3. සබ‍්බවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1. සබ්බ සූත්‍ර වර්ණනාව

සබ්බ වර්ගයේ පළමු වැන්නෙහි දැක්වෙන “සබ්බං වො භික්ඛවෙ” යන්නෙහි දැක්වෙන “සබ්බං” යන්න සබ්බ සබ්බ, ආයතන සබ්බ, සක්කාය සබ්බ, පදෙස සබ්බ,” යනුවෙන් සිවු වැදෑරුම් වේ. එහි “සබ්බ සබ්බ” යන්න මෙසේ හඳුන්වා ඇත.

බුදුන්වහන්සේ විසින් මෙලොව නොදක්නා ලද්දාවූ ද, නොදන්නා ලද්දවූ ද, නො දතයුතු වූ ද, කිසිවක් නැත්තේය, දත යුතු යමක් වේ නම් ඒ සියල්ල අවබෝධ කළ සේක. එබැවින් තථාගතයන් වහන්සේ “සමන්ත චක්‍ඛු” යයි හඳුන්වනු ලැබෙත්

මෙය සබ්බ සබ්බ නම් වේ. මහණෙනි, ඔබට සියල්ල (සබ්බං) දේසනා කරමි. එය ශ්‍රවණය කරන්න.” යන මෙහි “සබ්බ “ යන්නෙන් “ආයතන සබ්බ” අදහස් වේ. “මහණෙනි, ඔබට සමස්ත ස්වභාවයේම මූලික පිළිවෙළ (සබ්බ ධම්ම මුල පරියාය) දේසනා කරමි.” යන මෙහි “සබ්බ” යන්නෙන් “සක්කාය සබ්බ” අදහස් වේ. සකල ස්වභාවයන්හීදීම (සබ්බ ධම්මෙසු) පළමුව සිත එක්තැන් කර ගැනීම් වශයෙන් සිත මනසේ ඇතිවන සිතුවිලි ඒවායින් හටගන්නා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතු යන මේවා උපදී. මෙහි “සබ්බ ධම්මෙසු” යන තැන සබ්බ යන්නෙන් “පදෙස සබ්බ” අදහස් වේ. මෙම පදේස සබ්බ කාණ්ඩයට ආරම්මණ සය (රූප, සද්ද, ගන්ධ, රස, ඵොට්ඨබ්බ ධම්ම) අයත් වේ. “සක්කාය සබ්බ “ කාණ්ඩයට (කාමාවචර, රූපාවචර, අරූපාවචර යන) ත්‍රෛභූමික තත්ත්වයන් අයත් වේ. “ආයතන සබ්බං” යනු (කාමාවචර සිත්, රූපාවචර සිත්, අරූපාවචර සිත්, ලෝකුත්තර සිත් යන) චාතුර් භූමික තත්ත්වයන්ය. යම් කිසි දත යුතු දෙයක් වේ නම් එය “සබ්බ සබ්බ” කාණ්ඩයට අයත් වේ. “පදෙස සබ්බං” යන තත්ත්වය සක්කාය සබ්බං යන තත්ත්වයට නො පමුණුවයි. සක්කාය සබ්බ තත්ත්වය ආයතන සබ්බ තත්ත්වයට නොපමුණුවයි. ආයතන සබ්බ තත්ත්වය “සබ්බ සබ්බ” තත්ත්වයට නොපමුණුවයි. කුමක් හෙයින්ද යත් සර්වඥතාඥානයට මේ නම් ධර්මය අරමුණු නොවේයයි යන්නක් සිදු නොවන බැවිනි. මේ සූත්‍රයෙහිදී වනාහි සියලුම ආයතන (ආයතන සබ්බං) අදහස් කරන ලදි.

“පච්චක්‍ඛාය” යනු ප්‍රතික්‍ෂේප කොට යන්නයි. “වාචාවත්‍ථුරෙවස්ස” යනු වචනයෙන් කිවයුතු දෙය පමණක්ම වන්නේ ය යන අදහසයි. (චක්‍ඛු, සොත ආදී ආධ්‍යාත්මික ආයතන සය වන ඒවාට අරමුණු වන රූප, සද්ද ආදී බාහිර ආයතන සය යන) දොළොස් ආයතන හැර මෙනම් වෙනත් ස්වභාව ධර්මයක් ඇතැයි දක්වන්නට නො හැක්කේය. “ප්‍රට්ඨො න සම්පායෙය්‍ය” යනු “සබ්බං යන නම ඇති අන් කුමක් හෝ ඇත්දැයි විමසනු ලබන තැනැත්තෙක් මෙවන් වචනයකින් දැක්වෙන වෙනත් යමක් ඇතැයි ඉදිරිපත් කිරීමට නොහැකි වන්නේය යන අදහසයි. විඝාතං ආපජ්ජෙය්‍ය යනු දුකට පැමිණෙන්නේය යන්නයි. යථා තං භික්ඛවෙ අවිසයස්මිං යන මෙහි තං යනු නිපාත මාත්‍රයකි. යථා යනු “හේතුව” යන අරුත සඳහා යොදා ඇත. යම් කරුණක් නිසා හේතු රහිතවම ප්‍රශ්න කරන ලද්දේය යන අර්ථයයි. විෂය නො වන කාර්යන්හි යෙදීමෙන් සත්ත්වයන් හට විනාසයක්ම සිදු වේ. වහලයක මුදුන ප්‍රමාණයේ ගලක් හිසෙන් ඔසවා ගෙන ගැඹුරු දියෙහි තරණය කිරීම විෂය නොවන්නේ ය. එසේම සඳහිරු ඇද පහත හෙලීමට තැත් කරයි නම් (එහිදී කෙරෙනුයේ) විෂය නොවන කාර්යයෙක වෑයම් කිරීමයි. එයින් විනාසයටම පැමිණෙයි. එසේම මෙම විෂය නොවන කරුණෙහිදී ද විනාසයටම පැමිණෙන්නේයයි මෙහිදී අදහස් වේ.

2. පහාණ සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවැන්නෙහි - සබ්බ ප්පහාණාය යනු සියල්ල අත් හැරීමයි. චක්‍ඛු සම්ඵස්ස පච්චයා උප්පජ්ජති වෙදයිතං යනු ඇසට ලැබෙන ස්පර්ශය මූල හේතුව කොට උපන් (රූපය) ග්‍රහණය කිරීම. අවබෝධ කර ගැනීම, නිශ්චය කිරීම යන ජවන (චිත්ත) වින්දනය යන අදහසයි. රූපය (හෙවත් චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය) ග්‍රහණය කොට වින්දනය කර ගන්නහු සඳහා වනාහී කිව යුත්තක් නැත්තේමය. කණ නමැති දොරටුව ආදීවූ, වින්දනයන් ග්‍රහණය කිරීමට හේතු වන වෙනත් ඉන්‍ද්‍රියයන් පිළිබඳව ද මේ පිළිවෙළ ම වන්නේය. මෙහි මනො යනු (අරමුණු නොගත්. උපතේ දී ජනිත වූ මුල් සිත හෙවත්) භවාංග චිත්තය යි. ධම්ම යනු (සිත පිහිටීමට ස්ථාන වූ) අරමුණ යි. මනො විඤ්ඤාණ යනු ආවර්ජනය කිරීම් සහිත වූ ජවන් සිතයි. මනො සම්ඵස්ස යනු භවාංග සිත (සහිත වූ ඒ) සමග උපන්නා වූ ස්පර්ශයයි. වෙදයිතං යනු ආවර්ජන වින්දනය සමග පවත්නා ජවන චිත්ත වින්දනයයි. භවාංගය සමග එක්ව යෙදුණ චිත්තය ගැන වනාහී කිවයුත්තක් නොමැත්තේමය. ආවර්ජනය කිරීම භවාංගයෙන් මුදා නො හැර මනො යනුවෙන් ආවර්ජනය කිරීම් සහිත වූ භවාංග යයි දත යුතුය. ධම්ම යනු අරමුණ යි. මනො විඤ්ඤාණං යනු ජවන විඤ්ඤාණයයි. මනො සම්ඵස්ස යනු භවාංගය සමග උපන් ස්පර්ශයයි. වෙදයිතං ජවන සමග උපන් වින්දනය ආවර්ජනය කිරීම් සහිතව භවාංගය සමග ද පවතින්නේය. මෙහි යම් කිසි දේසනාවක් වෙනත් දේශනාවක් සමග සම්බන්ධ වේ නම් මෙය ප්‍රඥප්ති නාමය ලෙස සැලකිය යුත්තේය. (මෙම දේශනාව “සබ්බ වග්ග” යන නාමය යොදාගත හැකි බවයි)

3. දෙවැනි පහාණ සූත්‍ර වර්ණනාව

තුන්වැන්නෙහි - සබ්බං අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහාණය යනු සියල්ල මනා සේ දැන ගෙන, සම්පූර්ණ වශයෙන්ම දැනගෙන දුරු කිරීම පිණිසය යන අදහසයි. අභිඤ්ඤා පරිඤ්ඤා පහාතබ්බං යනු “මනා සේ දැනගෙන සම්පූර්ණ වශයෙන්ම දැන ගෙන ඉවත් කළ යුතුය. යන අදහසයි. සෙස්ස (පෙර) කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුත්තේය.

4. අපරිජාන සූත්‍ර වර්ණනාව

සිව්වැන්නෙහි අනභිජානං අපරිජානං අවිරාජයං අප්පජහං යන “මනා සේ නොදන්නේද, මුලුමනින්ම නොදන්නේද, විරාගයට නො පමුණුවන්නේ ද, ක්ලේශයන් කෙරෙහි ඇලීම අත්නොහරින්නේ ද වේ” යන අදහසයි. මෙහි වූ කලී “අවිරාජෙන්තො” යනු ඇලීම්වලින් වෙන් නොවී සිටීමයි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි මුලුමනින්ම දැන ගත ගත යුතු කරුණු තුනක් කියන ලදී. “අභිජානන්ති” යන පදයෙන් දත යුත්ත සම්පූර්ණ වශයෙන් දැන ගත යුතු බව කියන ලදී. “පරිජානන්ති” යන පදයෙන් විනිශ්චය කිරීමේ සම්පූර්ණ දැනුම තිබිය යුතු බව කියන ලදී. “විරාජයං, පජහං” යන පද දෙකින්ම අත්හැරීම පිළිබඳ සම්පූර්ණ දැනුම තිබිය යුතු බව කියන ලදී.

5. ද්විතීය අපරිජාන සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වැන්නෙහි - “චක්‍ඛු විඤ්ඤාණ විඤ්ඤා තබ්බා ධම්මා” යන්න සඳහා ඉහතදී ගන්නා ලද කරුණුම ගෙන හැර දැක්වේ. යට දැක්වූ කරුණුවලින් ඉදිරියට ගත යුතු කරුණු ගන්නා ලද්දේ වෙයි. මෙහිදී ඉහතින් නොගත් මෙම කරුණු වනාහී අවසන් හෝ නිශ්චිත කරුණු යයි කිව යුතු වේ. ඉහතින් ගෙන ඉදිරිපත් කළාවූ ද, ඉහතින් නොගෙන ඉදිරිපත් කළාවූ ද කරුණු ගන්නා ලද්දේ ම වෙයි. මෙහිදී වනාහී චක්‍ඛු විඤ්ඤාණය සමග එක්ව යෙදුණු ස්කන්ධ තුනක් වේ. ඒවා ද චක්‍ඛු විඤ්ඤාණයෙන්ම දැන ගත යුතු බැවින් (ඒ අර්ථයෙන් යුත්) චක්‍ඛු විඤ්ඤාණ විඤ්ඤා තබ්බා යනුවෙන් කියන ලදී. සෙසු පදයන්හි දී ද මෙම පිළිවෙළම වේ.

6. ආදිත්තපරියාය සූත්‍ර වර්ණනාව

සය වැන්නෙහි - ගයා සීසෙ = ගයා නම් වූ ගමට නුදුරෙහි ගයා යන නම ඇති එක් පොකුණක් ද, නදියක් ද ඇත. ඇත් කුඹකට සමාන වූ ගල්තලාවක් ද ඇත්තේය. එහි භික්ෂුන් දහසකට සෑහෙන ඉඩකඩ තිබේ. (මෙයට සම්බන්ධ කාලයෙහි) භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වාසය කරති. යථොක්ත හේතූන් නිසා “ගයා සීස” යයි කියන ලදී. භික්‍ඛු ආමන්තෙසි ඒ භික්ෂුන් හට යෝග්‍ය වූ ධර්ම දේශනයක් තෝරා ගෙන එය දේශනා කරන්නෙමියි (සලකා) ආමන්ත්‍රණය කළ සේක.

මේ එහි අනුපිළිවෙළ කථාවයි. මෙයින් දෙඅනු කපකට පෙර මහින්ද නම් රජෙක් විසීය. ඔහුගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා “ඵුස්ස” නම් විය. පුරන ලද පාරමිතා ඇති පශ්චිම භවයෙහි උපන්නාවූ හේ තෙමේ නුවණ මුහුකුරා ගිය කල්හි බෝධිමණ්ඩලාරූඪ වී සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළේය. රජුගේ කණිෂ්ඨ පුත්‍රයා ඒ සර්වඥයන් වහන්සේ අග්‍රශ්‍රාවක විය. පුරෝහිතයාගේ පුත්‍රයා දෙවන ශ්‍රාවක විය. රජතුමා මෙසේ කල්පනා කළේය. මාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ පුත්‍රයා නික්ම ගොස් බුද්ධත්වයට පත් විය. කණිෂ්ට පුත්‍රයා අග්‍ර ශ්‍රාවක විය. පුරෝහිතගේ පුත්‍රයා ද්විතීය ශ්‍රාවක විය.

ඒ රජ තෙමේ “බුදුහු අපගේමය. ධර්මය අපගේ මය. සංඝයාද අපගේමය”යි විහාරයක් කරවා එම විහාර දොරටු කොටුවෙහි සිට තමාගේ නිවාස දොරටුව දක්වා උභය පාර්ශ්වයෙහි උණ ලීවලින් වට කරවා උඩට තරුවලින් සැරසූ සුවඳ දුමින් හා මල් දමින් යුත් වියනක් බඳවා, යටට රිදීවන් වැලි අතුරවා, මල් විසුරුවා ඒ මගින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම වීය.

බුදුහු විහාරයෙහි ම වැඩසිටි සේක් සිවුර පොරවා දෙපස වූ ආවරණ අතරින්ම භික්ෂු සංඝයා සමඟ රජ ගෙදරට වැඩම කරති. කරන ලද බත්කිස ඇති සේක් ආවරණ අතරින්ම (ආපසු) වඩිති. අන් කිසිවෙක් හෝ බත් සැන්දක් පමණවත් පිදීමට (ඉඩක්) නො ලබති. එහෙයින් නගර වැසියෝ (මෙසේ) උද්ඝෝෂණය කළහ. “බුදු කෙනෙක් ලොව පහළ විය. (එහෙත්) අපි පින් කිරීමට (ඉඩක්) නො ලබම්හ. යම් සේ සඳහිරු (දෙදෙන) සියලු දෙනාහටම ආලෝකය ලබා දෙත් ද, එසේම බුදුවරු වනාහී හැම දෙනාගේම යහපත පිණිස උපදිත්. මේ රජතෙමේ සියල්ලන්ගේම පින් කෙත තමාගේ ම (සීමාව) තුළට ප්‍රවිෂ්ට කරවා ගනියි.”

ඒ රජුට වනාහී තවත් පුත්තු තිදෙනෙක් වෙති නාගරිකයෝ ඔවුන් සමඟ එක් වී “රජ පවුල් සමග ඇතුළත් බවක් (හෙවත් විශ්වාසයක්) නම් තැබිය නොහැක්කේය. එක්තරා උපායක් යොදමු” යයි සම්මන්ත්‍රණය කළහ. ඔව්හු පසල් දනවුවෙහි සොරුන් ගම් කිහිපයකට පහර දී ඇතැ”යි (සඳහන්) හසුන් පතක් ගෙන්වා රජුට දැනුම් දුන්හ. රජතුමා පුතුන් කැඳවා “දරුවනි, මම මහළු වෙමි. යන්න, සොරුන් සන්සිඳුවන්නැ” යි කියා ඔවුන් යැවීය. (ඔවුන් විසින් ම) මෙහෙයවනු ලැබු සොරු ඒ මේ තන්හි විසිරී සිට ඔවුන් වෙතටම පැමිණියහ. ඒ කුමරහු තමනට නුහුරු ඒ ගමෙහි වැස, ආපසු පැමිණ රජ තුමාට වැඳ “සොරුන් සන්සිඳුනහ” යි කියා සිටියහ.

රජතුමා සතුටුවූයේ “දරුවනි, තොපට වරයක් දෙමියි කීය. ඔව්හු කැමති වී ගොස් “රජතුමා විසින් අපට වරයක් දෙන ලදී, කුමක් ගනිමුදයි නුවර වැසියන් සමඟ සාකච්ඡා කළහ. “ස්වාමී (වු රජතුමා) ගේ පුතණුවනි, ඔබට ඇත්, අස් ආදීහු දුර්ලභ නොවෙති. එහෙත් බුද්ධ රත්නය වනාහී දුර්ලභය, බුදුහු හැම කල්හිම නොඋපදිති. ඔබගේ දෙටු සොයුරු වූ ඵුස්ස බුදුන් වහන්සේට උපස්ථාන කිරීමේ වරය ලබා ගන්නැයි (නුවර වැසියෝ කීහ)

ඔව්හු එසේ කරන්නෙමු යයි නුවරුන්හට පොරොන්දු වී දැළි රැවුල් කප්පවා ජල ස්නානය කොට, සුවඳ ගල්වා ගෙන රජුවෙතට ගොස් “දේවයන් වහන්ස, අපට ඇතුන් ආදීන්ගෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. අපගේ දෙටු සොයුරු ඵුස්ස බුදුන් හට උපස්ථාන කිරීමේ වරය දෙනු මැනව”යි කුමරුවෝ කීහ. “මගේ දිවි ඇති තෙක් මේ වරය දීමට නොහැක්කේය”යි කියන රජතුමා දෙසවන් ද වසාගත්තේය. “දේවයන් වහන්ස, අපගේ බල කිරීමකින් ඔබ විසින් වරය දෙන ලද්දේ නො වේ. ඔබ විසින් සිය කැමැත්තෙන් සතුටින් දෙන ලද්දකි. රජතුමනි, රජ කුලයට කථා දෙකක් කීම සුදුසු වේද? අපි සත්‍යවාදී භාවයෙන්ම වරය ලබා ගනිමුය” යි කුමාරවරු කීහ.

රජතුමා එය ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නො හැක්කේ දරුවනි, සත් අවුරුදු සත්මස් සත් දිනක් උපස්ථාන කොට ඔබහට දෙන්නෙමි”යි කීය. “යහපති දේවයිනි, ඇප වනු මැනව” (යි කුමරහු කීහ) “කෙබඳු ඇපයක්ද දරුවනි, “එපමණ කලකට නොමැරෙන බවට ඇපයකි දේවයන් වහන්ස,” “දරුවනි, එම ඇපය නො සුදුසුය. එවැනි ඇපයක් දිමට නොහැක්කේය. සත්ව ජීවිතය තණ අග පිනි බිඳකට සමානය”යි රජතුමා කීය. “දේවයිනි, ඇප නොවන්නෙහි නම් අතරතුරදී අප මළහොත් කිනම් කුසලයක් කරන්නෙමුදැ”යි කුමරුවෝ ඇසූහ. “එසේ නම් දරුවනි, අවුරුදු හයක් දෙන්න” නො හැක දේවයිනි” “එසේ නම් අවුරුදු පසක්?,” සතරක්, තුනක්. දෙකක්, එකක්, මාස හයක්. මාසයක්, දෙන්නැයි රජතුමා පිළිවෙලින් ඉල්ලීය. “නො හැකි දේවයිනි”යි කුමාරවරු කීහ. “එසේ නම් සත් දිනක් දෙන්න” යයි රජතුමා කීය. “යහපති දේවයිනි”යි සත් දිනක් සඳහා පොරොන්දු වූහ. රජතුමා සත් හවුරුදු සමයේ සත් දිනකදී කළ යුතු සත්කාර සත් දිනකදීම සිදු කළේය.

ඉක්බිති පුතුන් වසනා තැනට ශාස්තෲන් වහන්සේ යැවීමට අට ඉස්බක් පළල්වූ මාර්ගය අලංකාර කරවීය. මාර්ගයේ මැද සිවු ඉස්බක් පමණ වූ පෙදෙස ඇතුන් ලවා පාගවා කසිණ මණ්ඩලයක් මෙන් සිනිඳු කොට වැලි අතුරවා මල් විසිරවීය. ඒ ඒ තන්හි කෙසෙල් ගස් ද පුන්කුඹු ද තබවා ධ්වජ පතාක එසවූයේය. ඉස්බක් පාසා පොකුණු කරවීය. පසු කොටසෙහි දෙපස සුවඳ මල් දම් විකුණන අවන්හල් සකස් කරවීය. මධ්‍යයෙහි සිවු ඉස්බක් වූ අලංකාර කළ මාර්ගයේ දෙපස ඉස්බ දෙක බැගින් පුළුල් වූ මාර්ග තීරුවල කණු, මුල් හා කටු ඉවත් කරවා දඬුවැට පහන් කරවීය. රාජ පුත්‍රයෝ ද තමන්ගේ අණ පවත්නා තන්හි සොළොස් ඉස්බක් වූ මාර්ගයෙහි එසේ ම අලංකාර කටයුතු කරවූහ.

රජතුමා තමාගේ අණ පවත්නා ක්ෂේත්‍ර සීමාවට ගොස් ශාස්තෲන් වහන්සේට නමස්කාර කොට වැළපෙන්නේ දරුවනි, ඔබ මාගේ දකුණු ඇස උපුටා ගන්නාහු මෙන් යන්නහුය. මෙසේ රැගෙන යන්නාවූ (ඔබ) වනාහී බුදු රඳුනට සුදුසු දෙයම කරව්. සුරා සොඬුන් මෙන් ප්‍රමාද වී වාසය නොකරවු”යයි කීය.

ඔව්හු “දේවයන් වහන්ස, අපි (සුදුසු දෙය) දන්නෙමු” යයි කියා ශාස්තෲන් වහන්සේ කැඳවා ගෙන ගොස් විහාරයක් කරවා පිළිගන්වා එහි උන් වහන්සේ පිළිදැඟුම් කරන්නාහු කලෙක ස්ථවිරාසනයෙහි ද, කලෙක මධ්‍යමාසනයෙහි ද. කලෙක සංඝ නවක ආසනයෙහි ද සිටිමින් දානය පරීක්ෂා කරන්නාහුය. තිදෙනාට ම දානය එක සමාන විය. වස් එළඹීම ආසන්න වූ කල්හි ඔව්හු ශාස්තෲන් වහන්සේගේ අදහස කෙසේ දැන ගන්නෙමුදැයි සිතූහ. ඉක්බිති ඔවුන් හට “බුදුවරු වනාහී ධර්මය ගරු කරන්නාහුය, ආමිස ගරු කරන්නාහු නො වෙති, සීලයෙහි පිහිටා අපි ශාස්තෲන් වහන්සේගේ අදහස දැන ගැනීමට හැකි වන්නෙමු” යයි සිත් ඇති විය. ඉක්බිති දාන කටයුතුවල සංවිධායක මිනිසුන් කැඳවා” දරුවනි. මේ ආකාරයෙන් ම කැඳ, බත්, කෑ යුතු දේ ආදිය සපයමින් දානය පවත්වමු” යයි කියා දාන සංවිධාන කටයුතුවල දෝෂයන් නැති කළහ.

ඉක්බිති ඔවුන්ගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ සහෝදරයා පන්සියයක් පුරුෂයන් රැගෙන දස සිල්හි පිහිටා කාෂාය වස්ත්‍ර යුගලයක් හැඳගෙන කැපවූ ජලය පරිභෝජනය කෙරෙමින් වාසය කළේය. මධ්‍යම සහෝදරයා තුන් සියයක් පුරුෂයන් ද කණිෂ්ට සහෝදරයා දෙසියයක් පුරුෂයන් ද සමඟ දෙටු බෑයන් සේම පිළිපැද්දේය. ඔව්හු දිවි ඇති තෙක් ශාස්තෲන් වහන්සේට උවටැන් කළහ. ශාස්තෲන් වහන්සේ ඔවුන්ගේම සමීපයෙහි පිරිනිවන් පෑ සේක.

ඒ සොහොයුරෝ ද කළුරිය කොට එතැන් පටන් ද අනු කපක් තුළ දෙව්ලොවින් මිනිස් ලොවට ද, මිනිස් ලොවින් දෙව්ලොවට ද සැරිසරන්නාහු අපගේ ශාස්තෲන් වහන්සේගේ කාලයෙහි දෙව්ලොවින් චුතව මිනිස් ලොව උපන්හ. ඔවුන්ගේ දන් දුන් තැන නිවේදකයා වු මහ ඇමතිවරයා අඟු මගද දෙරටෙහි රජ වූ බිම්බිසාර නමින් උපන්නේය. ඒ කුමරුවෝ එම රජුගේම රටෙහි බමුණු මහසල් කුලයෙහි උපන්හ. ජ්‍යෙෂ්ඨ සහෝදරයා ජ්‍යෙෂ්ඨවම උපන්නේය. මධ්‍යම කණිෂ්ට සහෝදරවරු මධ්‍යම හා කණිෂ්ටයන් ම වී උපන්හ. ඔවුන්ගේ යම් පිරිවර මනුෂ්‍යයෝ වූවෝ ද ඔව්හු පිරිවර මිනිසුන්ම වී උපන්හ. ඒ ප්‍රධාන තිදෙනා වැඩිවියට පැමිණ ඔවුන්ගේ දහසක් වූ පුරුෂයන් ද රැගෙන නික්ම තවුසන් වී උරුවේලා ගං තෙරෙහි වාසය කළහ. අංග මගධ වාසීහු මසක් මසක් පාසා ඔවුන් හට මහත් වූ සත්කාර ද්‍රව්‍යයන් ගෙන එති.

ඉක්බිති අප බෝසතාණෝ කරන ලද අබිනික්මන් ඇත්තේ අනු පිළිවෙළින් සර්වඥභාවයට පැමිණ පවත්වන ලද උතුම් දම්සක් ඇත්තාහු යස ආදී කුලපුතුන් නික්මවා සැට නමක් රහතුන් වහන්සේ දහම් දෙසීම සඳහා (විවිධ) දිසාවන්හි යවා තමන් වහන්සේ පා සිවුරු ගෙන පූර්වෝක්ත ජටිල සහෝදරයන් තිදෙනා දමනය කරන්නෙමි යයි උරුවෙලාවට ගොස් නොයෙක් සිය ගණන් ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිය බිඳ හැර ඔවුන් පැවිදි කරවූහ. උන්වහන්සේ සෘද්ධියෙන් පහළ වූ පා සිවුරු දරන ඒ දහසක් ශ්‍රමණයන් රැගෙන ගයා ශීර්ෂයට වැඩමවා ඒ භික්ෂූන් විසින් පිරිවරණා ලදුව වැඩ හිඳ මේ අයට කවර නම් ධර්ම කථාවක් යෝග්‍යදැයි සිතන්නෝ “මේ අය සවස ද උදෑසන ද ගිනි පිරිවරා සිටිති. (ඒ නිසා) මේ පිරිසට දොළොස් ආයතන ගින්නෙන් දැල්වෙන්නා සේ පෙන්වා දේශනා කරන්නෙමි, මෙසේ මේ පිරිස රහත් බවට පැමිණීමට හැකිවන්නාහුය” යි නිශ්චය කළසේක.

ඉක්බිති ඔවුන්හට එසේ දහම් දෙසීමට මෙම ආදිත්‍ය පර්යාය සූත්‍රය වදාළහ. ඒ හේතුවෙන් භික්‍ඛු ආමන්තෙසී යයි කියන ලදී. ඒ භික්ෂුන් හට සුදුසු දහම් දෙසුම තීරණය කොට එය දේසනා කරන්නෙමිය සිතා ආමන්ත්‍රණය කළහ. එහි ආදිත්තං යනු ගිනි ගත්, දැල්වුණ යන අදහසයි. සෙස්ස කියන ලද පිළිවෙළින් ම වන්නේය. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි දුඃඛලක්ෂණය කියන ලදී.

7. අන්ධභූත සූත්‍ර වර්ණනාව

සත් වැන්නෙහි - අන්‍ධභූතං යනු යටපත් කළ මැඩ පැවැත්වූ. උවදුරට ලක් වූ යන අදහසයි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද දුඃඛලක්ෂණය ම කියන ලදී.

8. සාරුප්පපටිපදා සූත්‍ර වර්ණනාව

අට වැන්නෙහි - සබ්බ මඤ්ඤිත සමුග්ඝාත සාරූප්පං යනු තෘෂ්ණා මාන දෘෂ්ටි යන සියලු වැරදි අදහස් නැති කිරීමට සුදුසු යන අදහසයි. ඉධ යනු මේ සස්නෙහි යන්නයි. චක්‍ඛුං න මඤ්ඤති යනු ඇස නම් මම ය, හෝ මගේය හෝ වෙනත් අයෙක්ය හෝ වෙනත් අයකුගේය හෝ යනුවෙන් නොසිතයි යන අදහසයි. චක්‍ඛුස්මිං න මඤ්ඤති යනු මම ඇස්වල පිහිටියෙමි, මගේ කිසියම් දෝෂයක් වේ නම් එය පවත්නේ ඇසෙහිය, අනුන්ගේ කිසියම් දෝෂයක් වේනම් එය පවත්නේ ඇසෙහිය යනුවෙන් නොසිතයි. චක්‍ඛුතො න මඤ්ඤති යනු මම ඇසෙන් නික්මුණෙමි. මගේ යම්කිසි දෝෂයක් වේ නම් එය ඇසෙන් නික්මුණේය. අනුන්ගේ කිසියම් දෝෂයක් වේ නම් එයද ඇසෙන් නික්මුණේය යනුවෙන් මේ අයුරින් ද නොසිතයි. තෘෂ්ණා, මාන, දෘෂ්ටි යන වැරදි හැඟීම් එකක් හෝ නො උපදී යන අදහසයි. චක්‍ඛුං මෙති න මඤ්ඤති යනු මගේ ඇස් යයි නොසිතයි. මමත්වය නිසා හටගත් තෘෂ්ණාව යන වැරදි හැඟීම නො උපදී යන අරුතයි. සෙස්ස පැහැදිලි ය. මේ සූත්‍රයෙහි ස්ථාන එකසිය සතළිස් සතරකදී අර්හත් භාවයට පමුණුවන විදර්ශනාව කියන ලදී.

9. සප්පායපටිපදා සූත්‍ර වර්ණනාව

නව වැන්නෙහි සමුග්ඝාත සප්පායං යනු නැති කිරීමට උපකාර වූ යන අදහසයි. තතො තං හොති අඤ්ඤථා යනු එබැවින් එය අන් අයුරකින් සිදුවේ යන අදහසයි. අඤ්ඤථා භාවී භව සත්තො ලොකො භවමෙව අභිනන්‍දති යනු සත්ත්වයා අන්‍ය ස්වභාවයකට, විපරිණාමයකට පැමිණීමෙන් වෙනත් ස්වභාවයකට පත් වී සිටියේ වුව ද භවයෙහි ඇලී ගැලී දුඃඛිත ස්වභාවයෙහි සිටියේ වුව ද එම ලෝකය යහපත් යයි එහි ඇලුම් කරයි, යන අදහසයි. යාවතා භික්‍ඛවෙ ඛන්‍ධධාතු ආයතනං යනු “මහණෙනි, යම්තාක් මෙම (රූප වේදනා ආදී) ස්කන්ධයෝ ද (පඨවී, ආපෝ) ආදි ධාතූහු ද, (චක්‍ඛුසොත ආදි) ආයතනයෝද වෙත් නම් ඒවා ඛන්‍ධධාතු ආයතන නම් වේ යන අදහසයි. තම්පි න මඤ්ඤති යනු (ඇස්, කන් ආදී) සියල්ලම (මමය, මාගේය යන ආදී වශයෙන්) නො සිතයි. යනුවෙන් ඉහත දී කියූ දෙයම එක් කොට නැවත දක්වයි යන අදහසයි. මේ සූත්‍රයෙහි ස්ථාන එකසිය සතළිස් අටකදී අර්හත් භාවයට පමුණුවන විදර්ශනාව කියන ලදී.

10. ද්විතීය සත්ප්‍රායප්‍රතිපදා සූත්‍ර වර්ණනාව

දස වැන්නෙහි - එතං මම යන ආදියෙන් පද තුන බැගින් ගෙන තෘෂ්ණා මාන දෘෂ්ටි ගැනීම් පෙන්වා ත්‍රිවිධ පරිවෘත්තීය ක්‍රමයකින් දේශනා කරන ලදී. පිළිවෙළින් සලකන විට වනාහී මෙම සූත්‍ර තුනෙහිම විදර්ශනාව ද සමග මාර්ග සතරක්ම කියන ලදී.

තෙවන සබ්බ වර්ග නිමියේය.