසයෙහි හෝ මේ වර්ෂයෙහි හෝ විදර්ශනාව දිරි ගන්වා අර්හත් සංඛ්‍යාත ආර්ය භූමියට පැමිණීමට නොහැකි වූයෙමි යනුයි. එසේ සිතමින් ඒ අනුව ශෝකවන පුද්ගලයාහට උපන් දෝමනස්සයන් සය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආශ්‍රිත දෝමනස්සයන් නම් වේ.

ඇසින් රූපය දැක අඥාන වූ, මුලාවට පත් වූ, මඟපල නොලැබූ, ක්ලේශ සීමාවන් ජය නොගත්, ක්ලේශ විපාකයන් ජය නොගත්, වරදෙහි ආදීනව නොදක්නා, නූගත්, පෘථග්ජන පුද්ගලයාහට යම්බඳු උපේක්ෂාවක් උපදනේ වේද, එම උපේක්ෂාවට රූපය ඉක්මවා යා හැකි නො වේ. ඒ නිසා ඒ උපේක්ෂාව ලෞකිකයයි කියනු ලැබේ. මෙසේ ඇස් කන් ආදී දොරටු සයෙහි පියකරු වූ අරමුණු ඉන්‍ද්‍රිය ගෝචර වී එහි උපන් රූප ආදිය ඉවත්ව නො ගොස් එහිම (එම ඉන්‍ද්‍රියයන්හිම එල්බ ගෙන, ඇලී ගෙන අසුචි පිඩෙක නිල මැස්සන් මෙන් කාම ගුණ ආශ්‍රිතව පවත්නා උපේක්ෂාව ලෞකික උපේක්ෂාව නම් වේ.

රූපයන්ගේ අනිත්‍යතාවය දැන විපරිණාමයෙහි විරාගය ද, නිරෝධය ද, පෙරවූ රූපයන් ද දැන් පවත්නා ඒ සියලු රූපයන් ද අනිත්‍යය, දුඃඛය, විපරිණාම ස්වභාවය ඇත්තේය යනුවෙන් මෙසේ මෙය තත් වූ පරිදි නිවැරදි නුවණින් දකින්නහුට යම් උපේක්ෂාවක් උපදින්නේ වේද මෙසේ වූ ඒ උපේක්ෂාව රූපය ඉක්මවා සිටියි. එබැවින් ඒ උපේක්ෂාවන් සය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආශ්‍රිතයයි කියනු ලැබේ. මෙසේ (චක්ෂුරාදී) දොරටු සය වෙත ප්‍රිය වූ අරමුණු යොමු වූ කල්හි ප්‍රිය වූ (එම) අරමුණෙහි නො ඇලෙන්නාවූ ද, අප්‍රිය වූ අරමුණ කෙරෙහි ද්වේෂය නොකරන්නාවූ ද, නොසලකා හැරිය යුතු (හෙවත් උපේක්ෂාවෙන් සැලකිය යුතු) අරමුණෙහි මුලා නොවන්නාවූ ද පුද්ගලයා තුළ උපන් විදර්ශනා ඥානයෙන් යුක්ත වූ උපේක්ෂාවන් සය නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ආශ්‍රිත උපේක්ෂාවන් නම් වේ. මේ සූත්‍රයෙහි සියල්ල එක්තැන් කරන ලද්දා වූ චාතුර්භූමික ධර්ම කොට්ඨාශය කියන ලදී. තුන් වැන්න ආදියෙහි පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

11. නිරාමිස සූත්‍ර වර්ණනාව

එකොළොස් වැන්නෙහි - සාමිසා = කෙලෙස් සහිත ආමිසයන් යන අරුතින් “සාමිස” නම් වේ. නිරාමිස තරා = නිරාමිෂ වූ ධ්‍යානයෙන් ලත් ප්‍රීතිය නිසා ආමිෂයෙන් වඩාත් බැහැර වූයේ වෙයි. ධ්‍යානයන් දෙකෙහිදී ප්‍රීතිය මහග්ගත හෝ ලෝකෝත්තර නොවන්නේ ද? නුවණින් සලකා බැලීමේ ප්‍රීතිය ලෞකික වුව ද ඒ ප්‍රීතීය කුමක් හෙයින් ආමිසයෙන් තොර වූයේ වෙයි ද? ශාන්ත ප්‍රණීත ධර්මයන් නුවණින් සලකා බැලීම් වශයෙන් උපන් බැවිනි. යම් සේ වනාහී රජුට කුලුපග වූ සුලු සේවකයා බාධාරහිතව සුවසේ රජ මැදුරට පිවිසෙනුයේ සිටු සෙනෙවි ආදීනට පා පහර වැදුණ නමුදු සැලකිල්ලට නොගනියි.

කුමක් හෙයින්ද යත් රජුගේ ආසන්න සේවකයකු බැවිනි. මෙසේ හෙතෙම අන් අයට වඩා උසස් වෙයි. මෙසේ මෙම නිරාමිෂ ප්‍රීතිය ද ශාන්ත ප්‍රණීත ධර්මයන් නුවණින් සලකා බැලීම් වශයෙන් උපන් බැවින් ලෝකෝත්තර ප්‍රීතියට ද වඩා උසස් යයි දත යුතුය. සෙසු අවස්ථාවන්හිදී ද මේ පිළිවෙළම වේ.

මෝක්ෂය ලබන අවස්ථාවේදී වනාහී රූපය හා සංයුක්තවූ මෝක්ෂය තමාට අරමුණු වූ රූප ආමිෂ වශයෙන් ම “සාමිස” (හෙවත් ආමිස සහිත වූයේ) නම් වේ. රූපය හා සංයුක්ත නොවූ මෝක්ෂය රූපයෙන් ද ආමිෂයෙන් ද තොර බැවින් නිරාමිෂ (හෙවත් ආමිෂ රහිත වූයේ) නම් වේ.

වේදනා සංයුත්තය සමාප්තයි.