2. යමකවග‍්ගො අට‍්ඨකථා
2. යමක වර්ගය
1-4. සම‍්බොධසුත‍්තාදිවණ‍්ණනා
1-4. සම්බොධ ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
යමකවග‍්ගස‍්ස පඨමදුතියෙසු අජ‍්ඣත‍්තිකානන‍්ති අජ‍්ඣත‍්තජ‍්ඣත‍්තවසෙන අජ්ඣත්තිකානං. සො පන නෙසං අජ‍්ඣත‍්තිකභාවො ඡන්‍දරාගස‍්ස අධිමත‍්තබලවතාය වෙදිතබ‍්බො. මනුස‍්සානඤ‍්හි අන‍්තොඝරං විය ඡ අජ‍්ඣත‍්තිකායතනානි, ඝරූපචාරං විය ඡ බාහිරායතනානි. යථා නෙසං පුත‍්තදාරධනධඤ‍්ඤපුණ‍්ණෙ අන‍්තොඝරෙ ඡන්‍දරාගො අධිමත‍්තබලවා හොති, තත්‍ථ කස‍්සචි පවිසිතුං න දෙන‍්ති, අප‍්පමත‍්තෙන භාජනසද‍්දමත‍්තෙනාපි “කිං එත”න‍්ති? වත‍්තාරො භවන‍්ති. එවමෙවං ඡසු අජ‍්ඣත‍්තිකෙසු ආයතනෙසු අධිමත‍්තබලවඡන්‍දරාගොති. ඉති ඉමාය ඡන්‍දරාගබලවතාය තානි “අජ‍්ඣත‍්තිකානී”ති වුත‍්තානි. ඝරූපචාරෙ පන නො තථා බලවා හොති, තත්‍ථ චරන‍්තෙ මනුස‍්සෙපි චතුප‍්පදානිපි න සහසා නිවාරෙන‍්ති. කිඤ‍්චාපි න නිවාරෙන‍්ති, අනිච‍්ඡන‍්තා පන පසුපච‍්ඡිමත‍්තම‍්පි ගහිතුං න දෙන‍්ති. ඉති නෙසං තත්‍ථ න අධිමත‍්තබලවඡන්‍දරාගො හොති. රූපාදීසුපි තථෙව න අධිමත‍්තබලවඡන්‍දරාගො, තස‍්මා තානි “බාහිරානී”ති වුත‍්තානි. විත්‍ථාරතො පන අජ‍්ඣත‍්තිකබාහිරකථා විසුද‍්ධිමග‍්ගෙ වුත‍්තාව. සෙසං ද‍්වීසුපි සුත‍්තෙසු හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයමෙව. තථා තතියචතුත්‍ථෙසු.
යමක වර්ගයේ පළමුවැන්නෙහි සහ දෙවැන්නෙහි දැක්වෙන අජ්ඣත්තිකානං (හෙවත් ආධ්‍යාත්මිකයන්ගේ) යනුවෙන් අධ්‍යාත්මයෙහි ගැඹුරුම ස්වභාවය වශයෙන් යයි අදහස් වේ. එම ආධ්‍යාත්මික ස්වභාවය වනාහී ඡන්ද රාගයාගේ (හෙවත් කැමති වන දෙයට ආශා කිරීමේ) අධික බලවත් භාවය පිණිස පවතීයයි දත යුත්තේය. ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය මිනිසුන්ගේ නිවෙස් හි ඇතුළු කොටස් මෙනි. බාහිර ආයතන සය නිවසට යාබද අවට කොටස් මෙනි. ඔවුන්ගේ අඹු දරුවන්ගෙන් හා ධන ධාන්‍යයෙන් පිරුණු ගෘහ අභ්‍යන්තරය කෙරෙහි ආශාව අධික ලෙස බලවත් වෙයි. කිසිවකුට හෝ එහි ඇතුල් වීමට ඉඩ නො දෙත්. භාජන ගැටීමකින් හට ගන්නා ඉතා අල්ප වූ ශබ්ද මාත්‍රයකදී පවා මේ කුමක් දැයි ප්‍රශ්න කරති. මේ අයුරින්ම ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය පිළිබඳව අතිශයින් බලවත් වූ ආශාවක් ඇති වේ. මෙසේ ආශාවෙහි බලවත් බව නිසා ඒ ආයතන අධ්‍යාත්මික යයි කියනු ලැබේ. නිවස අවට කෙරෙහි වනාහී ආශාව එතරම් බලවත් නොවේ. එහි යන එන මිනිසුන් ද, සිවු පාවුන් ද වහ වහා වැළැක්වීම නොකරත්. නො වළක්වන නමුදු ඔවුන්ගේ පැමිණීමට කැමැත්තක් ද නැත. පස් කූඩයක් හෝ ගැනීමට ද ඉඩ නො දෙත්. මෙසේ එම දේවල් කෙරෙහි අධික ආශාවක් ද ඔවුන් තුළ නැත. එබැවින් ඒවා බාහිර (ආයතන) යයි කියනු ලැබේ. ආධ්‍යාත්මික හා බාහිර ආයතන පිළිබඳව විස්තර වශයෙන් විශුද්ධි මාර්ගයෙහි කියන ලදී. සෙස්ස ඉහතින් සූත්‍ර දෙකෙහි කියන ලද ක්‍රමය අනුවම වේ. ඒ අයුරින්ම තෙවැන්නෙහි හා සිවු වැන්නෙහි කරුණු ද දත යුත්තේය.
5-6. නො චෙ අස‍්සාදසුත‍්තාදිවණ‍්ණනා
5-6. නො චෙ අස්සාද ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
පඤ‍්චමෙ නිස‍්සටාති නික‍්ඛන‍්තා. විසඤ‍්ඤුත‍්තාති නොසංයුත‍්තා. විප‍්පමුත‍්තාති නො අධිමුත‍්තා විමරියාදීකතෙන චෙතසාති නිම‍්මරියාදීකතෙන චෙතසා. යඤ‍්හි කිලෙසජාතං වා වට‍්ටං වා අප‍්පහීනං හොති, තෙන සෙඛානං චිත‍්තං සමරියාදීකතං නාම. යං පහීනං, තෙන විමරියාදීකතං. ඉධ පන සබ‍්බසො කිලෙසානඤ‍්චෙව වට‍්ටස‍්ස ච පහීනත‍්තා විමරියාදීකතෙන කිලෙසවට‍්ටමරියාදං අතික‍්කන‍්තෙන චිත‍්තෙන විහරිංසූති අත්‍ථො. ඡට‍්ඨෙපි එසෙව නයො. ඡසුපි පනෙතෙසු සුත‍්තෙසු චතුසච‍්චමෙව කථිතන‍්ති වෙදිතබ‍්බං.
පස්වැන්නෙහි - නිස්සටා යන්නෙහි අදහස නික්මුණු යන්නයි. විසඤ්ඤුත්තා යන්නෙහි අදහස සංයෝග නො වූ යන්නයි. විප්පමුත්තා යන්නෙහි අදහස නොඇලුණු, නිදහස්වූ යන්නයි. විමරියා දිකතෙන චෙතසා යන්නෙහි අදහස සීමාවලින් තොර වූ සිතුවිල්ලෙන් යන්නයි. යං යම්බඳු වූ කෙළෙස් රැසක් හෝ පැවැත්මක් හෝ ප්‍රහීන නොවී පවතී ද, එසේ පැවතීමේ හේතුවෙන් පෘථග්ජනයන්ගේ සිත සීමාවලින් වට වූයේ ද වේ. යනු “යං” යන්නෙහි අදහසයි. යම් (ක්ලේශ) තත්ත්වයක් ප්‍රහීන වූයේ ද, ඒ හේතුවෙන් චිත්ත සීමා ඉවත් වේ. මෙහි වනාහී සර්ව ප්‍රකාරයෙන්ම කෙලෙසුන්ගේ ද, පැවැත්මේ ද ප්‍රහීන වීමේ හේතුවෙන් චිත්ත සීමාවන් ඉවත් වීම නිසා කෙළෙස් පැවතුම් හි සීමාවන් ඉක්ම වූ සිතින් වාසය කළහ යන අර්ථයයි. සය වැන්නෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. මේ සූත්‍ර නවයෙහිම චතුරාර්ය සත්‍යයම කියන ලද්දේයයි දත යුත්තේත්ය.
7-10. අභිනන්‍දසුත‍්තාදිවණ‍්ණනා
7-10. අභිනන්ද ආදි සූත්‍ර වර්ණනා
සත‍්තමාදීසු චතූසු වට‍්ටවිවට‍්ටමෙව කථිතං. අනුපුබ‍්බකථා පන නෙසං හෙට‍්ඨා වුත‍්තනයෙනෙව වෙදිතබ‍්බාති.
සත්වැන්න මුල් කොට ඇති සූත්‍ර සතරෙහි පැවැත්ම ද නැවැත්ම ද යන මෙය ම කියන ලදී. මේවායේ අනු පිළිවෙළ කථාව වනාහී ඉහත කියන ලද ක්‍රමය අනුවම දත යුත්තේය.
යමකවග‍්ගො දුතියො.
දෙවන යමක වර්ග නිමියේය.