2. ජීවිකාසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

2. ජීවිකා සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවන සූත්‍රය කරුණක් ඇතිවිම් වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. එක් කාලයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කිඹුල්වත නිග්‍රෝධාරාමයෙහි වැඩවාසය කරන කල්හි භික්‍ෂූහු ආගන්තුක භික්‍ෂූන්ට සෙනසුන් පනවමින් පාත්‍රා සිවුරු තැන්පත් කරමින් සිටින කල්හි සාමණේරයෝ ද සංඝයාගේ (සිවුරු පිරිකර ආදී) ලාභ බෙදන ස්ථානයෙහි දී පැමිණි නොපැමිණි භික්‍ෂූන්ගේ ලාභ ගනිමින් උස්හඬින් මහා හඬින් කථාකරන්නෝ වූහ. එය අසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂූන් නෙරපූහ. ඒ සියල්ලෝම මේ ධර්ම විනයට අලුත පැමිණි නවකයෝය. මහා බ්‍රහ්මයා එය දැන අවුත් ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂු සංඝයා පිළිගනිත්වා. ඒ නෙරපූ භික්‍ෂූන් සඳහා සමාව දෙන ලෙස යාඥා කළේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට අවකාශ දුන්හ. ඉක්බිති බ්‍රහ්මයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මම කරන ලද අවකාශ ඇත්තේ වෙමියි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ පැදකුණු කොට නික්මුණේය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්‍ෂු සංඝයා ආපසු පැමිණේවායි ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඒ බව දැක්වූහ. ඉක්බිති ඒ භික්‍ෂූහු ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් කැඳවන ලද්දාහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ තැතිගත් ස්වභාවය ඇතිව එකත්පසෙක හිඳගත්හ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උන්වහන්සේලාට ගැලපෙන දේශනාවක් විමසමින් මොවුහු ආමිෂ හේතුවෙන් නෙරපූහ. පිණ්ඩියාලෝප ධර්ම දේශනාව ඔවුන්ට ගැලපේ යයි සිතා ‘අන්තමිදං භික්‍ඛවෙ’ යන මේ දේශනාව දේශනා කළහ.

එහි මේ අන්ත ශබ්දය ‘සන්ති භික්‍ඛවෙ එකෙ සමණ බ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො’ ‘මහණෙනි, පූර්වාන්ත කල්පික වූ (අතීත ආත්මභාව සංඛ්‍යාත ඉක්මගිය ස්කන්ධ පරම්පරා කොටස තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් වරදවා ගත්) ඒ අතීත ස්කන්ධ පරම්පරා කොටස අනුව පහළ කොටගත් දෘෂ්ටි ඇති සමහර මහණ බමුණු කෙනෙක් ඇත්තාහ.’ යනාදියෙහි කොට්ඨාස අර්ථයෙහි ආයේය. ‘අන්තමකාසි දුක්‍ඛස්ස’ ‘දුක් කෙළවර කළේය’, ‘අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’ ‘මේ ලෝකය අන්තයක් ඇති එකකි, හාත්පසින්ම වටය’ යනාදියෙහි වෙන්කිරීම් (පරිච්ඡේද ) අර්ථයෙහි ආයේය. ‘හරිතන්තං වා පථන්තං වා සෙලන්තං වා’ ‘හරිත (වන) කෙළවර හෝ මාර්ගය කෙළවර හෝ ගල් පර්වතය කෙළවර හෝ යනාදියෙහි සීමා අර්ථයෙහි ආයේය. ‘අන්තං අන්තගුණං’ ‘බඩවැල, කුඩා බඩවැල’ යනාදියෙහි ශරීර අවයව යන අර්ථයෙහි ආයේය. ‘චරන්ති හෙකෙ පරිවාර ඡන්නා අන්තො අසුද්ධා බහි සොභමානා’ ‘ඇතැමෙක් පිරිවරින් වැසී ඇතුළතින් අපිරිසිදුව පිටතින් ශෝභමානව හැසිරෙත්’ යනාදියෙහි සිත යන අර්ථයෙහි ආයේය. ‘අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තො නිමුග්ගපොසිනී’ ‘ඇතැම් උපුල් හෝ රත්පියුම් හෝ සුදුපියුම් හෝ වේද, ජලයෙහි හටගත්තා වූ ජලයෙහි වැඩුණා වූ ජලයෙන් උඩට නොනැගුණා වූ ජලයෙහි ගැලී පෝෂණය වන්නා වූ යනාදියෙහි අභ්‍යන්තර අර්ථයෙහි ආයේය.

මිගානං කොත්‍ථුකො අන්තො පක්‍ඛීනං පන වායසො එරණ්ඩො අන්තො රුක්‍ඛානං තයො අන්තා සමාගතා

යනාදියෙහි ලාමක අර්ථයෙහි ආයේය. මෙහිද ලාමක අර්ථයෙහිම දතයුතුය. එහෙයින් අන්තමිදං භික්‍ඛවෙ ජීවිකානං යනු මහණෙනි, ජීවත්වීම සඳහා කරන ක්‍රියාවන් අතරින් මෙය (පිඩුසිඟීම) අන්තය, පශ්චිමය, ලාමකය, සියල්ලට පහත් ජීවිතය යන අර්ථයි. යදිදං පිණ්ඩොල්‍යං යනු යම් මේ පිණ්ඩපාතය සොයා යාමෙන් භික්‍ෂාව සොයා හැසිරීමෙන් ජීවිකාව කරන්නවුන්ගේ ජිවිතය. මේ වනාහි මෙහි පදාර්ථයයි: පිඬු පිණිස හැසිරෙයි යන අරුතින් පිණ්ඩොල නම් වේ. (පිණ්ඩාය උලතීති = පිණ්ඩොලො) පිඬුසිඟා යන්නහුගේ ක්‍රියාව පිණ්ඩොල නම් වේ. පිණ්ඩ පරියේෂණයෙන් කරන ජීවිකාව යන අර්ථයි.

අභිසාපො යනු ආක්‍රෝශයයි. කිපුණු මිනිස්සු තමාගේ සතුරාට රෙදි කැබැල්ලක් හැඳ කබලක් ගත් අත් ඇතිව පිඬු (ආහාර) සොයමින් හැසිරෙන්නෙහි යයි ආක්‍රෝශ කරති. නැතහොත් ඔබට නොකළයුතු දෙයක් ඇද්ද? ඒ ඔබ මෙසේ බලයෙන් හා වීර්යයෙන් යුක්ත වූයේ හිරි ඔතප් දුරුකොට පාත්‍රයක් ගත් අත් ඇතිව දිළිඳු වූ (පහත් වූ) පිඬු සිඟීමෙහි හැසිරෙන්නෙහි යයි මෙසේත් ආක්‍රෝශ කරත්මය. තඤ්ච ඛො එතං යනු ඒ මේ ආක්‍රෝශයට සමාන පිඬුසිඟා හැසිරීම. කුලපුත්තා උපෙන්ති අත්‍ථවසිකා යනු මගේ ශාසනයෙහි ජාති (උපතින්) කුලපුත්‍රයෝ ද ආචාර (මනා හැසිරිමෙන්) කුලපුත්‍රයෝ ද, ‘අත්‍ථවසිකා’ (ලෞකික ලෝකෝත්තර අර්ථ සිද්ධිය නමැති) කාරණයට වසඟ වූ කුලපුත්‍රයෝ කරුණක් නිසා එළඹෙත්.

‘රාජාභිනීතා’ යනාදියෙහි රජු සන්තක දේ අනුභවකොට රජු විසින් බන්ධනාගාර ගතකරවන ලද යමෙක් (ඉන්) පලාගොස් පැවිදි වෙත් ද ඔවුහු රජු විසින් බන්ධනාගාරයට පමුණුවන ලද්දෝ රාජාභිනීතා නම් වෙති. යමෙක් වනාහි සොරුන් විසින් වනයෙහි දී අල්ලාගෙන ඔවුන් අතරින් ඇතැමෙකු මරනු ලබන කල්හි ඇතැමෙක් ස්වාමීනි, අපි ඔබලා විසින් මුදාහරින ලදුව ගෘහවාසය නොකොට (ගිහි ජීවිතය ගත නොකොට) පැවිදි වන්නෙමු. ඒ ඒ තැනදී යම් යම් බුද්ධපූජාදී පිනක් කරන්නෙමු ද ඒ ඒ තැන සිට ඔබලාට පින් අනුමෝදන් කරන්නෙමුයි කියා සොරුන් විසින් මුදාහරින ලද්දාහු පැවිදි වෙති. ඔවුහු චොරාභිනීතා නම් වෙති. සොරුන් විසින් මැරිය යුතු තැනැත්තා නෙරපා හැරිය බැවිනි. යමෙක් වනාහි ණය ගෙන ආපසු දීමට නොහැකි වන්නාහු පලාගොස් පැවිදි වෙති. ඔවුහු ඉණට්ඨා නම් වෙති. ‘තඤ්ච ඛො එතං පිණ්ඩොල්‍යං කුලපුත්තා මම සාසනෙ නෙව රාජාභිනීතා -පෙ- න ආජීවපකතා උපෙන්ති, අපි ච ඛො ඔතිණ්ණමහා ජාතියා -පෙ පඤ්ඤායෙථා ති උපෙන්ති’ යනු පද සම්බන්ධයයි.

එහි ඔතිණ්ණමහා යනු ඔතිණ්ණා අම්හා, බැස ගත්තෝ වෙමු. ‘ජාතියා’ යනාදියෙහි ඒ ඒ සත්ත්ව නිකායෙහි ස්කන්ධයන්ගේ පළමු ඉපදීම ජාති ජාතියයි. මේරීම ජරා ජරාවයි. භේදය මරණං මරණයයි. ඤාති-රෝග-භෝග-සීල-දිට්ඨි යන විපත්වලින් ස්පර්ශ කරන ලද තැනැත්තාගේ තැවීම ඇතුලත පසුතැවිල්ල සොකො සෝකයයි. ඒවායින් ස්පර්ශ කරන ලද තැනැත්තාගේ විලාපය පරිදෙවො පරිදේවයයි. අප්‍රිය ස්පර්ශයෙන් හැපුණු කයේ කායපීඩාව දුක්‍ඛං දුකය. ක්‍රෝධයට හේතු කරුණු කෙරෙහි ගැටුණු සිතේ චිත්තපීඩාව දොමනස්සං දොම්නසය. ඤාති විපත් ආදියෙන්ම ස්පර්ශ කළ තැනැත්තාගේ විලාපයෙන් ද ඉවසීමට අසමත් තැනැත්තාගේ සිතේ තැවීමෙන් හටගත් බොහෝ වූ වෙහෙස උපායාසො උපායාසයයි. ඒ ජාති ආදියෙන් බැසගත්තාහු දුක්‍ඛො තිණ්ණා නමි. ඒ ජාති ආදී දුක්වලින් ඇතුළට වැදුණාහු. දුක්‍ඛපරෙතා යනු ඒ දුක්වලින් දුකට හේතු වූ කරුණුවලින් මැඩගත්තාහු. ජාති ආදිය වනාහි දුකට වස්තු බැවින් දුක්ය. දුක් බැවින් ද සෝක - පරිදේව - දුක්ඛ දෝමනස්ස උපායාස දුක්ය. අප්පෙවනාම -පෙ- පඤ්ඤායෙථ යනු මේ සියලු සසර දුක් රාශියේ වෙන්කිරීමක් අවසාන කිරීමක් පෙන්නේ නම් ඉතා මැනවි.

‘සො ච හොති අභිජ්ඣාලූ’ යන මෙය යම් කුලපුත්‍රයෙක් දුක් කෙළවර කරන්නෙමියි කලින් සිත් උපදවාගෙන පැවිදි වූයේ පසුකලෙක ඒ පැවිද්ද ඒ ආකාරයට කරන්නට නොහැකි වෙයි. එය දක්වන්නට දේශනා කරන ලදී. එහි අභිජ්ඣාලූ යනු අනුන්ගේ භාණ්ඩවලට අධික ලෝභ ඇත්තේ. තිබ්බසාරාගො යනු බහුල රාග ඇත්තේ. ඛ්‍යාපන්න චිත්තො යනු ව්‍යාපාදයෙන් කුණු වූ බැවින් පෙරළුණු සිත් ඇත්තේ. පදුට්ඨමන සංකප්පො යනු තියුණු අං ඇති චණ්ඩ ගොනෙකු මෙන් නැසීම් වශයෙන් අනුන් ගැන දූෂිත සිත් ඇත්තේ. මුට්ඨස්සති යනු බත් සඟවන ලද කාක්කෙකු මෙන් ද මස් සැඟ වූ බල්ලකු මෙන් ද මුළා වූ සිහි ඇත්තේ. මෙතැනදී කරන ලද දෙය එතැන දී සිහි නොකරයි. අසම්පජානො යනු ප්‍රඥාව නැති - ස්කන්ධාදී වෙන්කිරීම් නැති. අසමාහිතො යනු සැඩ දිය පහරෙහි බඳිනා ලද නැවක් මෙන් නොපිහිටි. විබ්භන්තචිත්තො යනු මාර්ගයට පිවිසි මුවෙකු මෙන් තැතිගත් සිත් ඇත්තේ. පාකතින්‍ද්‍රියො යනු අසංවර ඉඳුරන් ඇති ගිහියෝ අසංවර බැවින් තම සේවක පිරිස් දෙස යම් සේ බලත්ද එසේ අසංවර ඉඳුරන් ඇත්තේ වෙයි.

ඡවාලාතං යනු මළමිනියක් දැවූ තැන ඇති (සොහොනෙහි) ගිණිපෙනෙල්ලයි. උභතොපදිත්තං මජ්ඣෙ ගුථගතං යනු ප්‍රමාණයෙන් අඟල් අටක් පමණ වූ දෙකෙළවර ගිනිගත් මැද අශූචි තැවරුණු. නෙවගාමෙ යනු ඉදින් ඒ සොහොනෙහි ගිනි පෙණෙල්ල වියදඬු-නගුල් -ගොණැස්ස (වක්වූ යට ලී) පැලන්පෝරු ආදිය පිණිස යොදන්නට හැකිනම් ගමේ දර කැබැල්ලකින් කරන කටයුත්ත පිණිස යෙදෙන්නේය. ඉදින් කෙතෙහි ඇති කුටියෙහි ඉණිවලින් කළ ඇඳන් ආදිය පිණිස යොදන්නට හැකිනම් වනයෙහි දර කැබැල්ලකින් කරන කටයුත්ත පිණිස යොදන්නේය. යම්හෙයකින් මේ කරුණු දෙක සඳහාම සොහොනෙහි ගිණිපෙනෙල්ල යෙදිය නොහැකි වේද, එහෙයින් මෙසේ දේශනා කරන ලදී. තථූපමාහං යනු මම මේ කියන ලද ආකාර ඇති පුද්ගලයා සොහොන් ගිනිපෙණෙල්ලට සමානකොට එයට උපමාකොට කියමි. ගිහීභොගා ච පරිහීනො යනු යම් පුද්ගලයෙක් ගෘහවාසයෙහි යෙදී සිටින ගිහියන් විසින් දායාද බෙදන කල්හි අන් අයුරකින් භෝගයක් ලැබිය යුත්තෙක් වන්නේද එයින් ද පිරිහුනේ වෙයි. සාමඤ්ඤත්‍ථඤ්ච යනු ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලාගේ අවවාදයෙහි පිහිටා සිට පර්යාප්ති ප්‍රතිවේද වශයෙන් පැමිණිය යුතු ශ්‍රමණ ඵලය ද සම්පුර්ණ නොකරයි. ශාස්තෲන් වහන්සේ මේ උපමාව වනාහි දුශ්ශීල පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ඉදිරිපත් නොකළහ. පිරිසිදු සිල් ඇති අලස වූ අභිධ්‍යාදී දොස්වලින් දූෂිත සිත් ඇති පුද්ගලයාගේ වශයෙන් ඉදිරිපත් කළහයි දතයුතුය.

ගාථාවන්හි - ගිහී භොගා යනු කම්සැප පාවිච්චි කිරීමෙන්. පරිහීනො යනු පිරිහුනේ. සාමඤ්ඤත්‍ථං යනු (ධර්මය අවබෝධ කිරීම නම් වූ) ප්‍රතිවේධ බහුශ්‍රැත බව ද (ධර්මය ඉගෙනීම නම් වූ) පර්යාප්ති බහුශ්‍රැත බව ද. එබඳු පුද්ගලයා අලස බැවින් නො ඇසූවක් අසන්නට ඇසූ දෙයක් පිරිසිදු කරගන්නට නොහැකි වෙයි. භාග්‍යය නැති බැවින් දුෂ්ට භාග්‍යය ඇත්තේ යන අරුතින් දුබ්භගො, පෙර පින් නැති කාලකණ්ණි පුරුෂයා. පරිධංසමානො යනු විනාශ වූ ගුණ ඇත්තේ. පකිරෙති යනු විසුරුවයි. විනාශ කරයි. මේ සියල්ල ඇතිවන ශ්‍රමණඵලයේ නූපදීම සඳහාම දේශනා කරන ලදී. ඡවාලාතංව නස්සති යනු එබඳු ඒ පුද්ගලයා කියන ලද ආකාර ඇති සොහොන් ගිණිපෙනෙල්ලක් මෙන් කිසිවකට නොයෙදෙමින්ම (කිසිදු ප්‍රයෝජනයකට නොගෙනම) නැසෙයි. දෙපැත්තෙන්ම ගිලිහී ගිය (දැවුණු) බැවින්ම කය වචන දෙකින් ශික්‍ෂාපද කැඩීමක් නොකරන ලද්දේම සිත පිරිසිදු නොකිරීමෙන් නැසේ. ශික්‍ෂාපද කැඩීමක් කරන ලද්දේ නම් කියනුම කවරේද? දුස්සීලො යනු ඔහු අපාය දුකට කොටස්කරුවෙකු බව දැක්වීමෙන් දුසිල් බවෙහි දොස් දක්වා එයින් සත්ත්වයන් වෙන්කරනු කැමැත්තේ ‘කාසාවකණ්ඨා’ යනාදී ගාථා දෙක වදාළහ. එහි අර්ථය මුලින් කියන ලද්දේමය.

දෙවන සූත්‍රයයි.

3. සඞ්ඝාටිකර්ණ සූත්‍ර වර්ණනාව

තුන්වන සූත්‍රයෙහි සංඝාටිකණ්ණෙ යනු සිවුරෙහි කෙළවර. ගහෙත්‍වා අල්ලාගෙන. අනුබන්‍ධො අස්ස අනුගමනය කරන්නේ වේද, මහණෙනි, මේ සසුනෙහි ඇතැම් භික්‍ෂුවක් තමාගේ අතින් මා විසින් පොරවන ලද සුගතමහා සිවුරෙහි කෙළවර අල්ලන්නාක් මෙන් මා අනුව යන්නේ ද මෙසේ මට වඩාත් සමීපව වාසය කරන්නේය යන මෙය කියන ලදී. පාදෙ පාදං නික්‍ඛිපන්තො යනු යන්නා වූ මගේ පියවරෙහි පියවර තැබූ තැන (මවිසින්) පා එසවූ සැණින් තමාගේ පාදය තබමින් කරුණු දෙකින්ම සිටීම ගමන ආදියෙහි (මා) අත නොහැර හැමකල්හි මා සමීපයෙහිම වාසය කරන්නේය යන මේ අදහස් දක්වයි. සෙ ආරකාව මය්හං අහඤ්ච තස්ස යනු ඒ භික්‍ෂුව මා විසින් කියන ලද ප්‍රතිපදාව නොපුරන්නේ මගේ දුරෙහිම වේ. (මගෙන් ඈත් වූයේම වෙයි.) මම ද ඔහුගේ දුරෙහිම වෙමි. (මම ද ඔහුගෙන් ඈත් වූයේම වෙමි. මෙයින් මසැසින් තථාගතයන් වහන්සේ දැකීම, රූපකාය ඇතුළත් කිරීම කරුණක් නොවේ. නුවණැසින්ම දැකීම, ධර්මකාය ඇතුළත් කිරීම ප්‍රමාණයයි දක්වයි. එහෙයින් ‘ධම්මං හි සො භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛු නපස්සති, ධම්මං අපස්සන්තො න මං පස්සති’ ‘මහණෙනි, ඒ භික්‍ෂුව ධර්මය නොදකී. ධර්මය නො දකින්නේ මා නොදකී’ යනුවෙන් වදාළහ. එහි ධම්මො ධර්මය නම් නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයයි. එය ද අභිධ්‍යාදියෙන් දූෂිත වූ සිතෙන් දක්නට නොහැකිය. එහෙයින් ධර්මය නොදැකීමෙන් ධර්මකාය නො දකී.

එහෙයින් ‘කින්තෙ වක්කලි ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො වක්කලි ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සති, යො මං පස්සති, සො ධම්මං පස්සති’ ‘වක්කලි, මේ කුණු කය දැකීමෙන් ඔබට කවර ප්‍රයෝජනයක් ද, වක්කලි යමෙක් ධර්මය දකී ද, ඔහු මා දකී. යමෙක් මා දකී ද, ඔහු ධර්මය දකී’ යනුවෙන්ද

‘ධම්මභූතො බ්‍රහ්මභූතො’ ‘ධර්මභූත බ්‍රහ්මභූත’ යනුවෙන් ද

‘ධම්මකායො ඉතිපි, බ්‍රහ්මකායො ඉතිපි’ ධර්මකාය යි ද, බ්‍රහ්ම කාය යි ද යනාදිය කියන ලදී.

යොජන සතෙ යනු යොදුන් සියයක් පෙදෙසෙහි, යොදුන් සියයක් මත්තෙහි යන අර්ථයි. ඉතිරිය කියන ලද ආකාරයට විරුද්ධ ආකාරයෙන් දතයුතුය. ආර්ය මාර්ගය ලැබීම් වශයෙන් ඔහුගේ අභිධ්‍යාව බහුල කොට නැති බව ආදිය දතයුතුය.

ගාථාවන්හි මහිච්ඡො කාමයන්හි බහුල රාගය ඇති බැවින් මහත් ආසා ඇත්තේ. විඝාතවා දූෂිත වූ සිත් ඇති බැවින් සත්ත්වයන් කෙරෙහි ක්‍රෝධ වශයෙන් ද මහත් ආසා ඇති බැවින් ආසා කරන දේවල් නොලැබීමෙන් ද දූෂිත සිත් ඇත්තේ. එජානුගො යනු ඒජා නම් වූ තණ්හාවේ දාසයකු මෙන් වී එයට අනුව යන්නේ, රාගාදී කෙලෙස් දාහයෙන් මැඩගැනීමෙන් අනිබ්බුතො නො නිවුණා වූ. රූපාදී කාමයන් පිළිබඳ කැමති වීමෙන් ගිද්ධො ගිජු වූ. පස්ස යාවඤ්ච ආරකා යනු තණ්හාව නැති, නිවුණු, ආසාව නැති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට අවකාශ වශයෙන් සමීපයෙහි සිටිමින් මහිච්ඡ වූ විඝාත වූ ඒජානුග වූ අනිබ්බුත වූ ගිජු වූ බාල පෘථග්ජනයා ධර්ම ස්වභාව වශයෙන් යම් පමණ දුරක සිටී ද ඔහුගේ ඒ දුර බව බලන්න, කීමට ද පහසු නැත යන අර්ථයි. මේ කාරණය :

නභඤ්ච දූරෙ පඨවී ච දූරෙ පාරං සමුද්දස්ස තථාහු දූරෙ තතො හවෙ දූරතරං වදන්ති සතඤ්ච ධම්මො අසතඤ්ච රාජා

ධම්මම්භිඤ්ඤාය යනු චතුරාර්ය සත්‍ය ධර්මය, අභිඥාවෙන් දැන, ඥාත-තීරණ පිරිසිඳ දැනීම්වලින් සුදුසු පරිදි පූර්ව භාගයෙහි දැනගෙන. ධම්මමඤ්ඤාය යනු ඒ ධර්මයම පසුකලෙක මාර්ග ඤාණයෙන් පිරිසිඳ දැනීම් වශයෙන් සීමාවන් ඇති අයුරින් දැනගෙන. පණ්ඩිතො යනු ප්‍රතිවෙධ බහුශ්‍රැත භාවයෙන් පණ්ඩිත වූ. රහදොව නිවාතෙ ච සුළං නොහමන තැන ඇති විලක් මෙන්. අනෙජො කෙලෙස් චලන නැත්තේ සංසිඳෙයි. යම්සේ ඒ විල සුළං නැති තැන වාතයෙන් පහර නොලබන්නේ සන්සිඳුනේම වේද එසේම මොහු ද හැම ආකාරයෙන්ම සන්සිඳුනු කෙලෙස් ඇත්තේ කෙලෙස් චලන ඇත්තේ අර්හත් ඵල සමාධියෙන් වූපසම්මති හැමකල්හි උපශාන්ත ස්වභාවය ඇත්තේම වෙයි. අනෙජො යනු ඔහු මෙසේ තණ්හාව නැති ස්වභාවය ඇත්තේ රහත් වූයේ තණ්හාව නැති ස්වභාවය ඇති සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට අවකාශ වශයෙන් දුර සිටියත් ධර්ම ස්වභාව වශයෙන් නුදුරෙහිමය, සමීපයෙහිමය.

තෙවන සූත්‍රයයි.

4. අග්නි සූත්‍ර වර්ණනාව

සතරවන සූත්‍රයෙහි - දවන අර්ථයෙන් ගින්න (අග්ගි) නම් වේ. රාගයම ගින්න වූයේ රාගග්ගි නම් වේ. රාගය උපදිමින් සත්ත්වයන් දවයි. එහෙයින් ගින්න (අග්ගි) යි කියනු ලැබේ. අනිත් (දෝස-මෝහ) දෙකෙහි ද මේ ක්‍රමයමයි. එහි යම් සේ ගින්න යම් ඉන්ධනයක් නිසා උපදී ද ඒ ඉන්ධනය දවයි. මහත් දැවීමක් ද වෙයි. එසේම ඒ රාගාදිය ද යම් සන්තානය තමාම උපන්නේ ඒ සන්තානය දවයි. මහත් දැන්වීමක් ද වෙයි. නිවීමට අපහසු වෙයි. ඒ (රාග-දෝස-මෝහ) අතරින් රාග දාහයෙන් තැවුණු හදවත් ඇති කැමති ලාභ නොලැබීමේ දුකෙන් මරණයට පත් වූ සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රමාණයක් නැත. පළමුව මේ රෝගය පිළිබඳ දවන බවයි. (රාගයේ දැවීමයි). දෝසය පිළිබඳ දැවීමෙන් විශේෂයෙන් මනෝපදෝසික දෙවියෝ ද මෝහය පිළිබඳ දැවීමෙන් ඛිඩ්ඩාපදෝසික දෙවිවරු ද නිදසුන්ය. මෝහ වශයෙන් වනාහි ඔවුන්ගේ සිහිමුළාවීම වෙයි. එහෙයින් ක්‍රීඩා වශයෙන් ආහාර ගන්නා වේලාව ඉක්මවන්නාහු කලුරිය කරති. පළමුව මේ රාගාදියේ මෙලොව දවන ස්වභාවයයි. පරලොව වනාහි නිරය ආදියෙහි ඉපිද තැවීම් වශයෙන් වඩාත් දරුණු වූයේ ද ඉවසීමට අපහසු වූයේ ද වෙයි. මේ අර්ථයම ආදිත්ත පරියායෙන් ද පැහැදිලි කළ යුතුය.

ගාථාවන්හි කාමෙසු මුච්ඡිතෙ යනු වස්තුකාමයන්හි කාමයට වැටීම් වශයෙන් මුළාවට බාල බවට ප්‍රමාදයට වැරදි හැසිරීමට පැමිණියා වූ. ඛ්‍යාපන්නෙ දුෂ්ට සිත් ඇත්තේ. දහති යනුවෙන් සම්බන්ධ වේ. නරෙ පාණාතිපාතිනො යන මෙය ද්වේෂ ගින්න පිළිබඳවය. අරියධම්මෙ අකොවිදෙ යනු යමෙක් ස්කන්ධ ආයතනාදියෙහි සියලු ආකාරයෙන් ඉගෙනීමෙන් විමසීමෙන් මෙනෙහි කිරීම් රහිත ආර්ය ධර්මය පිළිබඳ අදක්ෂ වූවාහු ද ඔවුහු මුළාවෙන් මැඩගත්තාහු විශේෂයෙන් මුළාවට පත්වූවාහු නම් වෙතියි කියන ලදී. එතෙ අග්ගි අජානන්තා යනු මේ රාග ගිනි ආදිය මෙලොවෙහිදී ද පරලොවෙහිදී ද දවන්නේය යනුවෙන් නොදන්නා වූ. පිරිසිඳ අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් ද (පරිඤ්ඤාභිසමය වශයෙන්) ප්‍රහාණය අවබෝධ කිරීම් වශයෙන් ද (පහාණාභිසමය වසෙන) අවබෝධ නොකරන්නා වූ. සක්කායාභිරතා යනු සක්කාය නම් වූ පංච උපාදානස්කන්ධයෙහි තණ්හා-දිට්ඨි-මාන යන සතුටට හේතුවන කරුණුවලින් ඇලුණු. වඩ්ඪයන්ති යනු නැවත නැවත ඉපදීමෙන් වඩති, රැස්කරති. නිරයං යනු අටවැදෑරුම් මහා නිරය සොළොස් (16) වැදෑරුම් උස්සද නිරය යන සියල්ලම නිරයයි. තිරච්ඡානඤ්ච යොනියො යනු තිරිසන් යෝනිය ද අසුරං යනු අසුරකය. පෙත්තිවිසයඤ්ච ප්‍රේත ලෝකය ද වඩ්ඪයන්ති යනුවෙන් සම්බන්ධ වෙයි.

මෙපමණකින් රාග ගිනි ආදියේ මෙළොව ද පරලොව ද දවන ස්වභාවය දැක්වීම් වශයෙන් සසර දක්වා ඒවා නිවීමෙන් නිවන දක්වන්නට ‘යෙ ච රත්තින්‍දිවා’ යනාදිය දේශනා කරන ලදී. එහි යුත්තා යනු භාවනාවෙහි යෙදීම් වශයෙන් යෙදුනාහු. කොතැන්හිද? සම්මා සම්බුද්ධසාසනෙ සම්මා සම්බුදු සසුනෙහිය. එයින් අනිත් සසුනක රාග ගිනි ආදිය නිවීම නැති බව දක්වයි. එසේ අනිකකට පොදු නොවන ඒවා නිවන ආකාරය වූ අශුභ කර්මස්ථානය කෙටියෙන් දක්වමින් -

තෙ නිබ්බාපෙන්ති රාගග්ගිං නිච්චං අසුභසඤ්ඤිනො දොසග්ගිං පන මෙත්තාය නිබ්බාපෙන්ති නරුත්තමා මොහග්ගිං පන පඤ්ඤාය යායං නිබ්බෙධගාමිනී’ති

යනුවෙන් වදාළහ. එහි අසුභ සඤ්ඤිනො යනු දෙතිස් ආකාර වශයෙන් ද උද්ධුමාතක (ඉදිමුණු මළසිරුර) වශයෙන් ද අශුභ භාවනාවෙහි යෙදීමෙන් අශුභ සංඥා ඇති. මෙත්තාය යනු ‘ඔහු මෛත්‍රීසහගත සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වාසය කරයි’ යනුවෙන් කියන ලද මෛත්‍රී භාවනාවෙන්. මෙහිදී අශුභ ධ්‍යානය ද පාදකකොට උපදවන ලද අනාගාමි මාර්ගයෙන් රාග දෝස ගිනි නිවීම දතයුතුය. පඤ්ඤාය යනු විදර්ශනා ප්‍රඥාව සහිත මාර්ග ප්‍රඥාවෙන්. එහෙයින්ම ‘යා යං නිබ්බෙධගාමිනී’ යනුවෙන් වදාළහ. ඒ ප්‍රඥාව වනාහි කෙළෙස් කන්ද විනිවිද යයි පවතියි යන අරුතින් නිබ්බෙධගාමිනී යි කියනු ලැබේ. අසෙසං පරිනිබ්බන්ති යනු අර්හත් මාර්ගයෙන් ඉතිරි නොකොට රාග ගිනි ආදිය නිබ්බාපෙත්‍වා නිවා සවුපාදිසේස නිබ්බාණ ධාතුවෙහි සිටියාහු ප්‍රඥා විපුලත්වයට පැමිණීමෙන් නිපකා නිපද වූවාහු කලින්ම සම්‍යක්ප්‍රධාන වීර්යයෙන් සියලු ආකාරයෙන් කුසීතකම මනාව ප්‍රහීණ වූ බැවින් ඵලසමාපත්තියට සමවැදීමෙන් ද පසුබට නොවූ බැවින් ද රත්තින්‍දිව මතන්‍දිතා රෑ දාවල් දෙක්හි මැලි නොවූ. අවසාන සිත නිරුද්ධ වීමෙන් අනුපාදිසේස නිබ්බාණ ධාතුවෙන් අසෙසං පරිනිබ්බති ඉතිරි නොකොට පිරිනිවෙති. එයින් ද අසෙසං ඉතිරි නැතිව වට්ටදුක්‍ඛං අච්චගූං සසර දුක ඉක්මවූවාහුය.

මෙසේ යමෙක් රාග ගිනි ආදිය නිවත් ද ඔවුන්ගේ අනුපාදිසේස නිර්වාණයෙන් නිවීම දක්වා දැන් අවබෝධ කළ ගුණවලින් ස්තුති කරමින් අවසාන ගාථාව වදාළහ. එහි අරියද්දසා යනු ආර්ය බුද්ධාදී උතුමන් විසින් දැකිය යුතු, කෙලෙසුන් කෙරෙන් දුර බැවින් ආර්ය වූ නිවන හෝ ආර්ය වූ සත්‍ය සතරම දක්නා ලද අය හෝ යන අරුතින් අරියද්දස නම් වේ. වෙද නම් වූ මාර්ග ඥානයට, ඒ මාර්ග ඥානයෙන් සසර කෙළවරට ගියා වූ යන අරුතින් වෙදගුනො. සම්මදඤ්ඤාය යනු මනාව දතයුතු සියලු කුසලාදිය ද ස්කන්ධාදිය ද දැන. සෙස්ස කියන ලද අයුරින්මය.

සිවුවන සූත්‍රයයි.

5. උපපරීක්ෂා සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වන සූත්‍රයෙහි තථා තථා යනු ඒ ඒ ආකාරයෙන් උප්පරික්‍ඛෙය්‍ය යනු විමසන්නේ හෝ කිරා බලන්නේය. යථා යථාස්ස උප්පරික්‍ඛතො යනු යම් යම් අයුරකින් විමසා බලන්නා වූ මේ භික්‍ෂුවගේ. බහිද්ධාචස්ස විඤ්ඤාණං අවික්‍ඛිත්තං අවිසටං යනු බාහිර රූපාදී අරමුණෙහි උපදින විසිරීම නැති බැවින් වික්‍ෂිප්ත නොවූ, සන්සිඳුනා වූ - එහෙයින්ම නොවිසිර පවතින්නේ වෙයි. එයින් ‘මහණෙනි, යම් යම් අයුරකින් සංස්කාර ධර්මයන් විමසා බලන්නා වූ ආරම්භ කරන ලද විදර්ශනාව ඇති මේ භික්‍ෂුවට මුලදී සන්සුන් වූ ආකාරය සැලකීම් වශයෙන් සමථ නිමිත්ත ගෙන, සකස්කොට නිරතුරුව විමසුම් නුවණ පවත්වන්නා වූ තමාගේ විදසුන් සිත කමටහනෙන් බාහිර රූපාදී අරමුණක ඉපදීමක් නොවන්නේද ඉතා දැඩිව ඇරඹූ වීර්යය ඇති බැවින් උද්ධච්ච (විසිරීම්) පක්‍ෂයෙහි නොවන්නේ ද, ඒ ඒ ආකාරයෙන් භික්‍ෂුව විමසා බලන්නේය, කිරා බලන්නේය’ යන මෙය කියන ලදී.

අජඣත්තං අසණ්ඨිතං යනු යම්හෙයකින් මඳ වූ වීර්යය ඇති කල්හි සමාධිය බලවත් බැවින් කුසීතකමෙන් මැඩපැවැත්වීමෙන් ‘අජ්ඣත්තං’ ගෝචර අධ්‍යාත්මය නම් වූ කර්මස්ථාන අරමුණෙහි හැකිලීම් වශයෙන් සිටි බැවින් සිටියේ නම් වෙයි. වීර්යය සම ලෙස යෙදීමෙන් නොසිටියේ නම් වෙයි. වීථියට පිළිපන්නේ වෙයි. එහෙයින් යම් යම් අයුරකින් විමසා බලන්නා වූ ඔහුගේ සිත අධ්‍යාත්මය නම් වූ කමටහන් අරමුණෙහි නොපිහිටියේ වන්නේ ද වීථියට පිළිපන්නේ වන්නේ ද ඒ ඒ ආකාරයෙන් විමසන්නේය. අනුපාදාය න පරිතස්සෙය්‍ය යනු යම් යම් අයුරකින් විමසා බලන්නා වූ මේ භික්‍ෂුවගේ ‘මේ තෙමේ මම වෙමි. මේ තෙමේ මගේ ආත්මය වෙති’යි තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි ගැනීම් වශයෙන් රූපාදිය අතුරෙන් කිසි සංස්කාරයක් නොගෙන එහෙයින්ම තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි ගැනීම් වශයෙන් තැති ගැනීමක් නොවන්නේය. ඒ ඒ අයුරින් විමසන්නේය යනු සම්බන්ධයි. කෙසේ විමසන්නා වූ භික්‍ෂුවට මේ තුන් ආකාරය ඇතිවන්නේද? උද්ධච්ච පක්‍ෂයට අයත් ධර්ම ද කුසීත පක්‍ෂයට අයත් ධර්ම ද දුරුකරමින් වීර්යය සමව යොදා, කල් ඇතිවම විදර්ශනාවට අයත් උපක්ලේශවලින් සිත පිරිසිදුකොට, යම්සේ මැනවින් විදර්ශනා ඥානයට විදර්ශනා වීථියට බැසගනියි ද, එසේ විමසන්නා වූ භික්‍ෂුවට.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චතුස්සත්‍ය කර්මස්ථානික භික්‍ෂුවගේ පිළිවෙළින් ප්‍රතිපදා ඥාන දර්ශන විශුද්ධිය පිණිස අරඹන ලද ඉතා දැඩි වීර්යය, ඉතා ලිහිල් වීර්යය යන විදර්ශනා උපක්ලේශවලින් සිත පිරිසිදු කරන උපාය දක්වා දැන් එසේ පිරිසිදු කරන ලද විදර්ශනා ඥානය ඇති කල්හි නොබෝ කලකින්ම විදර්ශනාව මාර්ගයෙන් ගළපා සියලු සසරදුක් ඉක්මවීම පිණිස පවතීයයි දක්වමින් ‘බහිද්ධා චස්ස භික්‍ඛවෙ විඤ්ඤාණං’ යනාදිය වදාළහ. එය කියන ලද අයුරින්මය. ‘ආයතිං ජාති ජරා-මරණ දුක්‍ඛ සමුදය සම්භවො න හොති’ ‘මත්තෙහි ජාති-ජරා-මරණ යන දුක් හටගැන්මක් නොවේ’ යනුවෙන් යමක් කියන ලද ද මේ එහි අර්ථයයි: මෙසේ විදර්ශනාව මාර්ගයෙන් ගළපා මාර්ග පිළිවෙළින් අග්‍ර මාර්ගයෙන් ඉතිරි නොකොට කෙලෙස් ගෙවා දැමූ කල්හි මතු අනාගතයෙහි ජාතිය ජරාව මරණය යන සියලු සසර දුක් හටගැනීම (සමුදය) නම් වූ ඉපදීම (සම්භවය) නොවෙයි. නැතහොත් ජාතිය නම් වූ දුක්ඛ සමුදය ද ජරාමරණ නම් වූ දුක්ඛ සම්භවය ද නොවෙයි.

ගාථාවෙහි සත්තසංගප්පහීනස්ස යනු තණ්හා සංග, දිට්ඨි සංග, මානසංග, කෝධ සංග, අවිජ්ජා සංග, කිලෙස සංග, දුශ්චරිත සංග යන මේ සත් සංග ප්‍රහීණ බැවින් සත්සංග ප්‍රහීණ කළා වූ. ඇතැමෙක් වනාහි ‘අනුසය හතම සංග හතය’යි කියති. නෙත්ති ඡින්නස්ස යනු සිඳ දමන ලද භව නෙත්ති (තණ්හාව) ඇති. වික්‍ඛීණො ජාති සංසාරො යනු නැවත නැවත ඉපදීම් වශයෙන් පැවති, ඉපදීමට හේතුව වූ බැවින් ද ඉපදීම (ජාතිය) වූ සසර යන අරුතින් ජාති සංසාරයයි. එය භව නෙත්තිය සිඳ දැමීමෙන් ක්‍ෂීණ වූයේ වෙයි. එහෙයින්ම ඔහුට පුනර්භවයක් නැත.

පස්වන සූත්‍රයයි.

6. කාමෝපපත්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

සයවන සූත්‍රයෙහි කාමුප්පත්තියො යනු කාම ප්‍රතිලාභ හෝ කාම ප්‍රතිසේවනයෝය. පච්චුපට්ඨිතකාමා යනු නිරතුරු කාම, නිරතුරු අරමුණු - මිනිසුන් මෙනි. මිනිස්සු වනාහි තම සිත බැඳුණු වස්තුවෙහි (තමාගේ) බලය පවත්වති. යම්තැනක බැඳුණු සිත් ඇත්තාහු වෙත් ද සියයක් ද දහසක් ද දී ඒ කාන්තාවම ගෙනවුත් නිතර පරිභෝග (පරිහරණය) කරති (බැඳුණු සම්පත බුදිති.) ඇතැම් දෙවියෝ ද (එසේය). චාතුම්මහාරාජිකයේ පටන් දෙව්ලෝ සතරෙහි වාසය කරන දෙවිවරු බැඳුණු වස්තුවෙහිම බලය පවත්වති. මෙහිදී පංචසිඛ කථාවස්තුව නිදසුනකි. එසේම අපායට, නිරයට අයත් ඇතැම් සත්ත්වයින් හැර සෙසු අපාය සත්ත්වයෝ ද බැඳුණු වස්තුවෙහිම (තමාගේ) බලය පවත්වති. මාළුවා තමාගේ මාළුදෙන සමග ද කැසුබුවා තමාගේ කැසුබුදෙන සමගදැයි මෙසේ සියලු තිරිසන්නු ද ප්‍රේතයෝ ද විනිපාතිකයෝ ද එසේය. එහෙයින් නිරයට අයත් සත්ත්වයන් හැර සෙසු අපාය සත්ත්වයන් ගෙන තුසිත දෙවිවරු තෙක් මේ සත්ත්වයෝ පච්චුපට්ඨිත කාම ඇත්තෝ නම් වෙති. නිම්මාණරතිනො යනු තමන් මවාගත් නිර්මාණයෙහි ඇලීම ඔවුන්ට ඇත යනුවෙන් නිර්මාණරති නම් වෙති. ඔවුහු නිල් කහ ආදී වශයෙන් යම්බඳු රූපයකට කැමති වෙත්ද එවැන්නක් මවාගෙන ඇලෙති. ආයුෂ්මත් අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේ ඉදිරියෙහි වූ මනාපකායික දෙවිවරුන් මෙනි. පරනිම්මිතවසවත්තිනො යනු අනුන් විසින් මවන ලද කාමයන්හි බලය පවත්වති යන අරුතින් පරනිර්මිත වසවර්තීහු නම් වෙති. ඔවුන්ගේ සිත දැන අන්‍යයෝ කැමති පරිදි කාම වස්තු නිර්මාණය කරති. ඔවුහු එහි බලය පවත්වති. ඔවුහු කෙසේ අනිකකුගේ සිත දනිත් ද? ඇසුරුකිරීම් වශයෙන් දනිති. යම්සේ දක්‍ෂ අරක්කැමියා අනුභව කරන රජුට යමක් යමක් රුචි වේද, ඒ ඒ දෙය දනියි. මෙසේ ස්වභාවයෙන් කැමති අරමුණ දැන එබන්දක්ම නිර්මාණය කරති. ඔවුහු එහි බලය පවත්වති. මෛථුන සේවනාදී වශයෙන් කාමයන් අනුභව කරති. ඇතැමෙක් වනාහි ‘සිනාසීම් පමණකින් ද බැලීම් පමණකින් ද වැළඳගැනීම් පමණකින් ද අත් අල්ලාගැනීම් පමණකින් ද ඔවුන්ගේ කාම කටයුත්ත ඉටුවේය’යි කියති. එය අටුවාවෙහි ‘එය වනාහි නැතැයි’ ‘ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදී. කයින් ස්පර්ශ නොකරන්නහුට ඵොට්ඨබ්බ කාම කටයුත්තක් සිදු නොවේ. කාමාවචර දෙව්ලෝ හයෙහි දෙවියන්ගේ කාමයෝ ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ම යුක්ත වෙති. එය -

ඡ එතෙ කාමාවචරා සබ්බකාම සමංගිනො සබ්බසං එකසංඛාතං ආයු භවති කිත්තක’න්ති

ගාථාවන්හි යෙ චඤ්ඤෙ යනු කියන ලද ආකාර ඇති දෙවියන් සමග අනිකුත් කාමභෝගී යම් මිනිස්සු වෙත් ද අපායට එළඹි ඇතැමෙක් වෙත්ද ඒ සියල්ලෝම. ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවං ලබන ලද මේ ආත්මභාවයද උත්පත්ති භවන්තර නම් වූ මෙයින් මතු අනික් ආත්ම භාවදැයි (මේ ආත්මයත් මතු ආත්මයත්) යන දෙආකාර සංසාරය. නාතිවත්තරෙ නො ඉක්මවත්. සබ්බෙ පරිච්චජෙ කාමෙ යනු දිව්‍ය ආදි ප්‍රභේද ඇති සියලු කාමයන් වන වස්තුකාමයන් ද ක්ලේශ කාමයන් ද දුරුකරන්නේය. ක්ලේශකාමයන් අනාගාමි මාර්ගයෙන් දුරුකරමින්ම වස්තුකාමයන් දුරු කරයි. පියරූප සාතරූපගධිතං යනු ප්‍රිය වූ රූපාදිය කෙරෙහි ඇතිවන සුඛ වේදනා ආස්වාදයෙන් ගිජු වූ. ඡෙත්‍වා සොතං දුරච්චයං අනිත් ශ්‍රෝත (සැඩ දියපහර) වලට වඩා ඉක්මවීමට අපහසු වූ තණ්හා සැඩපහර අර්හත් මාර්ගයෙන් සහමුලින් සිඳ. ඉතිරිය මුලින් කියන ලද ක්‍රමයෙන්මය.

හයවන සුත්‍රයයි.

7. කාමයෝග සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වන සූත්‍රයෙහි කාමයොග යුත්තො යනු පංචකාමගුණික රාගය කාමයෝගයයි. එයින් යුක්ත වූ = (කාම යෝග යුත්ත) කාමරාගයෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා. සහමුලින් සිඳ නොදැමූ කාමරාගයට මෙය වචනයකි. රූප අරූප භවයන්හි ඡන්‍දරාගය භවයෝගයයි. එසේම ධ්‍යානයට ඇති ආශාව ද ශාස්වත දෘෂ්ටිය සමග යෙදුණු රාගය ද වෙයි. එයින් යුක්ත වූ = භවයොගයුත්තො පහනොවූ භවරාගය ඇති පුද්ගලයා යන අර්ථයි. ආගාමී යනු බඹලොව සිටියත් පිළිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් මේ මිනිස්ලොවට පැමිණෙන ස්වභාවය ඇත්තේ. එහෙයින්ම ආගන්තා ඉත්‍ථත්තං යනුවෙන් වදාළහ. මිනිසත් බව නමැති ඉත්‍ථභාවයට පැමිණෙන ස්වභාව ඇත්තේ, මිනිසුන් අතර උපදින ස්වභාවය ඇත්තේය යන අර්ථයි. මෙහි ඒකාන්තයෙන් කාමරාගය මිනිස්ලොවට පැමිණෙන කාරණයයි. කාමරාගයෙන් යුක්ත යමෙක් ඇද්ද ඔහු ඒකාන්තයෙන් භවරාගයෙන්ද යුක්ත වූයේ වෙයි යනුවෙන් දැක්වීම පිණිස ‘කාමයොග යුත්තො භික්‍ඛවෙ භවයොග යුත්තො’ යනුවෙන් දෙකම එක්කොට දේශනා කරන ලදී.

කාමයොග විසංයුත්තො යන මෙහි අශුභ ධ්‍යානය ද කාමරාගයෙන් වෙන්වීමය. එය පාදකකොට ලබන ලද අනාගාමි මාර්ගය ඒකාන්තයෙන්ම කාමරාගයෙන් වෙන්වීම නම් වෙයි. එහෙයින් තුන්වන මාර්ග ඵලයෙහි සිටියා වූ ආර්ය පුද්ගලයා කාමයෝග විසංයුත්තෝ යනුවෙන් කියන ලදී. යම්හෙයකින් වනාහි රූප අරූප භවයන්හි ඡන්‍දරාගය අනාගාමි මාර්ගයෙන් පහනොවේද එහෙයින් හෙතෙම පහ නො වූ භවයෝග ඇති බැවින් භව යොග යුත්තො යනුවෙන් කියන ලදී. අනාගාමි යනු පිළිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් කාමලෝකයට නොපැමිණෙන්නාය. කාමරාගයෙන් වෙන්වීම් වශයෙන්ම ඉතිරි නොකොට ඔරම්භගිය සංයෝජන මුලිනුපුටා දැමීමත් සමග අධ්‍යාත්ම සංයෝජන ඇති බව සිද්ධවීමෙන් මිනිස්ලොවට නො පැමිණෙන්නේ වෙයි. ආපසු නොඑන ස්වභාව ඇත්තේ එහිදී පිරිනිවෙයි. ඉතිරි නැතිවම යමෙකුගේ භවරාගය පහවූයේ වේද ඔහුගේ අවිද්‍යා යෝග ආදී ඉතිරි කෙලෙස් ද ඒ හා එක්ව ඇති බැවින් පහවූයේම වෙයි. ඒ සම්පූර්ණයෙන් ගෙවීගිය භවසංයෝජන ඇති තැනැත්තා අරහං ඛීණාසවො අරහත් යයි ද ක්‍ෂීණාශ්‍රව යයි ද කියනු ලැබේ. එහෙයින් ‘කාමයොග විසංයුත්තො භික්‍ඛවෙ භවයොග විසංයුත්තො අරහං හොති ඛීණාසවො ‘මහණෙනි, කාම යෝගයෙන් වෙන් වූ, භව යෝගයෙන් වෙන්වූ පුද්ගල තෙමේ අරහත් වූ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයෙක් වෙයි යනුවෙන් දේශනා කරන ලදී. මෙහි ද චතුර්ථ ධ්‍යානයේ සුඛ-දුක්ඛ-සෝමනස්ස-දෝමනස්ස ප්‍රහාණය මෙන් ද තුන්වන මාර්ගයේ දිට්ඨි-විචිකිච්ඡා-සීලබ්බත පරාමාස සංයෝජන ගෙවීයාම මෙන් ද සතරවන මාර්ගයේ ගුණ කීම පිණිස කාමරාගයෙන් වෙන්වූ ආනාගාමි පුද්ගලයා කියන ලදැයි දතයුතුය. පළමු පදයෙන් සෝවාන් සකදාගාමීන් සමග සියලු පෘථග්ජනයා ගන්නා ලදී. දෙවන පදයෙන් වනාහි සියලු අනාගාමීහුද තෙවන පදයෙන් රහතන් වහන්සේදැයි රහත්බව කුළුගැන්වීමෙන් දේශනාව නිමකළහ.

ගාථාවන්හි උභයං යනු දෙකින්ම, කාමරාගයෙන් ද, භවරාගයෙන්ද යුක්ත වූ යන අර්ථයි. සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං යනු පෘථග්ජනයෝ සෝවාන් වූවෝ සකදාගාමී වූවෝ යන මේ ත්‍රිවිධ සත්ත්වයෝ කාමරාග, භවරාග පහනොකළ බැවින් සසරට යති. එහෙයින්ම ජාතිමරණ ගාමිනො ජාතියට මරණයට යන්නෝ වෙති. මෙහි ඒකබීජී, කෝලංකෝල, සත්තක්ඛත්තුපරම යන සෝවාන් වූ තිදෙනා අතරින් සත්තක්ඛත්තුපරම පුද්ගලයා සියල්ලට වඩා මෘදුය. හෙතෙම අටවන භවයක් නො උපදවයි. තමාගේ වෙන්කරන ලද ජාති වශයෙන් සැරිසරයි. අනිත් තැනැත්තා ද එසේය. සකදාගාමීන් අතරින් යම් පුද්ගලයෙක් මේ මිනිස්ලොවදී සකදාගාමි මාර්ගයට පැමිණ දෙව්ලොව ඉපිද නැවත මෙහි උපදී ද හෙතෙම වෙන්කරන ලද ජාති වශයෙන් සැරිසරයි. සකදාගාමි වූ යම් කෙනෙක් මිශ්‍ර ක්‍රමයෙන් තොරව ඒ ඒ තන්හි දෙවියන් අතරෙහිම හෝ මිනිසුන් අතරෙහිම හෝ උපදිත් ද ඔවුහු ඉහළ මාලිගය ලැබීම පිණිස (ශ්‍රද්ධාදී) ඉන්‍ද්‍රියයන් මෝරා යනතුරු නැවත නැවත ඉපදීම් වශයෙන් සැරිසරත්මය. පෘථග්ජනයන් ගැන කිවයුත්තක්ම නැත. සියලු භව සංයෝජනයන් ගෙවී නැති බැවිනි. එහෙයින් -

කාමයොගෙන සංයුත්තා භවයොගෙන චූභයං සත්තා ගච්ඡන්ති සංසාරං ජාතිමරණගාමිනො

කාමෙ පහනත්‍වාන යනු කාමරාග නම් වූ ක්ලේශකාමයන් අනාගාමි මාර්ගයෙන් දුරුකොට. ඡින්නසංසයා යනු මුලිනුපුටා දැමූ සැක ඇත්තාහු, එය ද සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන්මය. සතරවන මාර්ගයේ ගුණ කීම පිණිස මෙසේ දේශනා කරන ලදී. රහතන් වහන්සේ වනාහි මෙහි ඡින්නසංසයා යනුවෙන් අදහස් කරන ලදහ. එහෙයින්ම ඛීණමානපුනබ්භවා යනුවෙන් වදාළහ. සියලු ආකාරයෙන් ගෙවුණු නවවිධ මානය ද මතු පුනර්භවය ද ඔවුන්ට ඇත්තේය යන අරුතින් ඛීණමාන පුනබ්භව නම් වෙති. මෙහි මානය ගැනීමෙන් ඒ හා එක්ව ඇති බැවින් හෝ ලක්‍ෂණ වශයෙන් හෝ සතරවන මාර්ගයෙන් දුරුකළ යුතු සියලු කෙලෙස් ගන්නා ලද්දේ වෙයි. ගෙවුණු මානය ඇති බැවින් ද සවුපාදිසේස නිර්වාණධාතුව කියන ලද්දේ වෙයි. ගෙවුණු පුනර්භවය ඇති බැවින් අනුපාදිසේස නිබ්බාණ ධාතුව කියන ලද්දේ වෙයි. සෙස්ස පහසුවෙන් දත හැක්කේමය.

සත්වන සූත්‍රයයි.