4. දුතියවෙදනා සුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

4. දෙවෙනි වේදනා සූත්‍ර වර්ණනාව

සතරවන සූත්‍රයෙහි දුක්‍ඛතො දට්ඨබ්බා යනු සැප වේදනාව විපරිනාම දුක්ඛ (වෙනස්වන දුක්) වශයෙන් දුකයයි නුවණැසින් දැකිය යුතුය. සල්ලතො දට්ඨබ්බා යනු ඉවතට ගැනීමට අපහසු අර්ථයෙන් ඇතුළත අනින (විදින) අර්ථයෙන් පෙළන අර්ථයෙන් දුක් බැවින් දුක්වේදනාව ශල්‍යයක් (උලක්) යයි දැකිය යුතුය. අනිච්චතො යනු ඇති වී නැතිවන බැවින් උදයව්‍යය වන බැවින් ද තාවකාලික බැවින් ද නිත්‍යයට ප්‍රතිවිරුද්ධ බැවින් ද අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍යයයි දතයුතුය. ඒකාන්තයෙන් මෙහි සියලු වේදනා අනිත්‍ය වශයෙන් දැකිය යුතුය. අනිත්‍ය දර්ශනයෙන් වනාහි අතිශය අනිත්‍යයෙන් විරාගයට නිමිති වූ දුක දැකීම යන මේ අර්ථය දක්වමින් ශාස්තෲන් වහන්සේ ‘සුඛා භික්‍ඛවෙ වෙදනා දුක්‍ඛතො දට්ඨබ්බා, දුක්‍ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’යි වදාළහ. නැතහොත් පෘථග්ජනයෝ යම්තැනෙක සැපයෙහිම ඇලුණාහු ද එහි කලකිරවනු පිණිසත් එසේ කියන ලදී. එයින් මේ සංඛාර දුක්ඛතාවයෙන් දුක්ඛව දක්වන ලදී. ‘යදනිච්චං තං දුක්‍ඛං’ ‘යමක් අනිත්‍යනම් එය දුකයි’ යන විපරිනාම දුක් බව නිසා ‘සුඛා භික්‍ඛවෙ වෙදනා දුක්‍ඛතො දට්ඨබ්බා’ යනුවෙන් වදාරා මෙබඳු සැපයක් දුක ද නැතිනම් කෙබඳුදැයි සිතන්නවුන්ට දුක්ඛදුක්ඛතාවෙන් ‘දුක්‍ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බො’යි වදාළහ. අනික වනාහි සංඛාර දුක්ඛතාවෙන්ම දුකයයි දක්වමින් ‘අදුක්‍ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා’යි වදාළහ.

මෙහි ද ‘සුඛා වෙදනා දුක්‍ඛතො දට්ඨබ්බා’ ‘සැප වේදනාව දුක් වශයෙන් දතයුතුය’ යන මෙයින් රාගය සහමුලින් නසන උපාය දක්වන ලද්දේය. සැපවේදනාවෙහි වනාහි රාග අනුසය අත්නොහැර පවතී. ‘දුක්‍ඛා වෙදනා සල්ලතො දට්ඨබ්බා’ දුක්වේදනාව උලක් ලෙස දතයුතුය’ යන මෙයින් ද්වේශය සහමුලින් නසන උපාය දක්වන ලද්දේය. දුක්වේදනාවෙහි වනාහි පටිඝානුසය අතනොහැර පවතී. ‘අදුක්‍ඛමසුඛා වෙදනා අනිච්චතො දට්ඨබ්බා’ අදුක්‍ඛමසුඛ වේදනාව අනිත්‍ය වශයෙන් දතයුතුය’ යන මෙයින් මෝහය සහමුලින් නසන උපාය දක්වන ලද්දේය. අදුක්ඛමසුඛ වේදනාවෙහි වනාහි අවිද්‍යා අනුසය අතනොහැර පවතී.

එසේම පළමුවැන්නෙන් සුඛාස්වාදයට හේතුවන බැවින් තෘෂ්ණා සංක්ලේශයේ ප්‍රහාණය දක්වන ලදී. ඇති තතු දුක නොදන්නාහු එය පවත්වාගැනීම පිණිස දුසිරිතෙහි හැසිරෙති. (එහෙයින්) දෙවැන්නෙන් දුශ්චරිත සංක්ලේශයේ ප්‍රහාණය දක්වන ලදී. අනිත්‍ය වශයෙන් දකින්නහුගේ දෘෂ්ටි සංක්ලේශය අභාවයෙන් ද දෘෂ්ටි සංක්ලේශයට අවිද්‍යාව නිමිති වන බැවින් ද අදුක්ඛමසුඛ වේදනාව අවිද්‍යාව නිමිතිකොට ඇති බැවින් ද තෙවැන්නෙන් දෘෂ්ටි සංක්ලේශයේ ප්‍රහාණය දක්වන ලදී. පළමුවැන්නෙන් විපරිණාම දුක්ඛ පරිඤ්ඤාව හෝ චෙයි. දෙවැන්නෙන් දුක්ඛදුක්ඛ පරිඤ්ඤාව ද තෙවැන්නෙන් සංඛාර දුක්ඛ පරිඤ්ඤාව ද වෙයි. (නැතහොත්) පළමුවැන්නෙන් ඉෂ්ටාරම්මණ පරිඤ්ඤාව (පිරිසිඳ දැනීම) ද දෙවැන්නෙන් අනිෂ්ටාරම්මණ පරිඤ්ඤාව ද තෙවැන්නෙන් මධ්‍යස්ථාරම්මණ පරිඤ්ඤාව ද වෙයි. තදාරම්මණ ධර්මයන්හි නොඇලුණු කල්හි අරමුණු ද නොඇලුණේම වෙයි. නැතහොත් පළමුවැන්නෙන් රාග ප්‍රහාණය ප්‍රකාශ කිරිමෙන් දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් අප්පණිහිත විමොක්ඛය දක්වන ලද්දේය. දෙවැන්නෙන් දෝෂ ප්‍රහාණය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අනිත්‍යානුපස්සනාවෙන් අනිමිත්ත විමෝක්ඛය ද තෙවැන්නෙන් මෝහ ප්‍රහාණය ප්‍රකාශ කිරීමෙන් අනත්තානුපස්සනාවෙන් සුඤ්ඤත විමොක්ඛය ද දක්වන ලද්දේ යයි දතයුතුය.

යතො යනු යම්කලෙක හෝ යම්හෙයකින් අරියො යනු කෙලෙසුන්ගෙන් දුර සිටියේ, පිරිසිදු වූයේ. සම්මද්දසො යනු සියලු වේදනාවන් හෝ චතුසත්‍යය නොවෙනස් ලෙස දකින්නා. අච්ඡෙච්ඡි තණ්හං යනු වේදනාවට මුල් වූ තණ්හාව අග්‍ර (අර්හත්) මාර්ගයෙන් සින්දේය. අනවසේස වශයෙන් සහමුලින් සින්දේය. වාවත්තයී සංයොජනං යනු දසවිධ සංයෝජන පෙරළා හැරියේය. මුල් නැති කළේය. සම්මා යනු හේතුවෙන්, කාරණයෙන්. මානාභිසමයා යනු මානයේ දර්ශන අභිසමය හෝ ප්‍රහාණ අභිසමය. අර්හත් මාර්ගය වනාහි කෘත්‍ය වශයෙන් මානය දකියි. මේ ඔහුගේ දස්සන අභිසමයයි. එයින් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) දක්නා ලද එය (මානය) වනාහි ඍද්ධිමත් නාගයන් දැකීම නිසා ඇතිවන විස කරණකොට එම නාගයන් දක්නා ලද සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රාණය (ජීවිතය) නිරුද්ධ වන්නාක් මෙන් (දිට්ඨි විසෙන දිට්ඨසත්තානං ජීවිතං විය) එකෙණෙහිම ප්‍රහීණ වෙයි. මෙය ඔහුගේ ප්‍රහාණ අභිසමයයි.

අන්තමකාසි දුක්‍ඛස්ස යනු මෙසේ අර්හත් මාර්ගයෙන් මානය දක්නා ලද බැවින් ද ප්‍රහීණ වූ බැවින් ද සියලුම සංසාර දුක්ඛයාගේ කෙළවර නම් වූ අන්තය පිරිසිඳීම වටකිරීම කළේය. දුක අන්තිම ශරීරයට පමණක් ඉතිරි කළේයයි කියන ලද්දේ වෙයි.

ගාථාවන්හි - යො යනු යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයෙක්. අද්දක්‍ඛි යනු දුටුවේය. සැප වේදනාව දුක් වශයෙන් දුටුවේය යන අර්ථයි. සැප වේදනාව වනාහි විෂ මිශ්‍ර ආහාරයක් මෙන් පරිභෝග කාලයෙහි ආශ්වාදය දෙමින් වෙනස් වූ කාලයෙහි දුකම වෙයි. දුක්‍ඛමද්දක්‍ඛි සල්ලතො යනු උලක් ශරීරයට ඇතුල්වීමත්, (සිරුරෙහි) තිබීමත්, (සිරුරෙන්) උදුරා දැමීමත් පීඩාවක්ම ඇතිකරන්නේ යම් සේ ද එසේම දුක් වේදනාව ඉපදීමද පැවතීමද බිඳීයාම ද බාධා කරන්නේමය. එය උලක් වශයෙන් දුටුවේයයි කියන ලදී. අද්දක්‍ඛි නං අනිච්චතො යනු සැප දුක් දෙකට වඩා ශාන්ත ස්වභාවය ඇති බැවින් වඩා ශාන්ත වූ ඒ අදුක්ඛමසුඛය අනිත්‍යය කෙළවර කොට ඇති බැවින් අනිත්‍ය වශයෙන් දුටුවේය.

සවෙ සම්මදසො යනු හෙතෙම මෙසේ ත්‍රිවිධ වේදනාවන් මනාව දුක් ආදී වශයෙන් දකින්නේ. යතො යනු යම්හෙයකින්. තත්‍ථ යනු වේදනාවෙහි. විමුච්චති යනු සමුච්ඡේද විමුක්ති වශයෙන් මිදෙයි. යම්හෙයකින් සැප ආදිය දුක් ආදී වශයෙන් දුටුවේ ද එහෙයින් ඒ වේදනාව හා බැඳුණු ඡන්‍දරාග ප්‍රහාණයෙන් සමුච්ඡේද වශයෙන් ඒ වේදනාවෙන් මිදෙයි යන්න කියන ලදී. ‘යං’ ශබ්දය කී කල්හි ‘තං’ ශබ්දය ගෙනවුත් කිවයුතුය. නැතහොත් ‘යතො’ යනු කයින්-වචනයෙන්-සිතින් සංයත වූයේ හික්මුණේ. උත්සාහ කරයි, බලවත් ලෙස උත්සාහ කරයි යන අරුතින් යත නම් වේ. උත්සාහ කෙරෙයි යන අර්ථයයි. අභිඤ්ඤා වොසිතො යනු වේදනා මුඛයෙන් චතුසත්‍ය කර්මස්ථානය වඩා ෂට් අභිඥාවෙන් නිමවන ලද කෘත්‍ය ඇති. සන්තො යනු රාගාදී කෙලෙස් සන්සිඳුවීමෙන් ශාන්ත වූ. යොගාතිගො යනු කාමයෝගාදී සතර වැදෑරුම් යෝගය ඉක්මවූ. (ලෞකික ලෝකෝත්තර වූ) උභය යහපත අවබෝධ කිරීමෙන් මුනි නම් වේ.

සිවුවන සූත්‍රයයි.

5. ප්‍රථම එෂණා සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වන සූත්‍රයෙහි එසනා යනු ගවේෂණයයි. පර්යේෂණයයි. සෙවීමයි. එය විභාග වශයෙන් දක්වන්නට ‘කාමෙසනා’ යනාදිය කියන ලදී. එහි කාමෙසනා යනු කාමයන් සෙවීම හෝ කාම කොටස් සෙවීම හෝ කාමෙසනාව ය. මේ කාරණය මෙසේ කියන ලදී :

‘තත්‍ථ කතමා කාමෙසනා? යො කාමෙසු කාමච්ඡන්‍දො කාමරාගො කාම නන්‍දි කාම සිනෙහො කාම පිපාසා කාම මුච්ඡා කාමජ්ඣොසානං අයං වුච්චති කාමෙසනා’ ‘එහි කාමේසනාව යනු කුමක් ද? කාමයන්හි යම් කාමච්ඡන්‍දයක් වේද කාමරාගයක් වේද කාම නදියක් වේද කාම ස්නේහයක් වේද කාම පිපාසයක් වේද කාම මූර්ඡාවක් වේද කාමජ්ඣොසානයක් (කාමයට බලවත් ඇල්මක්) වේද මෙය කාමේසනාව යයි කියනු ලැබේ.’

එහෙයින් කාමරාගය කාමේසනාව යයි දතයුතුය. භවේසනාවෙහි ද මේ ක්‍රමයම ය. මේ කාරණය ද මෙසේ කියන ලදී -

‘තත්‍ථ කතමා භවෙසනා? සො භවෙසු භවච්ඡන්‍දො -පෙ භවජ්ඣොසානං අයං වුච්චති භවෙසනා’ ‘එහි භවේසනාව යනු කුමක් ද? භවයන්හි යම් භවච්ඡන්‍දයක් වේද - පෙ- භවජ්ඣොසානයක් වේද මෙය භවේසනාව යයි කියනු ලැබේ.’

එහෙයින් භවය සොයන රාගය රූප අරූප භව පැතීම භවේසනාව යයි දතයුතුය. බ්‍රහ්මචරිය පිළිබඳ සෙවීම බ්‍රහ්මචරියෙසනා නම් වේ.

‘එහි බ්‍රහ්මචරිය පිළිබඳ සෙවීම යනු කුමක් ද? ලෝකය ශාස්වතය කියා හෝ ලෝකය අශාස්වතය කියා හෝ ලෝකය අන්තවත්ය කියා හෝ ලෝකය අනන්තවත්ය කියා හෝ ආත්මයත් ශරීරයත් එකකැයි කියා හෝ ආත්මය අනිකකි, ශරීරය අනිකකි කියා හෝ සත්ත්වයා මරණින් පසු වෙයි කියා හෝ සත්ත්වයා මරණින් පසු නොවෙයි කියා හෝ සත්ත්වයා මරණින් පසු වෙයි ද නොවෙයි ද කියා හෝ සත්ත්වයා මරණින් පසු නොවෙයි, නොවන්නේ නොවෙයි කියා හෝ මෙබඳු වූ යම් (අසත්‍ය ලෙස දැකීම් අරුතින්) දෘෂ්ටියක්, (දෙසැටක් දෘෂ්ටිවලට) ඇතුළත් හෙයින්) දෘෂ්ටිගතයක් (වනගහනයක් මෙන් ඉක්මවීමට අපහසු හෙයින්) දෘෂ්ටි ගහනයක්, (සොරුන් ඇති, ජලය නැති කාන්තාරයක මෙන් සැක බිය ඇති හෙයින්) දෘෂ්ටි කාන්තාරයක්, (සම්මා දිට්ඨියෙන් විනිවිද දැකීමට විරුද්ධ අර්ථයෙන්) දෘෂ්ටි විසූකයක්, (දෘෂ්ටියෙන් විරූප ලෙස සෙලවුණු හෙයින්) දෘෂ්ටි විස්ඵන්දිතයක්, (අනිත්‍ය දේ නිත්‍යය ආදී වශයෙන් දැඩි ලෙස ගැනීම වූ) දෘෂ්ටි අභිනිවේශයක්, (අනිත්‍ය දේ නිත්‍යය ආදී වශයෙන් ගැනීම වූ) පරාමාසයක්, (වැරදි මගට බැසගත් හෙයින්) කුම්මග්ගයක්, (වැරදි මාර්ගයක් හෙයින්) මිච්ඡාපථයක්, (බොරු බවක් හෙයින්) මිච්ඡත්තයක්, (දෘෂ්ටි උපදින තැනක් හෙයින්) තිත්‍ථායතනයක්, (වැරදි ලෙස ගැනීමක් හෙයින්) විපරියෙසගාහයක් වේද බ්‍රහ්මචරියෙසනාව යයි කියනු ලැබේ.

එහෙයින් දෘෂ්ටිගත සම්මතය ඇති බ්‍රහ්මචරිය පිළිබඳ සෙවීම දිට්ඨි බ්‍රහ්මචරියේසනාව යයි දතයුතුය. මෙපමණකින් රාග දෘෂ්ටීහු ඒසනාව යයි දක්වන ලද්දාහු වෙති. හුදෙක් රාග දෘෂ්ටීම ඒසනාව නොවේ. එය හා එක්ව සිටි කර්මය ද ඒසනා නම්වේ. මේ කාරණය මෙසේ කියන ලදී -

‘තත්‍ථකතමා කාමෙසනා? කාමරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං අයං වුච්චති කාමෙසනා’ ‘එහි කාමේසනාව කුමක්ද? කාමරාගය ද එය හා එක්ව සිටි අකුශල කාය කර්මය වචී කර්මය මනෝ කර්මය යන මෙය කාමේසනාව යයි කියනු ලැබේ. ‘තත්‍ථ කතමා භවෙසනා? භවරාගො තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං අයං වුච්චති භවෙසනා’ ‘එහි භවේසනාව කුමක්ද? භවරාගය ද එය හා එක්ව සිටි අකුසල කාය කර්මය වචී කර්මය මනෝ කර්මය යන මෙය භවේසනාව යයි. කියනු ලැබේ.’ ‘තත්‍ථ කතමා බ්‍රහ්මචරියෙසනා? අන්තග්ගාහිකා දිට්ඨි තදෙකට්ඨං අකුසලං කායකම්මං වචීකම්මං මනොකම්මං අයං වුච්චති බ්‍රහ්මචරියෙසනා?’ ‘එහි බ්‍රහ්මචරියේසනාව කුමක් ද? අන්තග්ගාහික දෘෂ්ටිය ද එය හා එක්ව සිටි අකුශල කාය කර්මය වචී කර්මය මනෝ කර්මය යන මෙය බ්‍රහ්මචරියේසනාවයයි කියනු ලැබේ’

යනුවෙන් මෙසේ මේ ඒසනා තුන දතයුතුය.

ගාථාවන්හි - සම්භවං යන මෙහි ඒසනාවන්ගේ උත්පත්තියට හේතු වූ අවිද්‍යාදිය හෝ තණ්හාව හෝ සම්භවයයි. සමුදය හටගැනීම) යන අර්ථයි. යත්‍ථ චෙතා නිරුජ්ඣන්ති යනු බ්‍රහ්මචරිය ඒසනාව ප්‍රථම මාර්ග ඥානයෙන් (සෝවාන් මාර්ග ඥානයෙන්) නිරුද්ධ වෙයි. කාමේසනාව අනාගාමි මාර්ග ඥානයෙන් නිරුද්ධ වෙයි. භවේසනාව අර්හත් මාර්ගයෙන් නිරුද්ධ වෙයි යනුවෙන් දතයුතුය. ඉතිරිය කියන ලද ආකාරයෙන්මය.

පස්වන සූත්‍රයයි.

6. දෙවෙනි එෂණා සූත්‍ර වර්ණනාව

සයවැනි සූත්‍රයෙහි බ්‍රහ්මචරියෙසනා සහ යනු බ්‍රහ්මචරියෙසනාය සද්ධිං, විභක්ති ලෝපයෙන් මෙය දක්වා ඇත. මෙය කරණ අර්ථයෙහි ප්‍රථමා විභක්ති වචනය හෝ වෙයි. බ්‍රහ්මචරියේසනාව සමග කාමේසනාව භවේසනාවදැයි ඒසනා තුනකි යන මෙය කියන ලද්දේ වෙයි. ඒවා අතරින් බ්‍රහ්මචරියේසනාව ස්වරූප වශයෙන් දක්වන්නට ඉති සච්චපරාමාසො දිට්ඨිට්ඨානා සමුස්සයා යනුවෙන් කියන ලදී. එහි අර්ථය ඉති එවං සච්චන්ති පරාමාසො = ඉතිසච්ච පරාමාසො. මෙයම සත්‍යය, අනිත්වා අසත්‍යයයි දෘෂ්ටිය පැවති ආකාරය දක්වයි. දෘෂ්ටීහුම සියලු අනර්ථයනට හේතුවන බැවින් දිට්ඨිට්ඨාන නම් වෙති. ‘මිච්ඡාදිට්ඨි පරමාහං භික්‍ඛවෙ වජ්ජං වදාමි’ ‘මහණෙනි, මිථ්‍යාදෘෂ්ටිය ඉහළම වරදයයි මම කියමි’ යනුවෙන් ඒ කාරණය කියන ලදී. ඒ මිථ්‍යාදෘෂ්ටියම මතු මත්තෙහි වැඩෙමින් ලෝභාදී කෙලෙස් සමූහ වශයෙන් උපදවන්නා වූ මෙම සත්‍යයය අනිත්වා අසත්‍යයයි මිථ්‍යාවට බැසගන්නා වූ සියලු අනර්ථයන්ට හේතු වූ කෙලෙස් දුක් ඉපදවීමට හේතු වූ දෘෂ්ටීහු බ්‍රහ්මචරියේසනාව යයි කියන ලද්දේ වෙයි. මෙයින් පවතින ආකාර වශයෙන් ද ඉපදීම් වශයෙන් ද බ්‍රහ්මචරියේසනාව දක්වන ලදැයි දතයුතුය.

සබ්බරාග විරත්තස්ස යනු සියලුම කාමරාග භවරාගයන්හි නොඇලුණු එහෙයින්ම තෘෂ්ණාව ක්‍ෂය කිරීම නම් වූ නිවනෙහි (නිවන අරමුණු කොට) කෙලෙසුන්ගෙන් මිදුණු බැවින් තණ්හක්‍ඛය විමුත්තිනො තණ්හක්‍ඛය විමුත්ති නම් වූ රහතන් වහන්සේ විසින්. එසනා පටිනිස්සට්ඨා යනු කාමේසනාව ද භවේසනාව ද සියලු ආකාරයෙන් අත්හරින ලදී. පහකරන ලදී. දිට්ඨිට්ඨානා සමූහතා යනු බ්‍රහ්මචරිය ඒසනාව නම් වූ දෘෂ්ටි ද ප්‍රථම (සෝවාන්) මාර්ගයෙන්ම නසන ලදී. එසනානං ඛයා යනු මෙසේ මේ ඒසනා තුන ක්‍ෂය කිරිමෙන්, නැවත නූපදින ලෙස නිරෝධයට පත්කිරීමෙන්. බිඳුණු කෙලෙස් ඇති බැවින් භික්‍ඛු භික්‍ෂුව යයි ද සියලු ආකාරයෙන් ආශාවන් නැති බැවින් නිරාසො ආශා නැත්තෙක් යයි ද (සක්කාය) සමග යෙදුණු කෙසේද කෙසේදැයි යනුවෙන් පැවති සැකය ද කෙසේද යන (සැකය නම් වූ සිතෙහි ඇනුණු) උල ද පහ වූ බැවින් අකථංකථි යයි ද කියනු ලැබේ.

සයවැනි සූත්‍රයයි.

7. ප්‍රථම ආස්‍රව සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වන සූත්‍රයෙහි කාමාසවො යනු කාමයන්හි ආසවයයි. නැතහොත් කාම නම් වූ ආසවය = කාමාසවයයි. අර්ථ වශයෙන් වනාහි කාමරාගය ද රූපාදියෙහි ඇල්ම ද කාමාසවය යි. රූප අරූප භවයන්හි ඡන්‍දරාගය ද ධ්‍යානයට ඇති ආශාව ද ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගය ද භව ප්‍රාර්ථනාව ද භවාසවො භවාසවයයි. අවිද්‍යාවම අවිජ්ජාසවො අවිද්‍යාසවයයි.

ආසවානඤ්ච සම්භවං යන මෙහි අයොනිසො මනසිකාරයද (අනුවණින් මෙනෙහි කිරීම) අවිද්‍යාදී කෙලෙස් ද ආසවයන්ගේ හටගැනීමයි. මේ කාරණය මෙසේ කියන ලදී -

‘අයොනිසො භික්‍ඛවෙ මනසිකරොතො අනුප්පන්නා, චෙව ආසවා උප්පජ්ජන්ති උප්පන්නාච ආසවා පවඩ්ඪන්ත’ ‘මහණෙනි, අනුවණින් මෙනෙහි කරන්නාගේ නූපන් ආසව ද උපදී. උපන් ආසව ද වැඩෙයි.

‘අවිජ්ජා භික්‍ඛවෙ පුබ්බංගමා අකුසලානං ධම්මානං සමාපත්තියා අන්‍වදෙව අහිරිකං අනොත්තප්පං’ ‘මහණෙනි, අවිද්‍යාව අකුශල ධර්මයන්ගේ පැමිණීමට පෙරටු වෙයි. අහිරික අනොත්තප්පයට ද පෙරටු වෙයි.

මග්ගඤ්ච ඛයගාමිනං යනු ආශ්‍රවයන් ක්‍ෂය කරන්නා වූ ආර්ය මාර්ගය ද, එහි කාමාසවය අනාගාමි මාර්ගයෙන් පහවෙයි. භවාසවය ද අවිද්‍යාසවය ද අර්හත් මාර්ගයෙන් පහවෙයි. කාම උපාදානය මෙන් කාමාසවය ද අග්‍ර (අර්හත්) මාර්ගයෙන් විනාශ කළයුතු යයි ද කියති. ඉතිරිය කියන ලද අයුරින්ම ය.

සත්වන සූත්‍රයයි.

8. ද්විතීය ආස්‍රව සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවන සූත්‍රයෙහි පෙර නො කියන ලද්දක් නැත.

9. තෘෂ්ණා සූත්‍ර වර්ණනාව

නවවන සූත්‍රයෙහි - තෘෂ්ණා කිරීම් අර්ථයෙන් = තණ්හා නමි. රුපාදි අරමුණට ආශාකරයි යන අරුතින් හෝ තණ්හා නමි. දැන් එය බෙදා දක්වන්නට ‘කාම තණ්හා’ යනාදිය කියන ලදී. එහි පංචකාම ගුණයට අයත් රාගය කාමතණ්හා නමි. රූප අරූප භවයන්හි ඡන්‍දරාගය, ධ්‍යානයට ඇති ආශාව ද ශාශ්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගය ද භව වශයෙන් පැතීම ද භවතණ්හා නමි. උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාගය විභව තණ්හා නමි. තවද අවසන් තණ්හා දෙක හැර සෙසු සියලුම තණ්හා කාම තණ්හාමය. එය මෙසේ වදාළහ -

‘එහි භව තණ්හාව යනු කුමක්ද? ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත රාගයක් බලවත් රාගයක්, සිතේ බලවත් රාගයක් වේද මේ භව තණ්හාව යයි කියනු ලැබේ. එහි විභව තණ්හාව යනු කුමක්ද? උච්ඡේද දෘෂ්ටි සහගත රාගයක් බලවත් රාගයක් සිතේ බලවත් රාගයක් වේද, මේ විභව තණ්හාව යයි කියනු ලැබේ. (එයින්) අවශේෂ වූ තණ්හාව කාම තණ්හාවය.

මේ තෘෂ්ණා තුන ද රූප තණ්හා -පෙ- ධම්ම තණ්හා යන අරමුණු භේදයෙන් වෙන් වෙන්ව සයවැදෑරුම් කොට දහඅටක් වෙයි. ඒවා ආධ්‍යාත්මික රූපාදියෙහි දහඅටක් ද බාහිර රූපාදියෙහි දහඅටක්දැයි තිස්හයක් වෙයි. මෙසේ අතීතයට තිස්හයක් ද අනාගතයට තිස්හයක් ද වර්තමානයට තිස්හයක්දැයි විභාග වශයෙන් එකසිය අටක් වෙයි. නැවත (ආපසු) සංග්‍රහ කිරීමේදී කාලභේදය නො සිතා ගන්නා වූ තණ්හාව තිස්හයක් වෙයි. රූපාදිය ආධ්‍යාත්මික බාහිර බෙදීම නොකර ගන්නා වූ තණ්හාව දහඅටක් වෙයි. රූපාදී අරමුණු බෙදීම් මාත්‍රයෙන් ගනු ලබන කල්හි හයක්ම වෙයි. අරමුණු බෙදීම ද නොකොට ගන්නා වූ තණ්හාව තුනක්ම වෙයි.

ගාථාවන්හි - තණ්හායොගෙන යනු තණ්හාව නම් වූ යෝගයෙන්, කාමයෝගයෙන් ද භව යෝගයෙන් ද සංයුත්තා යනු සම්බන්ධ වූ නැතහොත් භව ආදියෙහි මනාව යොදන ලද්දා වූ, එහෙයින්ම රත්තචිත්තා භවාභවෙ යනුවෙන් කීහ. කුඩා වූ ද මහත් වූ ද භවයෙහි ලැග ගත් සිත් ඇති යන අර්ථයි. නැතහොත් ‘භවො’ යනු ශාස්වත දෘෂ්ටියයි. ‘අභවො’ යනු උච්ඡේද දෘෂ්ටියයි. එහෙයින් භවාභවෙ ශාස්වත උච්ඡේද දෘෂ්ටිවල ඇලුණු සිත්. මෙයින් භව තණ්හාව ද විභව තණ්හාව ද දක්වන ලදී. මේ කොටස්සෙහි තණ්හා යොගෙන යන මෙයින් කාමතණ්හාව දක්වන ලදැයි දතයුතුය. තෙ යොගයුත්තා මාරස්ස යනු ඒ මෙසේ වූ පුද්ගලයෝ මාරයාගේ පාස (තොණ්ඩුව) නම් වූ යෝගයෙන් යුක්ත වූවාහු බැඳුණාහ. රාගය වනාහි මාරයෝගය, මාරපාස යයි කියනු ලැබේ. එය මෙසේ කියන ලදී.

අන්තලික්‍ඛචරො පාසො ය්වායං චරති මානසො තෙන තං බාධයිස්සාමි න මෙ සමණ මොක්‍ඛසි

යෝග සතරෙන් උවදුරට පත් නොවූ බැවින් යොගක්‍ඛෙමං, (එනම්) නිවන ද අර්හත්වය ද වෙයි. එය අවබෝධ නොකිරීමෙන් අයොගක්‍ඛෙමිනො වෙයි. මතු මත්තෙහි කෙලෙස් අභිසංස්කාරයන් උපදවන හෙයින් = ජනා ප්‍රාණීහු. රූපාදියෙහි ඇලුණු යන අරුතින් සත්තා නම් වෙයි.

ඛන්‍ධානං පටිපාටි ධාතු ආයතනාන ච අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා සංසාරොති පවුච්චති

මෙසේ කියන ලද ස්කන්ධාදීන්ගේ භවයෙන් භවයට යන උත්පත්ති නම් වූ සංසාරං සසරට යති. එයින් නො මිදෙති. කුමක් නිසාද? තණ්හා යෝගයෙන් යුක්ත බැවිනි. ජාති මරණ ගාමිනො නැවත නැවත ඉපදීමටත් මරණයටත් යන සුලු වූ. මෙපමණකින් සසර දක්වා දැන් නිවන දැක්වීමට ‘යෙ ච තණ්හං පහනත්‍වාන’ යන ගාථාව කීහ. ඒ ගාථාව මුලින් කියන ලද ක්‍රමය ඇති බැවින් මැනවින් දත හැක්කේමය.

නවවන සූත්‍රයයි.

10. මාරධෙය්‍ය සූත්‍ර වර්ණනාව

දසවන සූත්‍රයෙහි උපත කුමක්ද? එක්දිනක් ශාස්තෲන් වහන්සේ ශෛක්‍ෂ පුද්ගලයන්ගෙන් බහුල වූ පිරිසෙන් පිරිවරන ලදුව වැඩහිඳිමින් ඔවුන්ගේ අදහස බලා මත්තෙහි විශේෂ අවබෝධයට උත්සාහය ඇතිකරවන්නට අශෛක්‍ෂ භූමිය පසසමින් මේ සූත්‍රය දේශනා කළහ. එහි ‘අතික්කම්ම’ යනාදියෙහි මේ කෙටි අර්ථය යි. අතික්කම්ම ඉක්මවා මැඩපවත්වා. මාරධෙය්‍යං මාරයාට ආධාරවන තැන, අධිපති තැන. ආදිච්චොව සූර්යයා යම්සේ වලාකුළු ආදී බාධාවන්ගෙන් මිදුණේ තමාගේ ඍද්ධියෙන්, ආනුභාවයෙන්, තේජසින් යන ගුණ තුනෙන් යුක්ත වූයේ අහසට නැගෙමින් මුළු අහසෙහි ඇති අඳුර ඉක්මවා මැඩපවත්වා විනාශ කොට විරොචති බබළයි ද ආලෝකය පතුරුවයි ද මෙසේම ක්‍ෂීණාශ්‍රව භික්‍ෂුව ධර්ම තුනකින් යුක්ත වූයේ සියලු බාධාවන්ගෙන් (උපක්ලේශවලින්) මිදුනේ මාරධෙය්‍ය නම් වූ (කාම-රූප-අරූප යන) භූමි තුනට අයත් ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම මැඩගෙන බබළයි.

අසෙක්‍ඛෙන යන මෙහි ශික්‍ෂාවන්හි උපන් හෙයින් ශෛක්‍ෂ නමි. නැතහොත් ඒ ශික්‍ෂා ශෛක්‍ෂයන් සත්දෙනාගේය යන අරුතින් ද ශෛක්‍ෂ නමි. අවසන් නොකළ ශික්‍ෂා (හික්මීම්) ඇති බැවින් තුමූ ම හික්මෙත් යන අරුතින් ශෛක්‍ෂ නම් වේ. එනම් (සෝවාන් ආදී) මාර්ග ධර්ම (සතර) හා මුලින් ඇති ඵලධර්ම තුනය. අග්‍රඵල ධර්ම (අර්හත්ඵල) වනාහි ඉන් මත්තෙහි හික්මීමක් නැති බැවින් ශෛක්‍ෂ නොවේ යන අරුතින් අශෛක්‍ෂ නම් වේ. යම්තැනක ශෛක්‍ෂභාවය ගැන සැකයක් ඇත්නම් මේ එහි ප්‍රතිශේධයයි ලෞකික ධර්මයන්හි ද නිවනෙහි ද අශෛක්‍ෂ බව තොපැමිණිම දතයුතුය. ශීල-සමාධි-ප්‍රඥා සංඛ්‍යාත ශික්‍ෂා තමන්ට ප්‍රතිවිරුද්ධ කෙලෙස්වලින් තොර වූයේ පිරිසිදු වූයේ උපක්ලේශවල අරමුණු බවටවත් නොඑළඹීමෙන් ඉතා උසස් ශික්‍ෂා යයි කියන්නට සුදුසු වූයේ මාර්ගඵල අටෙහිම විද්‍යාමාන වෙයි. එහෙයින් සතර මාර්ගධර්ම හා මුලින් ඇති තුන් ඵලධර්ම මෙන් අර්හත් ඵලධර්ම ද ඒ ශික්‍ෂාවන්හි උපන්නේ යයි ද ඒ ශික්‍ෂාවෙන් යුක්ත වූ රහතන් වහන්සේට අන් අයට මෙන් ශෛක්‍ෂභාවය ඇතිකල්හි මේ ධර්ම ශෛක්‍ෂයන්ට ඇතැයි ද හික්මෙන ස්වභාවය මොවුන්ට ඇත්තේය යනුවෙන් ද ශෛක්‍ෂය යනුවෙන් සැකයක් ඇතිවූයේ නම් ඒ සැකය නැවැත්වීම පිණිස කියන ලද ශෛක්‍ෂභාවය ප්‍රතික්‍ෂෙප කොට අශෛක්‍ෂ යයි කියන ලදී.

අර්හත් ඵලයෙහි පවතින ශික්‍ෂාව වනාහි සම්පූර්ණයෙන් නිම වූ ශික්‍ෂා කෘත්‍යය ඇති බැවින් ශික්‍ෂා කෘත්‍යය නො කරයි. හුදෙක් ශික්‍ෂාඵල භාවයෙන් පවතී. එහෙයින් ඒවා ශික්‍ෂා යන වචනයට නුසුදුසුය. එයින් යුක්ත වූ තැනැත්තාට ශෛක්‍ෂ යන වචනය ද සුදුසු නොවේ. එය හා යෙදුණු ධර්ම හික්මෙන ස්වභාවයෙන් යුක්ත නොවේ. ශික්‍ෂාවන්හි උපන්නේ ද නොවේ යන මේ ආදී අර්ථවලින් අග්‍රඵල ධර්මයෝ ශෛක්‍ෂ නොවෙති. මුලින් ඇති ඵලයන්හි වූ ශික්‍ෂාවෝ සකදාගාමි මාර්ග විදර්ශනාදියට උපනිශ්‍රය (හේතු) භාවයෙන් ශික්‍ෂා කෘත්‍යය කරති යන අර්ථයෙන් ශික්‍ෂා යන වචනයට සුදුසුය. එයින් යුක්ත වූ තැනැත්තාට ද ශෛක්‍ෂ යන වචනය සුදුසුය. එය හා යෙදුණු ධර්ම ද ශෛක්‍ෂ යන වචනයට සුදුසුය. හික්මෙන භාවය ඇත්තේය යනුවෙන් ශෛක්‍ෂ ධර්මයෝ කියන ලද අර්ථවලින් ශෛක්‍ෂයෝ වෙත්මය.

නැතහොත් සෙක්‍ඛා (ශෛක්‍ෂ) යනු නො නිමි ශික්‍ෂාවන්ට වචනයකි. අසෙක්‍ඛා (අශෛක්‍ෂ) යන පදය නිම කළ ශික්‍ෂාවන් දක්වයි. ලෞකික ධර්ම හා නිවන අශෛක්‍ෂභාවයට පත් නොවේ. ශෛක්‍ෂයෝ ද අශෛක්‍ෂයෝ ද වෘද්ධියට (වැඩීමට) පත්වූවාහු වෙති. ශෛක්‍ෂ ධර්මයන්හි වෘද්ධියට පත් කිසිවකුගේ අශෛක්‍ෂ බවට පැමිණීම සිදුවෙයි යන අරුතින් වෘද්ධියට පත් අර්හත් මාර්ග ධර්මයෝ කියන ලද අර්ථවලින් ශෛක්‍ෂ කර අශෛක්‍ෂ බවට පැමිණියාහු වේද? සමාන දේ තුළ එම ව්‍යවහාරය ඇති බැවින් එය (එසේ) නොවේ. අර්හත් මාර්ගයෙන් පරිඥා ආදී කෘත්‍යාකරණය ද විපාක බව ද හැර අර්හත්ඵලය නොයෙක් ආකාර නොවේ. එහෙයින් ඒ ශෛක්‍ෂ ධර්මයෝම අර්හත් ඵලභාවයට පැමිණියාහු යයි කීමට හැකිය. කුසල සැපයෙන් විපාක සැපය වඩාත් ශාන්ත බැවින් වඩා ප්‍රණීතය යන අරුතින් වෘද්ධියට පත් ඒ ධර්මයෝම අශෛක්‍ෂ යයි කියනු ලැබෙත්.

ඒ අශෛක්‍ෂ ධර්මයන් ස්කන්ධ වශයෙන් මෙහි තුන් ආකාරයකට බෙදා ඒවායින් යුක්ත වීමෙන් ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ආනුභාවය පැහැදිලි කරන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘අසෙක්‍ඛෙන සීලක්‍ඛන්‍ධෙන’ යනාදිය වදාළහ. එහි ශීල ශබ්දයේ අර්ථ මුලදී කියන ලදී. ‘ඛන්‍ධ’ ශබ්දය රාශියෙහි, ප්‍රඥප්තියෙහි, රූඪියෙහි, ගුණයෙහි යන බොහෝ අර්ථවල දක්නා ලද ප්‍රයෝග ඇත්තේය (යෙදීම දක්නා ලදී). එය එසේමය. ‘අසංඛෙය්‍යො අප්පමෙය්‍යො මහා උදකක්‍ඛන්‍ධොත්‍වෙව සංඛං ගච්ඡති’ ‘සංඛ්‍යාවක් නැති ප්‍රමාණයක් නැති මහා ජලකඳක් යන ගණනට යයි’ යනාදියෙහි රාශි අර්ථයෙහි ආයේය. ‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්‍ඛන්‍ධං ගංගාය නදියා සොතෙන වුය්හමානං’ ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නදියෙහි සැඩපහරින් ගසාගෙන යන මහත් දැවකඳක් දුටහ’ යනාදියෙහි ප්‍රඥප්ති අර්ථයෙහි ආයේය. ‘චිත්තං මනො මානසං හදයං පණ්ඩරං මනො, මනායතනං විඤ්ඤාණං විඤ්ඤාණක්‍ඛන්‍ධො’ ‘සිතය, මනසය, මානසය, හෘදයය පණ්ඩරය, මනසය, මනායතනය, විඤ්ඤාණය, විඤ්ඤාණස්කන්ධයය’ යනාදියෙහි රූඪියෙහි (ආරෝපනය කරන ලද අර්ථයෙහි) ආයේය. ‘නඛො ආවුසො විසාඛ අරියෙන අට්ඨංගිකෙන මග්ගෙන තයො ඛන්‍ධා සංගහිතා, තීහි ච ඛො ආවුසො විසාඛ ඛන්‍ධෙහි අරියො අට්ඨංගිකො මග්ගො සංගහිතො’ ‘ඇවැත් විසාඛයෙනි, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයෙන් (සීල-සමාධි-ප්‍රඥා යන) ස්කන්ධ තුන සංග්‍රහ නොකරන ලදී. ඇවැත් විසාඛයෙනි, ස්කන්ධ තුනෙන් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය සංග්‍රහ කරන ලදී’ යනාදියෙහි ගුණ අර්ථයෙහි ආයේය. මෙහි ද ‘ගුණ’ යන අර්ථයෙහිම ආ බව දතයුතුය. එහෙයින් අශෛක්‍ෂ වූ ශීල සංඛ්‍යාත ගුණයෙන් යන අර්ථයි.

සමන්නාගතො යනු යුක්ත වූ. මෙයින් සිත එකඟ කරයි. නැතහොත් තමා එකඟ කරයි. නැතහොත් එක්තැන් කිරීම ම ‘සමාධි’ නමි. (අනිත්‍යාදී) ආකාරවලින් දැනගනියි. යථා ස්වභාවය අවබෝධ කරයි යන අරුතින් පඤ්ඤා නමි. සීලයම ඛන්‍ධ වූයේ සීලක්‍ඛන්‍ධ තමි. ඉතිරි ඒවාහිද ඒ ක්‍රමයමයි.

එහි අග්‍රඵලය වූ සම්මා වාචා, සම්මා කම්මන්ත, සම්මා ආජීවයද ස්වභාවයෙන්ම අශෛක්‍ෂ ශීලස්කන්ධය නමි. එසේම සම්මා සමාධිය අශෛක්‍ෂ සමාධි ස්කන්ධයයි. එයට උපකාරක වශයෙන් සම්මා වායාමයද සම්මා සතිය ද සමාධි ස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහවට යයි. එසේම සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රඥා ස්කන්ධයයි. එයට උපකාරක වශයෙන් සම්මා සංකප්පය ප්‍රඥා ස්කන්ධයෙහි සංග්‍රහයට (එක්වීමට) යයි. මෙසේ මෙහි (අශෛක්‍ෂ සම්මා දිට්ඨි ආදී) අර්හත්ඵල ධර්ම අටම ස්කන්ධ තුනෙන් සංග්‍රහ කොට දක්වන ලදැයි දතයුතුය.

යස්ස එතෙ සුභාවිතා යනු යම් රහතන් වහන්සේ නමක විසින් මේ ශීලාදී අශෛක්‍ෂ ධර්ම ස්කන්ධ මනාව භාවිතා කරන ලද්දේ ද මනාව වඩන ලද්දේ ද හෙතෙම (ඒ රහතන් වහන්සේ) ‘ආදිච්චොව විරොචති’ ‘හිරු මෙන් බබලයි’ යන්න සම්බන්ධ කරගත යුතුය. ‘යස්ස චෙතෙ’ යනුවෙන් ද කියයි. ඒ පදවල ‘ච’ ශබ්දය නිපාතයක් පමණි. මෙසේ මේ වර්ගයෙහි පළමු සූත්‍රයෙන් සසර ද අවසාන සූත්‍රයෙන් නිවන ද අනිත්වායිත් (සූත්‍ර අටෙන්) සසර හා නිවනද කියන ලදී.

දසවන සූත්‍රයයි.