1. අනිච‍්චවග‍්ගො අට‍්ඨකථා
1. අනිච්ච වර්ගය
1. අජ‍්ඣත‍්තානිච‍්චසුත‍්තවණ‍්ණනා
1. අජ්ඣත්තානිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව
සළායතනවග‍්ගස‍්ස පඨමෙ චක‍්ඛුන‍්ති ද‍්වෙ චක‍්ඛූනි – ඤාණචක‍්ඛු චෙව මංසචක‍්ඛු ච. තත්‍ථ ඤාණචක‍්ඛු පඤ‍්චවිධං – බුද්ධචක්ඛු, ධම්මචක්ඛු, සමන්තචක්ඛු, දිබ‍්බචක‍්ඛු, පඤ‍්ඤාචක‍්ඛූති. තෙසු බුද්ධචක්ඛු නාම ආසයානුසයඤාණඤ‍්චෙව ඉන්‍ද්‍රියපරොපරියත‍්තඤාණඤ‍්ච, යං – “බුද‍්ධචක‍්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන‍්තො”ති (මහාව· 9; ම· නි· 1.283; 2.338) ආගතං. ධම්මචක්ඛු නාම හෙට‍්ඨිමා තයො මග‍්ගා තීණි ච ඵලානි, යං – “විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී”ති (මහාව· 16; ම· නි· 2.395) ආගතං. සමන්තචක්ඛු නාම සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤ‍්ඤාණං, යං – “පාසාදමාරුය‍්හ සමන‍්තචක‍්ඛූ”ති (මහාව· 8; ම· නි· 1.282; 2.338) ආගතං. දිබ‍්බචක‍්ඛු නාම ආලොකඵරණෙන උප‍්පන‍්නං ඤාණං, යං – “දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද‍්ධෙනා”ති (පාරා· 13; ම· නි· 2.341) ආගතං. පඤ‍්ඤාචක‍්ඛු නාම චතුසච‍්චපරිච‍්ඡෙදකඤාණං, යං – “චක්ඛුං උදපාදී”ති (ස· නි· 5.1081; මහාව· 15) ආගතං.
සළායතන වග්ගයේ පළමු වැන්නෙහි චක්ඛුං (හෙවත් ඇස) යනු නැණැස ද, මසැස ද යන දෙනෙතයි. එහි නැණැස (හෙවත් ඤාණ චක්ඛුං) යන්න බුදු ඇස, දහම් ඇස, සමතැස, දිවැස, පැණැස යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ. ඒ (ඇස්) අතුරෙහි බුදු ඇස (හෙවත් බුද්ධචක්ඛු) යනු චිත්ත ස්වභාවය හා සැඟවුණ චෛතසික ක්ලේශයන් හඳුනාගැනීමේ නුවණ ද, සාමාන්‍ය ඉන්ද්‍රියයනට ගෝචර නොවන තත්ත්වයන් හඳුනා ගැනීමේ නුවණ ද වෙයි. මේ අදහස බුදු ඇසින් ලොව බලන සේක (හෙවත් බුද්ධ චක්ඛුනා ලොකං ඔලො කෙන්තො”) යි යනුවෙන් කියු තන්හි ද දැක්වේ. දහම් ඇස යනු යටත් පිරිසෙයින් (සෝවාන්, සකෘදාගාමි, අනාගාමි යන) මාර්ග තුන ද, එම ඵල තුන ද (අවබෝධ කරගැනීම) වේ. මෙම දහම් ඇස (හෙවත් ධම්මචක්ඛු) යන්න “කෙළෙස් නැත්තා වූ ද? කෙළෙස් පහ කළාවූ ද දහම් ඇස පහළ විය” (හෙවත් විරජං, වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි) යන තන්හි දැක්වේ. සමතැස (හෙවත් සමන්තචක්ඛු) යනු සියල්ල දක්නා නුවණයි. මෙය ප්‍රාසාදයකට නැගී හාත්පස හැම දෙයක්ම වෙත නෙත් යොමු කිරීමක්” (හෙවත් පාසාද මාරුය්හ සමන්ත චක්‍ඛු,) ලෙසින් දැක්වේ. දිවැස (හෙවත් දිබ්බ චක්‍ඛු) යනු දර්ශන ශක්තිය වර්ධනය කර ගැනීමෙන් උපන් නුවණයි. මෙය “පිරිසිදු වූ දිව ඇසින්” (හෙවත් දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන) යන තන්හි දැක්වේ. පැණැස (හෙවත් පඤ්ඤා චක්‍ඛු) යනු චතුරාර්ය සත්‍යය පිරිසිඳ දැනීමේ නුවණයි. මෙය ඇස පහළ විය. (හෙවත් චක්ඛුං උදපාදි) යන තන්හි දැක්වේ.
මංසචක‍්ඛුපි දුවිධං – සසම‍්භාරචක‍්ඛු, පසාදචක‍්ඛූති. තෙසු ය‍්වායං අක‍්ඛිකූපකෙ අක‍්ඛිපටලෙහි පරිවාරිතො මංසපිණ‍්ඩො, යත්‍ථ චතස‍්සො ධාතුයො වණ‍්ණගන්‍ධරසොජා සම‍්භවො ජීවිතං භාවො චක‍්ඛුපසාදො කායපසාදොති සඞ‍්ඛෙපතො තෙරස සම‍්භාරා හොන‍්ති. විත්‍ථාරතො පන චතස‍්සො ධාතුයො වණ‍්ණගන්‍ධරසොජා සම‍්භවොති ඉමෙ නව චතුසමුට‍්ඨානවසෙන ඡත‍්තිංස, ජීවිතං භාවො චක‍්ඛුපසාදො කායපසාදොති ඉමෙ කම‍්මසමුට‍්ඨානා තාව චත‍්තාරොති චත‍්තාරීස සම‍්භාරා හොන‍්ති. ඉදං සසම‍්භාරචක‍්ඛු නාම. යං පනෙත්‍ථ සෙතමණ‍්ඩලපරිච‍්ඡින‍්නෙන කණ‍්හමණ‍්ඩලෙන පරිවාරිතෙ දිට‍්ඨිමණ‍්ඩලෙ සන‍්නිවිට‍්ඨං රූපදස‍්සනසමත්‍ථං පසාදමත‍්තං, ඉදං පසාදචක‍්ඛු නාම. තස‍්ස තතො පරෙසඤ‍්ච සොතාදීනං විත්‍ථාරකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තාව.
මසැස (හෙවත් මංස චක්‍ඛු) ද දෙවැදෑරුම් වේ. එනම් භෞතික ඇස (හෙවත් ද්‍රව්‍යමය ඇස, හෙවත් සසම්භාර චක්‍ඛු) ද, පෙනීම ලබා දෙන ඇස (හෙවත් පසාද චක්‍ඛු) ද වශයෙනි. ඒ දෙක අතුරෙන් භෞතික ඇස (හෙවත් සසම්භාර චක්‍ඛු) වනාහී මෙසේ වන්නේය. එය අක්ෂි කූපය තුළ හෙවත් ඇස කෙවෙණිය තුළ පිහිටියා වූ ද, අක්ෂි පටලයන්ගෙන් ආවරණය ලැබුවාවූ ද මාංස පිණ්ඩයකි. එය සිවු වැදෑරුම් (පඨවි ආදී) ධාතුන්ගෙන් යුක්ත වේ, වර්ණ, ගන්ධ, රස, ඕජස් යන මේවායින් හට ගත්තකි, ජීවී ස්වභාවයක් ඇත්තකි, පෙනීම යන තත්ත්වය (හෙවත් චක්‍ඛුප්පසාදය) ද, අරමුණ ග්‍රහණය වන තත්ත්වය (හෙවත් කායප්පසාදය) ද ඇත්තකි. සංක්ෂේප වශයෙන් කොට්ඨාශයන් තෙළෙසකින් යුක්ත වේ. විස්තර වශයෙන් වනාහී මෙසේ දැක්වේ. වර්ණ, ගන්ධ, රස ඕජස් යන ගුණයන්ගෙන් හටගත් ධාතූන් සතරකි. සිවු වැදෑරුම් වූ හට ගැනීමේ හේතු වශයෙන් ඒවා සතියක් ද. සජීවී ස්වභාවයක් ද පෙනීම යන තත්ත්වය ද, පෙනෙන අරමුණ ග්‍රහණය වන තත්ත්වය ද යන කරුණු පවත්නේය. මේ කරුණු කර්මයෙන් හට ගනී. චත්තාරො (හෙවත් සතරක්) යන්නෙන් කොටස් සතළිසක් අදහස් වේ. මෙය භෞතික ඇස (හෙවත් සසම්භාර චක්‍ඛු) නම් වේ. සුදු පැහැති රවුමෙන් (හෙවත් සුදු ඉංගිරියාවෙන්) සීමා වී ඇති, තෘෂ්ණා මණ්ඩලයෙන් (හෙවත් කළු ඉංගිරියාවෙන්) වට වී ඇති, දෘෂ්ටි මණ්ඩලයෙහි පතිත වූ රූපය දර්ශනය කිරීමෙහි සමත් වූ යම් ස්ථානයක් වේද එය පෙනුම ලියා දෙන ඇස (හෙවත් පසාද චක්‍ඛු) නම් වේ. එයින් බැහැර වූ කණ (හෙවත් සෝත) ආදී ඉන්ද්‍රියයන්ගේ විස්තර විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලද්දේය.
තත්‍ථ යදිදං පසාදචක‍්ඛු, තං ගහෙත්‍වා භගවා – චක්ඛුං, භික්ඛවෙ, අනිච‍්චන‍්තිආදිමාහ. තත්‍ථ – “චතූහි කාරණෙහි අනිච්චං උදයබ‍්බයවන‍්තතායා”තිආදිනා නයෙන විත්‍ථාරකථා හෙට‍්ඨා පකාසිතායෙව. සොතම‍්පි පසාදසොතමෙව අධිප‍්පෙතං, තථා ඝානජිව‍්හාකායා. මනොති තෙභූමකසම‍්මසනචාරචිත‍්තං. ඉති ඉදං සුත‍්තං ඡසු අජ‍්ඣත‍්තිකායතනෙසු තීණි ලක‍්ඛණානි දස‍්සෙත්‍වා කථිතෙ බුජ‍්ඣනකානං අජ‍්ඣාසයෙන වුත‍්තං.
එහි පෙනුම ලබා දෙන ඇස (හෙවත් පසාද චක්‍ඛු) ය යන යමක් වේද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය සලකා ගෙන චක්ඛුං භික්ඛවෙ අනිච්චං (මහණෙනි ඇස අනිත්‍ය වේ) ආදිය වදාළහ. එහිදී අනිත්‍යය, ඇතිවීමය, නැති වීමය පැවැත්මය යනාදී කරුණු සතරක න්‍යායයෙන් යුත් විස්තර කථාව ඉහත දී කියන ලද්දේමය. සොතං (හෙවත් කණ) යනුවෙන් ඇසීම ලබා දෙන කර්ණේන්ද්‍රිය (හෙවත් පසාද සොතං) යන්නම අදහස් කරන ලදී. එහිදී නැහැය, දිව, කය, මනස (රූපාවචර, අරූපාවචර. කාමාවචර වශයෙන්) ත්‍රෛභූමික වූ, අරමුණු සොයමින් යන ලක්ෂණය සහිත වූ චිත්තයම අදහස් වේ. මෙසේ මේ සූත්‍රය සය වැදෑරුම් වූ ආධ්‍යාත්මික ආයතනයන්හි ත්‍රි ලක්ෂණයන් පෙන්වා අවබෝධ කරවීමේ අදහසින් කියන ලදී.
2-3. අජ‍්ඣත‍්තදුක‍්ඛසුත‍්තාදිවණ‍්ණනා
2-3. අජ්ඣත්තදුක්ඛ ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
දුතියං ද‍්වෙ ලක‍්ඛණානි, තතියං එකලක‍්ඛණං දස‍්සෙත්‍වා කථිතෙ බුජ‍්ඣනකානං අජ‍්ඣාසයෙන වුත‍්තං. සෙසානි පන තෙහි සල‍්ලක‍්ඛිතානි වා එත‍්තකෙනෙව වා සල‍්ලක‍්ඛෙස‍්සන‍්තීති.
දෙවනුව ලක්ෂණ දෙකක් කියන ලදී. තුන්වනුව එක් ලක්ෂණයක් පෙන්වා අවබෝධ කරවීමේ අදහසින් කියන ලදී. සෙසු කරුණු වනාහී කියන ලද අයුරින්ම සලකා බැලිය හැක්කේය. නැතහොත් මෙම කරුණු සමගින්ද සලකා බැලිය හැක්කේය.
4-6. බාහිරානිච‍්චසුත‍්තාදිවණ‍්ණනා
4-6. බාහිරානිච්ච ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
චතුත්‍ථෙ රූපගන්‍ධරසඵොට‍්ඨබ‍්බා චතුසමුට‍්ඨානා, සද‍්දො ද‍්විසමුට‍්ඨානො, ධම‍්මාති තෙභූමකධම‍්මාරම‍්මණං. ඉදම‍්පි බාහිරෙසු ඡසු ආයතනෙසු තිලක‍්ඛණං දස‍්සෙත්‍වා කථිතෙ බුජ‍්ඣනකානං වසෙන වුත‍්තං.
සිවු වැන්නෙහි - රූප, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශයනට සිවු වැදෑරුම් උත්පත්තියක් ඇත්තේය. ධම්ම යනු ත්‍රෛභූමික ධර්මයන් අරමුණු කර ගැනීමයි. මෙය ද බාහිරවූ ෂඩායතනයන්හි ත්‍රි ලක්ෂණ දක්වා අවබෝධ කරවීමේ අදහසින් කියන ලදී.
පඤ‍්චමෙ ඡට‍්ඨෙ ච දුතියතතියෙසු වුත‍්තසදිසොව නයො.
පස්වැන්නෙහිද. සයවැන්නෙහිද කියූ කරුණු දෙවැන්නෙහි තෙවැන්නෙහි කියන ලද කරුණුවලට සමාන වේ.
7-12. දුතිය අජ‍්ඣත‍්තානිච‍්චසුත‍්තාදිවණ‍්ණනා
7-12. දුතිය අජ්ඣත්තානිච්ච ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
සත‍්තමාදීනි අතීතානාගතෙසු චක‍්ඛාදීසු අනිච‍්චලක‍්ඛණාදීනි සල‍්ලක‍්ඛෙත්‍වා පච‍්චුප‍්පන‍්නෙසු බලවගාහෙන කිලමන‍්තානං වසෙන වුත‍්තානි. සෙසං සබ‍්බත්‍ථ හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයමෙවාති.
සත්වැන්නේදී ඇස් ආදී ඉන්ද්‍රියන්හි අතීතයෙහි සිදු වූ ද, අනාගතයෙහි සිදු වන්නාවූ ද අනිත්‍ය ලක්ෂණාදිය සලකා වර්තමානයේදී ඒවා තදින් ග්‍රහණය කිරීමෙන් වෙහෙස වන්නන්ගේ ආකාරයෙන් යයි කියන ලදී. සෙස්ස සියළු තන්හිම යට කියන ලද පරිදිම වන්නේය.
අනිච‍්චවග‍්ගො පඨමො.
පළමු වන අනිච්ච වර්ගය නිමියේය