4. අත්‍ථිරාගසුත‍්තවණ‍්ණනා අට‍්ඨකථා

4. අත්ථිරාග සූත්‍ර වර්ණනාව

සිවුවැනි සූත්‍රයේ “රාගො” ආදිය ලෝභයට ම භාවිත නම් වේ. එම වස්තුවෙහි සිත් ඇලවීම් වශයෙන් “රාගො” නම් වේ. සතුටුවීම “නන්දි” යයි. තෘෂ්ණාව ඉපදීම් වශයෙන් “තණ්හා”ව යැයි කියයි. “පතිට්ඨිතං තත්ථ විඤ්ඤාණං විරුළ්හං” යනු කර්මය ධාවනය කරවා ප්‍රතිසන්ධිය ඇදගැනීමට සමත් විඤ්ඤාණය එහි පිහිටියේද වර්ධනය වූයේද වේ. “යත්ථ” යනු ත්‍රෛභූමික වූ සංසාරික පැවැත්මෙහි. සත්තමී ආධාර්ථයයි. සැමතැන්හි විකල්පාර්ථයේ මුල් මුල් පදයන්හි මේ සත්තමිය යෙදේ. “අත්ථි තත්ථ සංඛාරානං වුද්ධී” යනු මේ විපාක චක්‍රයෙහි පිහිටි අනාගත සංසාරික පැවැත්මට උපකාර වන සංස්කාරාදිය නිසා කියන ලදී. “යත්ථ අත්ථි ආයතිං පුනබ්භවාභි නිබ්බත්තී” යනු යම්තැනක අනාගත පුනර්භව උපතක් ඇත්තේ ද

“එවමෙව ඛො” යනු මෙම සූත්‍රයේ පැමිණි උපමාව සන්සන්දනය කිරීමයි. රඳවා හෝ සිත්තරා මෙන් රැස්වූ කර්මරාශිය දතයුතුයි. පුවරුව, බිත්තිය, රෙදිපට ආදිය මෙන් සංසාරික පැවැත්ම දතයුතුයි. යම්සේ රඳවා හෝ සිත්තරා පිරිසිදු වූ ඵලකවල රූප අඳියි ද එලෙසින් ම ඒකරාශී වූ කර්මය භවයෙහි රූප ස්කන්ධය ඇතිකරවයි. එහිදී අදක්ෂ සිත්තරා ඇඳි රූපය විරූපී වූයේ, අප්‍රිය වූයේ යම්සේ ද එලෙසින් ම ඤාණවිප්‍රයුක්ත සිතින් කළ කර්මයාගේ හේතුවෙන් උපදින රූපයේ චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රිය සම්පත්තිය නොපිහිටයි. දුර්වර්ණ වූ, නපුරු වූ පිහිටීම් ඇති මාපියන්ට ද පිළිකුල් වූ රූපයක්ම උපදවයි. ඉතා දක්‍ෂ වූ සිත්තරා ඇඳි රූපය මැනවින් පිහිටියේ, මනාප වූයේ, ඉතා අලංකාර වූයේ වේද එලෙසින්ම ඥාණසම්ප්‍රයුක්ත සිතින් කරන ලද කර්ම හේතුවෙන් උපදින රූපයට චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රිය සම්පත්තිය මැනවින් පිහිටයි. වර්ණවත් වූ මනාව පිහිටියා වූ, අලංකාරව පිළියෙල වූ රූපයක්ම උපදවයි.

මෙම සූත්‍රයේ ද ආහාරය විඤ්ඤාණයත් සමග හකුළුවාගෙන ආහාරය හා නාමරූප හා සංස්කාර අතර එක් සන්ධියකි. සංස්කාර හා අනාගත භවය අතර එක් සන්ධියකි. මෙසේ සන්ධි තුනක් දතයුතුයි.

“කූටාගාරං” යනු එක් මුදුන් කොතක් ඇතිවන සේ කරන ලද ගෙය. “කූටාගාර සාලා” යනු මුදුන්කොත් දෙකක් ඇතිවනසේ කරන ලද ශාලාව. “එවමෙව ඛො” යන මෙහි රහතන් වහන්සේගේ කර්මය සූර්ය රශ්මිය වැනි යැයි දතයුතුයි. සූර්ය රශ්මිය වනාහී ඇති දෙයකි. නමුත් එය පිහිටීම් වශයෙන් (භෞතිකව) නොමැති බැවින් නොපවතින-නොපිහිටි සංඛ්‍යාවට ගැනේ. ක්‍ෂීණාස්‍රවයන්ගේ ද ක්‍රියාවක් නොමැති බැවින් නොපිහිටියේ වේ. උන්වහන්සේලාට අත්පා ආදිය ඇත. නමුත් උන්වහන්සේලාගේ ක්‍රියාවන් කුසලාකුසල ලෙස නොහඳුන්වයි. ක්‍රියාමාත්‍රය පමණක් ම වේ. විපාක නොදෙයි. මෙසේ උන්වහන්සේට කර්ම නොමැති බැවින් ම “අප්පතිට්ඨ” (නොපිහිටි) නම් වෙති.

සතරවන සූත්‍රයයි.

5. නගර සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වන සූත්‍රයේ “නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං” යන මෙහි සංස්කාරයන් ඇති කල්හි විඤ්ඤාණය ද අවිද්‍යාව ඇති කල්හි සංස්කාරයන්ද ඇතිවේයැයි කිවයුතු වන්නේය. එම දෙකම මෙහි නොපැවසුණි. කුමක් නිසාද? අවිද්‍යා සංස්කාර දෙක වනාහි භවයට තෙවැනි හේතූන් වේ. ඒවා සමග මේ විදර්ශනාව නොගැටෙයි. මහා පුරුෂයා වනාහි වර්තමාන පඤ්චවෝකාර වශයෙන් ඇතුලට බැස සිටියි.

අවිද්‍යා සංස්කාරාදිය නොදක්නා කල්හි බුදුවීමට නොහැකිද? සත්‍ය වශයෙන්ම නොහැක. දැන් ඒ භව, උපාදාන, තණ්හා වශයෙන් එම තුන දක්නා ලද්දේමය. ගොයෙකු පසුපස එළවාගෙන යන පුරුෂයා ඌ ළිඳට පිවිසෙනු දැක, ඊට බැස ඌ ගියතැන දක්වා සාරා ගොයා අල්ලාගෙන යයි. ඉතිරි කොටස නොසාරයි. කුමක් නිසාද? එහි කිසිවක් නොමැති බැවිනි. මෙසේ මහා පුරිස බෝධිසත්වයෝ ද ගොයා ලුහුබැඳ ගිය පුරුෂයා මෙන් බෝමැඩ හුන් සේක් ජරාමරණ දෙකෙහි සිට “මෙයින් මේ ප්‍රත්‍ය ඇතිවේ”, “මෙයින් මේ ප්‍රත්‍යය ඇතිවේ” යැයි පරීක්ෂාකර බලා නාමරූප ධර්ම ප්‍රත්‍ය දුටු පසු; ඊටද හේතුව සොයා බලනුයේ විඤ්ඤාණය දුටුසේක. ඉක්බිති මෙපමණකින් පඤ්චවෝකාර භව වශයෙන් විමසා බලන වාරය හෙයින් විදර්ශනා කිරීම නතරකළ සේක. ගොයා ගත් පසු හිස්වූ ළිඳ නැවත නොබිඳී මැවීමෙන් අවිද්‍යා සංස්කාර දෙක තිබියදීත්, ඒ දෙකට මත්තෙන් පැවති විඥාණයම විදර්ශනාවෙන් ගත් බැවින් එම දෙක මෙහිදී වෙන් වෙන් වශයෙන් නොදක්වන ලදැයි දත යුතුයි.

“පච්චුදා වත්තති” යනු නැවත හැරෙයි. මෙහි විඤ්ඤාණය ඇති තැනින් ආපසු හැරී යනුයේ කුමක් නිසාද? ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ද විදර්ශනා ඤාණය ද නිසයි. එහි ප්‍රතිසන්ධි විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍ය වශයෙන්ද විදර්ශනා විඤ්ඤාණය අරමුණු වශයෙන් ද නැවත හැරෙයි. මේ දෙක ම නාමරූප අතික්‍රමණය නොකරයි. නාමරූපයගෙන් එහාට නොයයි. “එත්තාවතා ජායෙථ වා” යනාදියෙහි විඤ්ඤාණය නාමරූපයන්ට ප්‍රත්‍යවන කල්හිද නාමරූප විද්ඤාණයට ප්‍රත්‍යවන කල්හි ද මේ දෙකම අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වන කල්හිද මෙපමණකින් හටගනිවු, උපදිවු යනුයි. මෙයින් මත්තෙහි හටගත යුත්තක් හෝ ඉපදිය යුත්තක් නැත.

මෙලෙස භවයෙන් භවයට යන චුති ප්‍රතිසන්ධිය සමග පදපහ දක්වා නැවත එය මෙපමණක්මයැයි මුලින් කී අර්ථය ම පවසනුයේ “යදිදං නාමරූප පච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණ පච්චයා නාමරූපං”යි දේශනා කර, අනතුරුව අනුලෝම ප්‍රත්‍යකාර වශයෙන් විඤ්ඤාණ ප්‍රත්‍යයෙන් ඇතිවන නාමරූප මූලික වූ අනාගත ජරාමරණයන් දැක්වීමට, “නාමරූප පච්චයා සළායතනං” යනාදිය දේශනා කළ සේක.

“අඤ්ජසං” යනු මාර්ගයට ම යෙදුණු තවත් නමකි. “උද්දාපං” ජලයෙන් උස්ව නැගුණු බැවින් “උද්දාපං” යනු වහර ලත් ප්‍රාකාර වස්තූන්ගෙන් සමන්විත “රමණීයං” යනු හාත්පස සිවු දොරටු අතරෙහි නානාවිධ භාණ්ඩ නම් සම්පතින් අලංකාර වූ “මාපෙහි” යනු මහජනයා යවා වාසය කරවන්නෙහිය. “මාපෙය්‍ය” වාසය කරවන්නේ ය. එයද පළමුව දහඅට කෙළක් ජනයා යවා “සම්පූර්ණ වූයේද?”යි අසා “තවම නැත”යි පැවසූ විට, තවත් කුල පහක් යවයි. නැවත විචාරා “අසම්පූර්ණ” බව දැන තව කුල තිහක් යවයි. නැවත විචාරා “අසම්පූර්ණ බව” දැන, තවත් කුල දහසක් ද, නැවත කුල එකොළොස් නහුතයක් ද නැවත කුල අසූ හතරක් ද යවයි. මෙසේ වාර කිහිපයක් ම යවා, “දැන් නුවර සම්පූර්ණද?”යි ඇසූ රජුට, “මහරජ! කුමක් කියයිද? ඉතා විශාල වූ නගරයේ කිසිදු බාධාවක් නැත. මෙලෙස කුලයන් යවා පිරවිය නොහැක. අඬබෙර හසුරුවා “අසුවල් නුවර මේ මේ සම්පත්වලින් පරිපූර්ණය. යමෙක් එහි විසීමට කැමතිනම් සැපසේ එහි යෙත්වා. ඔවුන්ට මේ මේ ආරක්ෂා විධි ලැබෙන්ය”යි නගර වර්ණනාවක්, ලැබෙන ලාභ ප්‍රයෝජනත් පවසන්නේ නම් මැනවි.”යි නගරාරක්ෂක පුරුෂයා කීවේය. රජු එසේ කළ කල්හි, මිනිස්සු නගරයේ ගුණත්, පරිහාර ලාභයනුත් අසා සැම දිසාවකින්ම රැස්ව නගරය පිරවූහ. ඉන්පසුව එනුවර ජනයාගෙන් සම්පූර්ණ වූයේ වෙයි. එනිසා “තදස්ස නගරං අපරෙන සමයෙන ඉද්ධං චෙව පීතං ච” යනාදිය පවසන ලදී.

එහි “ඉද්ධං” යනු සමෘද්ධිමත් වූයේ. ආහාරපාන සුලබ වූයේ යනුයි. “පීතං” යනු සියලු සැපතින් පිරුණු බවයි. “බාහුජඤ්ඤං” යනු බොහෝදෙනා විසින් දැනගත යුතු හෝ බොහෝ දෙනාට හිත පිණිස යනුයි. “බහුජනං” යන පාඨය ද සුදුසුය. “ආකිණ්ණ මනුස්සං” යනු මිනිසුන්ගෙන් ආකීර්ණ වූ නිරන්තරව පිරුණු යනුයි. “වුද්ධිං වෙපුල්ලප්පත්තං” යනු අභිවෘද්ධිය පැමිණි, විපුලත්වයට පැමිණි යනුයි. ශ්‍රේෂ්ඨ බවට ද බොහෝ දියුණු වූ දසදහසක් සක්වල අග නගරයක් විය.

“එවමෙව ඛො” යනු මෙහි උපමා සන්සන්දනයයි. ආරණ්‍ය මහවනයේ හැසිරෙන පුරුෂයා මෙන් දීපංකර පාදමූලයේ සිට පාරමිතා පුරමින් පැමිණි, ශ්‍රේෂ්ඨ මහා පුරුෂයාණන් වහන්සේ සැළකිය යුතුයි. ඒ පුරුෂයාට පෙර සිටි මිනිසුන් ගිය මග දැක්වීම මෙන් අනුපිළිවෙලින් බෝමැඩ සිට මහා සත්වයන් වහන්සේ පූර්ව භාගයෙහි අෂ්ඨංගික විදර්ශනා මාර්ගය දැක්වීම දතයුතුයි. උන්වහන්සේ මතුයෙහි විදර්ශනාව පුරුදු කරන සේක්, ලෝකෝත්තර මාර්ගය දක්වාම, උපමාවේ නගරාරක්ෂක පුරුෂයා ඒ එකම අඩිපාරෙන් ගොස් පසුව නුවරට යන මහමාවත දැකීම මෙන් යැයි දතයුතුයි. පුරුෂයා එම මහමාවතින් ගොස්, ඉදිරියෙහි නගරය දැකීම මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ නිර්වාණය නම් වූ නගරය දැකීම දතයුතුයි. මෙහි නගරයෙන් පිටත ප්‍රදේශය අන්‍යාගමිකයන් විසින් දක්නා ලදී. වෙනත් මිනිසුන් වාසය කරන ලදී. නිවන්පුරය තථාගතයන් විසින්ම දක්නා ලදී. උන්වහන්සේ විසින්ම වාසය කරන ලදහ. ඒ පුරුෂයා නුවර සිවු දොරටු දුටුවාක් මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ සතර මාර්ගයන් දුටු සේක. ඒ පුරුෂයා සිවු දොරටුවෙන් නුවරට ඇතුලුවීම මෙන් තථාගතයන් වහන්සේගේ සිවු මාර්ගයෙන් නිවණට පැමිණීම දතයුතුයි. ඒ නගර අභ්‍යන්තරයෙහි භාණ්ඩාදිය වෙන්වෙන්ව දකින්නාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඥාණයෙන් පනසකට වැඩි වූ කුසලධර්ම බෙදා දකින ලද අවස්ථාව දතයුතුයි. නගරයේ ගෙවල් සාදා ගැනීමට සුදුසු කුල සෙවූ අවස්ථාව මෙන් තථාගතයෝ ඵල සමවතින් නැගිට හේතු සම්පත් ඇති සත්වයන් දෙස බැලීම දතයුතුයි. ඒ පුරුෂයාගේ ඇරයුම ලද තථාගතයන් වහන්සේ අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් දුටු සේක. රජු මහකෙළෙඹියා අමතා “නුවර වාසය කරව”යි යැවූ අවස්ථාව මෙන්, තථාගතයෝ එක් සවසක අටළොස් යොදුන් මග ගෙවා ගොස්, ඇසල පුන්පෝ දිනක බරණැස ඉසිපතනයට පිවිස, පස්වග තවුසන් කාය සාක්ෂි කරගෙන දහම් දෙසූහ. මහකෙළෙඹියා දහඅට කෙළක් ජනයා ගෙන නගරයේ වාසය කළාක් මෙන්, තථාගතයන් වහන්සේ දම්සක් පැවතුම් සුතුර දෙසූ කල්හි කොණ්ඩඤ්ඤ තෙරුන් වහන්සේ දහඅට කෙළක් බඹුන් සමග සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටි සේක. මෙලෙස නිර්වාණ නගරය පළමුවෙන් ම ජනාවාස විය. ඉක්බිති නගරය පිරුණේද?”යි අසා “නොමැත”යි පැවසූවිට පස් කුලයන්ගේ සිට අසූහාර දාහක් කුලයන් යැවුවාක් මෙන් තථාගතයන් වහන්සේ පස්වන දිනයේ සිට අනන්ත ලක්ඛණ සූත්‍රාදිය දෙසමින් පස්වග තවුසන් ආදී කරගෙන; යස ප්‍රමුඛ කුල පුතුන් පනස්පස්දෙන, භද්දවග්ගිය කුමරුන් තිස්දෙන, පුරාණ ජටිලයෝ දහස, බිම්සර ප්‍රමුඛ එකොළොස් නහුතයක් පුරුෂයෝ, තිරෝකුඩ්ඪ සූත්‍ර දේශනාව ඇසූ හාරදහසක් ජනයා ද යන මෙපමණ වූ පිරිස ආර්ය මාර්ගයට ඔසවා තබා, උතුම් නිවන්පුරයට පැමිණවූහ. ඉක්බිති මෙලෙස නුවර නොපිරෙන කල්හි බෙර හසුරුවා-නගරයේ සුන්දරත්වය හා ඊට යන කුලයන්ට ලැබෙන ලාභාදියත් පැවසීම මෙන් මාසයේ දින අටක් ඒ ඒ තැන හිඳ ධර්මකථික මහතෙරවරු නිර්වාණය වර්ණනා කිරීමත්, නිවන් දකින ලද සත්ත්වයන්ට ලැබෙන ඉපදීම ආදී වූ දුක් කාන්තාරාදියෙන් මිදීම් ආදී ආනිසංස ඝෝෂා පැවැත්වීමත් දතයුතුයි. ඉක්බිති සෑම දිසාවකින්ම ජනයා අවුත් නගරය පිරීගියාක් මෙන් ඒ ඒ තැන පැවති ධර්මකථාවන් අසා, ඒ ඒ තැනින් නික්මී පැවිදිවීම් ආදී අනුලෝම ප්‍රතිපදාවට පිළිපන් අප්‍රමාණ කුලපුතුන්ගෙන් නිවන්පුරය පිරීයෑම දතයුතුයි.

“පුරාණං මග්ගං” යනු ආර්ය අෂ්ඨාංගික මාර්ගයයි. මෙම ආර්ය මාර්ගය පවාරණ සූත්‍රයේ දී නොපවතින අර්ථයෙන් “නූපන් මාර්ගය”යැයි කියන ලදී. මේ සූත්‍රයේ පරිහරණය කිරීම් අර්ථයෙන් “පුරාණ මාර්ගය”යැයි කියන ලදී. “බ්‍රහ්මචරියං” යනු ශික්ෂාත්‍රයේ සංග්‍රහ කරන ලද සියලු ශාසනයයි. “ඉද්ධං” යනු ධ්‍යාන ලැබීම් ආශ්වාදයෙන් සමෘද්ධ වූ, ආහාරපාන සුලභ වූ යනුයි. “පීතං” යනු අභිඥා නම් අභරණවලින් පිරුණු යනුයි. “විත්ථාරිකං” යනු විස්තීර්ණ වූ යනුයි. “බාහුජඤ්ඤං” යනු බොහෝදෙනා විසින් දතයුතු දේය. “යාවදෙව මනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං” යනු දස දහසක් සක්වල දක්වා දෙව් මිනිසුන් අතර වෙන් කිරීමක් වේද ඔවුන් අතරෙහි ද තථාගතයන් වහන්සේ විසින් මැනවින් දෙසන ලදී.

පස්වන සූත්‍රයයි.

6. සම්මසන සූත්‍ර වර්ණනාව

“සයවැනි සූත්‍රයේ “ආමන්තෙසි” කවර හෙයින් ඇමතූ සේක්ද? මේ භික්ෂු පිරිසට සූක්‍ෂම වූ ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුක්ත ධර්මදේශනාව වැටහෙන බැවිනි. ඒ ජනපදයෙහි මිනිස්සු සහේතුක ප්‍රතිසන්ධියක් ලැබූ ප්‍රඥාවන්තයෝ වෙති. එහි ආහාර ඉතා සිනිඳුය. මොළොක් වේ. එම අහර වළඳන ජනයාගේ ප්‍රඥාව වර්ධනය වේ. ඔවුහු ගැඹුරු ත්‍රිලක්ෂණමය ධර්ම දේශනාව අවබෝධ කරගැනීමට සමත් වෙති. මෙනිසා බුදුපියාණන් වහන්සේ දිඝ, මජ්ඣිම නිකාය දෙකෙහි එන මහාසතිපට්ඨාන, චූල සතිපට්ඨාන, මහානිදාන, ආනෙඤ්ජ සප්පාය යන සූත්‍ර සහ සංයුක්ත නිකායේ චූල නිදාන සූත්‍රාදී ගැඹුරු වූ සූත්‍ර ධර්ම මෙම ජනපදයේදී ම දේශනා කළහ.

“සම්මසථ නො” යනු ස්පර්ශ කරන්නේ ද යනුයි. විමසා බලනේද? “අන්තරා සම්මසනං” යනු අභ්‍යන්තර ප්‍රත්‍ය පිළිබඳ විමසා බැලීමයි. “න සො භික්ඛු භගවතො චිත්තං ආරාධෙසි” යනු ප්‍රත්‍යකාර වශයෙන් විවරණය කරවීමට කැමති කොටය. බුදුරදුන්ගේ අදහස ගැනීමට ද්වත්තිංසාකාර වශයෙන් විවරණය කිරීම නිසා නොහැකි විය.

“එතදවොච” යනු දේශනාව මැනවින් ගැලපී නොගියේය. මනාව ගලපා ගැනීම සඳහා මෙලෙස වදාළහ. “තෙනහානන්ද! සුනාථ” යන මෙය ත්‍රිපිටක බුදුවදනෙහි නොබිඳුණු පදයකි. නිතර යෙදෙන්නෙකි. අන් සමයක මෙසේ කීමක් නැත. “උපධිනිදානං” යනු අදහස් කරන ලදී. “උප්පජ්ජති” යනු උපදියි. “නිවිසති” යනු නැවත නැවත පැවතීම් වශයෙන් පිහිටයි.

“යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං” යනු ලොව ඇති වූ යම් බඳු මිහිරි ස්වභාවයද ප්‍රිය ස්වභාවය ද යන දෙකයි. “චක්ඛුං ලොකෙ” යනු ලොව චක්ෂු ආදී ඉන්ද්‍රියයන්හි ප්‍රමාද වූ, ඒවායේ ඇලී සිටින සත්ත්වයෝ සම්පත්තියෙහි පිහිටා තම ඇස කැඩපත් ආදියේ නිමිති ගැනීම් අනුසාරයෙන් පැහැදුණු පංච ප‍්‍රසාදය, රන් විමනක ගලවා දැමූ මැණික් සිංහ මැදිරියක් මෙන් සිතති. කන රිදී පීල්ලක් මෙන් ද හවඩි නූලක් මෙන්ද සිතති. “උස් වූ නාසය” යැයි ලබන ලද ව්‍යවහාර ඇති නාසය, පෙරළා තැබූ රන් වටාපතක් මෙන් සිතති. දිව රතු කම්බිලි පටලයක් මෙන් මෘදු-සිනිඳු- මිහිරි ස්වරයකැයි සිතති. කය-ශරීරය තරුණ තල්ගසක් මෙන් රන් තොරණක් මෙන් ද සිතති. සිත; මනසින් අන්‍යයන්ගේ මනස හා අසමාන වූ මහත් දෙයකැයි සිතති.

“නිච්චතො අද්දක්ඛු” යනු “නිත්‍ය”යැයි දුටුවහ යනුයි. සෙසු පදයන්හිද මේ ක්‍රමයමයි. “න පරිමුච්චිංමු දුක්ඛස්මා” යනු සියලුම අයුරින් සසර පැවතීම් දුකින් නොමිදුනාහ යනුයි. “දක්ඛිනති” යනු දකිති. “ආපාණියකංසො” යනු දියබොන භාජනයට නමකි. යමකින් දියබොත් ද එය “ආපාණීය” නම් වේ. ආපාණ වූයේත් කංසවූයේත් එම “ආපාණියකංසො” නම් වේ. රා ඔඩමට මේ තවත් නමකි. “වණ්ණසම්පන්නො” යනාදී වචනවලින් ඒ ඔඩමෙහි පැවති පානයේ වටිනාකම කියැවේ. “ඝම්මාභිතත්තො” ග්‍රීෂ්මයෙන් අතිශයින් පෙළුණු. “ඝම්මපරතො” යනු ග්‍රීෂ්මයෙන් ස්පර්ශ කළ, අනුව ගිය යන අර්ථයි. “ජිවතො හි තං ඡදිස්සති” යනු ඒ පානය බොන්නා, එය බීමෙන් වර්ණාදී සම්පත් රුචිකරයි. මුළු සිරුරෙහිම පැතිරගිය සතුට උපදවමින් සිටියි. “අප්පටිසංඛා” යනු ප්‍රත්‍යවේක්ෂා නොකර යනුයි.

“එවමෙව ඛො” යනු මෙහි උපමා සන්සන්දනය කිරීමයි. ජල බඳුන මෙන් ලෝකයේ ප්‍රිය වූ සැපවත් වූ රූපාදී අරමුණු දතයුතුයි. ග්‍රීෂ්මයෙන් තැවුණු පිපාසිත පුද්ගලයා යනු සසර පැවැත්ම ඇති පුහුදුන් පුද්ගලයා වේ. දිය බඳුනෙන් ආරාධිත (සතුටුවන) පුරුෂයා මෙන් ලොව ප්‍රිය රූපමය අරමුණුවලින් ආරාධිත ජනයා දතයුතුයි. දිය බඳුනෙහි පවතින සම්පත්තීන් (ආනිසංස ද) ආදීනව ද පවසන දියසැල භාර පුරුෂයා මෙන් ආචාර්ය-උපාධ්‍යායන් ප්‍රමුඛ වූ කල්‍යාණ මිත්‍රයෝ දැකිය යුතුයි. පිපාසිත පුරුෂයාට දිය සැලෙහි සිටි මිනිසා දියබඳුන බීමේ ගුණාගුණ පවසන්නාක් මෙන් ආචාර්ය-උපාධ්‍යයවරු ශිෂ්‍ය භික්ෂූන්ට පංචකාමයේ ඇති ආශ්වාදයත් ආදීනවයත් පවසති.

එලෙස දියබඳුනේ ගුණාගුණ පැවසූ විට, ඒ පුරුෂයා එම පානයේ ඇති “ගුණ” පමණක් සලකාගෙන (ප්‍රිය ආස්වාදයේ පමණක් ඇලී) හටගත් වේගවත් බව ඇතිව “ඉදින් මරණය ඇතිවේනම් පසුව එය දැනගන්නෙමි” යි ලෝභ සිතින් වහා සැක රහිතව එම පානය බී, මරණයට හෝ මරණ සමාන දුකට පැමිණේ. මෙලෙස ම තරුණ භික්ෂූහු ද පංචකාමයන්හි දර්ශන වශයෙන් උපත් සොම්නස නිසා ම ආශ්වාදයේ ඇලෙති. එහි ආදීනව ලෙස “මෙලෝ පරලෝ බොහෝ නානාප්‍රකාර වූ අප්‍රසාදය වූ කාමයෝ බොහෝ දුක්කරදර උපදවයි.” යනුවෙන් ආචාර්ය-උපාධ්‍යයන් විසින් දේශිත ආනිසංස ද ආදීනව ද අසති. “පැවිදි ප්‍රතිපදාවට එළඹ, ඉන්ද්‍රිය සංවරයෙහි නියුක්ත වන්න. ආහාරයේ පමණ දැනගත්තෙක් වන්න. නිදිවැරීමෙහි යෙදුනෙක් වන්න.” යනුවෙන් අවවාද දෙනු ලැබූවත් ආශ්වාදයේ සිත බැඳුණු තැනැත්තා, “ඉදින් මෙසේ ආදීනව වේනම් එය පසුව දැනගනෙමි”යි ආචාර්ය-උපාධ්‍යායන්ට අප්‍රසාද උපදවා පාමොක් උදෙසීම්-විමසීම් මෙන්ම වත්පිළිවෙත් ද අත්හැර ලෝකාමිෂ කථාවෙහිම නියැලී සිට කම්සැප විඳීමට ශික්ෂා ප්‍රතිකේෂ්ප කර ගිහිබවට පත්වෙයි. පසුව දුසිරිත් පුරවන ඔහු ගෙවල් බිත්ති සිඳ සොරකම් කල කල්හි “මේ සොරෙයි”යි රජුට අල්ලා දැක්වූ විට, මෙලොවදීම හිස්, අත්පා සිඳීම් වැනි දුකට පැමිණෙයි. පරලොව සතර අපායෙහි ද ඉපිද දුක්විඳියි.

“පාණියෙන වා විනෙතුං” යනු සීතලෙන් හෝ පානයෙන් ඉවත් වීමටය. “දධිමණ්ඩකෙන” යනු මිදුණු කිරිවල දියෙනි. “මත්ථ ලොණිකාය” යනු ලුණු සහිත අත්සුණු දියෙනි. “ලොණසොවීරකෙන” යනු සියලු ධාන්‍ය වර්ග, ගෙඩි, ගොබ ආදිය දමා “ලුණුකාඩි හොද්දක්” සාදයි එයින් යනුයි.

මෙහි උපමා සන්සන්දනය මෙසේය. ග්‍රීෂ්මයෙන් තැවුණු මිනිසා මෙන් සංසාරික වූ යෝගාවචරයා දතයුතුයි. ඒ මිනිසා නුවණින් සලකා බලා ඔඩමේ වූ දිය ඉවතලා, පැන් බීමෙන් පිපාසය සන්සිඳුවා ගන්නාක් මෙන්, භික්ෂුව ද ආචාර්ය-උපාධ්‍යාය අවවාදයේ පිහිටා සදොරින් විමසා බලමින් අනුක්‍රමයෙන් විදසුන් වඩා අර්හත් ඵලයට පැමිණේ. පානයට සුදුසු සතරක් වූ පානයන් මෙන් සිවුමග දතයුතුයි. ඉන් එක් පානයක් බී, රා බීමේ ආශාව දුරුකර සුවසේ කැමති තැනකට යෑම මෙන් රහතන් වහන්සේ “සිවුමග” නම් වූ පානය වළඳා තණ්හාව දුරුකළ සේක්, මෙතෙක් නොගිය විරූ නිවණ නමැති දිශාවට වැඩම කිරිම දතයුතුයි.

සයවන සූත්‍රයයි.

7. නළකලාප සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වන සූත්‍රයේ “කින්නුඛො ආවුසො” යන්න කුමක් නිසා විචාළේ ද? මෙසේ විමසූ කල්හි “කෙසේනම් පිළිතුරු දෙනේදැයි” තෙරුන්ගේ අදහස දැනගැනීම පිණිසයි. එමෙන් ම “අතීතයේදී අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම මේ ප්‍රශ්නය විනිශ්චය කරන ලදැ”යි අනාගත භික්ෂූහු දැනගනිති. එනිසා ද මේ ප්‍රශ්නය ඇසීය. “ඉදානෙව ඛො මයං” මේ තෙරුන් වහන්සේ යම් නාමරූපයකට විඤ්ඤාණය ප්‍රත්‍ය වේයැයි දැක්වූයේ ද ඒ නාමරූපය ම විඤ්ඤාණයට ද ප්‍රත්‍ය වේයැයි දැක්වූ බැවින් මෙසේ කියන ලදී. “නළකලාපියො” යන මෙහි අයකලාප (යකඩ මිටි) වශයෙන් උපමාවක් නොදක්වා, විඤ්ඤාණ නාමරූපයන්ගේ අබලදුබල බව දැක්වීමට මේ “බටමිටි” උපමාව දක්වන ලදී.

“නිරොධො හොති” යන මෙපමණකින් වර්තමාන පංචවෝකාර භව වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. “ඡත්තිංසාය වත්ථුහි” යට විස්තර කළ ප්‍රතීත්‍ය සමුත්පාදයේ පැමිණි අංග දොළොස;එකක් කොටස් තුනකට බෙදීමෙන් අංග තිස්හයක් වේ. එම කොටස් තුන නම්; පළමුවැන්න ධර්මකථික ගුණයයි. ප්‍රතිපත්තිය දෙවැන්නයි. තෙවැන්න එම ප්‍රතිපත්තියේ ඵලයයි. එහි පළමු ක්‍රමයෙන් දේශනා සම්පත්තිය ද දෙවන ක්‍රමයෙන් සේඛ භූමිය ද තෙවන ක්‍රමයෙන් අසේඛ භූමිය ද ප්‍රකාශිතය.

සත්වන සූත්‍රයයි.

8. කොසම්බි සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවන සූත්‍රයේ “අඤ්ඤත්‍රෙව” යනු ඇතමෙක් අනිකකු විශ්වාස කර යනුයි. “මොහු යමක් කියයිද එයම සත්‍යයැ”යි පිළිගනියි. තව අයෙක් හිඳ කල්පනා කරනුයේ යම් කරුණක් රුචි වේ ද ඔහු “එය ඇත”යි රුචිය නිසා පිළිගනියි. තව අයෙක් “බොහෝ කලක සිට මෙකරුණ පරපුරින් පැවත ආවේය. එනිසා එය සත්‍යයකි”යි පරපුරින් පැමිණි නිසා පිළිගනියි. තව කෙනෙකු විතර්ක කරනුයේ එක කරුණක් වැටහේ. ඔහු එය “සත්‍ය වශයෙන් ම ඇත”යි ආකාර පරිවිතර්කයෙන් පිළිගනියි. තවත් අයෙකු එසේම කල්පනා කරනවිට එක් දෘෂ්ටියක් උපදියි. යම් කරුණක් නැවත නැවත විමසා බලා එය රුචි වේ. කැමති වේ. ඔහු එය “සත්‍ය වශයෙන් ඇත”යි දෘෂ්ටි වැටහීමට අනුවම පිළිගනියි. තෙරුන් වහන්සේ මේ අයුරින් ගන්නා පිළිගැනීම් ප්‍රතික්ෂේප කර, ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන් ම අවබෝධ කරගත් බැවින් විමසනුයේ “අඤ්ඤත්‍රෙව ආවුසො! මූසිල සද්ධාය....” යනාදිය වදාළහ. එහි “අඤ්ඤත්‍ර” යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් ඇදහීම් ආදිය දුරුකර, මෙකරුණුවලින් අත්හැර යනුයි. “භවනිරෝධො නිබ්බාණං” අරහත්ය.

නමුත් “මම රහතන් වහන්සේ නමක් වෙමි. නොවෙමි” යනුවෙන් නොපවසා නිශ්ශබ්දවම සිටි සේක.

“ආයස්මා නාරදො ආයස්මන්තං සවිට්ඨං එතදවොච” යනු කවර හේතුවකින් පැවසූවක් ද? උන්වහන්සේ මෙසේ සිතූහ. “භව නිරෝධය නිවණ නම් වේ. මේ ප්‍රශ්නය සේඛයන් විසින් ද දැනගත යුත්තකි. මේ තෙරහු, මූසිල තෙරුන්ව අසේඛ භූමියෙහි තබයි. මෙකරුණ විමසා දැනගතිමි”යි සිතා මෙසේ ඇසූහ.

“සම්මප්පඤ්ඤාය සුදිට්ඨං” යනු විදර්ශනාවත් සමග මාර්ග ප්‍රඥාවෙන් වහා දක්වන ලදී. “න චම්හි අරහං” අනාගාමී මාර්ගයේ සිටි බැවින් “රහත් නොවෙමි”යි දක්වයි. යම් ඤාණයකින් “මේ භව නිරෝධයෙන් නිර්වාණය වේ”යැයි වැටහේද ඒ දහනවයක් වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඤාණයෙන් මිදුණු, ප්‍රත්‍යවේක්ෂණ ඤාණයයි. “උදපානෝ” යනු රියන් විස්සක්-තිහක් ගැඹුරු පැන් බොන ලිඳයි. “උදකවාරකො” යනු දිය ඉසින වාරයයි. “උදකන්ති හි ඛො ඤාණං අස්ස” යනු ඉවුරේ සිට බලන තැනැත්තාට මේ ඤාණය වේ යනුයි. “න ච කායෙන ඵස්සිත්වා” යනු දිය ඉවතට ගෙන සිරුරේ තවරා ගැනීමට නොහැකි වන්නේය යනුයි.

ළිඳෙහි ජලය දැකීම මෙන්ම අනාගාමී පුද්ගලයා නිවණ දැකීම දතයුතුයි. ග්‍රීෂ්මයෙන් දැවුණු පුද්ගලයා මෙන් අනාගාමී පුද්ගලයා දතයුතුයි. අර්හත් මාර්ගය දියගන්නා බඳුන මෙනි. ග්‍රීෂ්මයෙන් පීඩිතයා ළිඳේ ජලය දැකීම මෙන් අනාගාමියා ප්‍රත්‍යවේක්‍ෂණ ඥාණයෙන් මතුයෙහි අරහත්ඵල අවබෝධය ඇතැයි දනියි. පීඩිතයාට බඳුනක් නොමැති බැවින් දියගෙන කය තෙමාගත නොහැකි වන්නාක් මෙන් අනාගාමී පුද්ගලයාට අර්හත් මාර්ගය නොමැති බැවින් නිවන අරමුණු කරගෙන, අරහත් ඵල සමවතට නොපැමිණ හිඳීමට නොලැබේ.

අටවන සූත්‍රයයි.

9. උපයන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

නවවන සූත්‍රයේ “උපයන්තො” යනු ජලය වැඩෙන සමයේ, දිය උඩුගං බලා ගලන කාලයයි. “මහානදියො” යනු ගංගා-යමුනාදී මහාගංගාවෝය. “උපයාපෙති” යනු මතුයෙහි පෝෂණය කරයි. වඩයි. පුරවයි යන අර්ථයයි. “අවිජ්ජා උපයන්ති” යනු අවිද්‍යාව මත්තෙහි ඇතිවනුයේ සංස්කාරාදී ප්‍රත්‍ය ඇතිවීමට හැකියාව ලබයි යනුයි. “සංඛාරෙ උපයා පෙති” යනු සංස්කාරයන් මතුයෙහි පෝෂණය වේ. වර්ධනය වේ. මෙසේ සෑම පදයකම අර්ථ දතයුතුයි. “අප්පයන්තො” පහල යනුයේ, බැස යනුයේ. “අවිජ්ජා අපයන්ති” යනු අවිද්‍යාව ඉවත යනුයේ. බැහැර වනුයේ. ඉන්පසු ඇතිවන සංස්කාරාදී ප්‍රත්‍ය ඇතිවීමට හැකියාවක් නැත. “සංඛාරෙ අපයාපෙති” යනු සංස්කාරයන් ඉවත්ව යයි. සෙසු පදයහිද මේ ක්‍රමයෙන් අර්ථ දතයුතුයි.

නවවන සූත්‍රයයි.

10. සුසීම සූත්‍ර වර්ණනාව

දසවන සූත්‍රයේ “ගරුකතො” යනු සියලු දෙව්මිනිසුන් විසින් ගල්කුඩයක් (ඡත්‍රයක්) මෙන් සිතින් ගරුකරන ලද “මානිතො” යනු සිතින් ප්‍රියකරනුයේ. “අපචිතො” යනු පහත් පැවතුම් ගැනීම් ආදී වශයෙන් පුදන ලද. මිනිස්සු බුදුපියාණන් වහන්සේ දැක ඇතුන්ගේ පිටින් බසිති. මග ඉඩදෙති. උරයේ ඇති සළුව අතට ගනිති. අසුනින් නැගිටිති. වඳිති. මෙලෙස ඔවුහු ඒ හැසිරීම් වලින් ගරු (අපචායන) කරන ලද්දේ වේ.

“සුසීමො” යනු එනමින් යුතු වේදාංගයන්හි දක්ෂ වූ පිරිවැජියා ය. “එතදවොචුං” යනු ඔවුන්ට මෙසේ සිත්විය. “ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයෝ ජාතිගෝත්‍රාදියෙන් පැමිණි ලාභයන්ගේ අග්‍රබවට පත්නොවූයේ මය. උන්වහන්සේ මහා පණ්ඩිත ශ්‍රේෂ්ඨයෙකි. උතුම් පණ්ඩිත්‍යයෙන් ශ්‍රාවකයන්ට ග්‍රන්ථ බැඳ දෙයි. ඔවුහු ඒවා ඉගෙන උපස්ථායක පිරිසට, සමීපයේ හුන්විට කරන කථාවේදීත් අනුව සතුටු වීමේදීත් හංඬනගා පැවසීමාදියෝත් එය පවසති. එවිට දායක පිරිස ප්‍රසන්න වී මහත් වූ ලාභ සත්කාර ලඟට ම ගෙනවුත් දෙති. ඉදින් අපි ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් දන්නා ප්‍රමාණයෙන් ඉතා අල්ප ප්‍රමාණයක් හෝ දැනගන්නෙමු නම් අපගේ අදහස් එහි යොදා අපගේ උපස්ථායකයන්ට පවසන්නෙමු. එවිට අපට ද ලාභාදිය ලැබෙත්ම ය. භික්ෂූන්ට ද වඩා ලාභ ලබන්නෙමු. ශ්‍රමණ භවත් ගෞතමයන් ලඟ පැවිදිව ඒ දහම ඉක්මණින් ඉගෙනීමට දක්ෂයා කවුද?” යනුවෙන් සිතා සුසීම පිරිවැජියා මෙයට ඉතා දක්ෂයෙකියි දැන ඔහු ලඟට පැමිණ මෙසේ කීහ.

“යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසංකමි” යන සුසීමට මෙසේ සිතුණි. “මා හට මේ ධර්මය ඉක්මණින් උගත හැකිවනුයේ කාගේ ලගට ගියහොත් ද?” මෙසේ විමසන ඔහුට “ශ්‍රමණ ගෞතමයෝ ගුරුවරයා වෙති. එතුමෝ තේජසින් බහුලය. නොවෙනස් ක්‍රියාවලියක (කාලසටහනක් අනුව) එතුමෝ ක්‍රියා කරති. නොකල්හි උන්වහන්සේ හමුවීමට නොහැක. වෙනත් බොහෝ ක්‍ෂත්‍රියාදීහු ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වෙත එළඹෙති. එනිසා එම සමාගමයේදී සමීපයට යා නොහැක. ශ්‍රාවකයන් අතරින් සැරියුත් තෙරණුවෝ මහා ප්‍රඥාවන්තයෙකි. එතුමෝ විදර්ශනා ලක්‍ෂණ බෙදා දැක්වීම අග්‍රවෙති. සමාධි ලක්ෂණ බෙදා දැක්වීමෙහි අග්‍රස්ථානය මහමුගලන් තෙරණුවෝ ලබා ඇත. කාශ්‍යප තෙරණුවෝ ධුතාංගධාරීන්ගෙන් අග්‍ර වෙති. දිවැස් ඇත්තවුන් අතරින් අනුරුද්ධ තෙරණුවෝ අග්‍ර වෙති. පුණ්ණමන්තානි පුත්ත තෙරණුවෝ විසිතුරු ධර්ම කථා ඇත්තවුන් අතරින් අග්‍රවෙති. උපාලි තෙරණුවෝ විනයධාරීන් අතරින් අග තනතුරු ලබති. මේ ආනන්ද තෙරණුවන් වනාහී බහුශ්‍රැතය. ත්‍රිපිටකධාරීය. ශාස්තෘන් වහන්සේද ඒ ඒ තැන දෙසූ දහම් කරුණු එතුමන්ට නැවත දේශනා කරන සේක. උන්වහන්සේ අගතනතුරු පහක් ලැබූහ. අට වරයක් ලැබූහ. සතර ආශ්චර්ය අද්භූත ධර්මයන්ගෙන් යුක්තය. එනිසා ආනන්ද තෙරුන් ලඟට ගියහොත් වහා ධර්මය උගත හැකිවේ. එබැවින් උන්වහන්සේ වෙත එළඹෙමි”යි සිත්විය.

“යෙන භගවා තෙනුපසංකමි” යනු කුමක් නිසා තමන් ම ඔහු පැවිදි නොකර, තථාගතයන් වෙත පැමිණවූ සේක්ද? ආනන්ද හිමියන්ට මෙසේ සිතුණි. “මොහු අන්‍ය තීර්ථක පැවිද්දෙකි. මා මොහු පැවිදි කළහොත් ශාස්තෘන් වහන්සේ මම යැයි සිතා කටයුතු කරයි. පැවිදිවී සසුනට අලාභ කිරීමට ද පිළිවන. එමෙන් ම මම මොහුගේ අභ්‍යන්තරය නොදනිමි. ශාස්තෘන් වහන්සේ එය දනිති. එනිසා ඔහුත් රැගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතම යන්නෙමි” යනුවෙන් සිතා බුදුරදුන් වෙත එළඹියහ.

“තෙනහානන්ද! සුසීමං පබ්බාජෙහි” යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මේ අදහස පහළ වූ සේක. “මේ පිරිවැජියා අන් සසුනකින් මෙහි පැමිණ පැවිදි වී “මම ශාස්තෘවරයාය”යි පිළිගෙන හැසිරේ. මේ සසුනේ ද මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරිමට කැමති යැයි කියයි. කිම මොහු මාහට ප්‍රසන්න වූයේක් ද? පැහැදුණු පුද්ගලයෙක් ද? නැතිනම් මගේ ශ්‍රාවකයන්ට පැහැදුණ පුද්ගලයෙක් ද? නැතිනම් මගේ හෝ ශ්‍රාවකයන්ගේ ධර්ම කථාවකට පැහැදුණු අයෙක් ද?” එවිට ඔහු එකම කාරණයකින් පැහැදි බව දැන “මොහු මගේ සසුනෙන් ධර්මය සොරා ගනිමි”යි පැවිදි වේ. මොහුගේ සසුනට පැමිණීමේ සිත අපිරිසිදුය. මොහුගේ හේතු සම්පත් කවරාකාරද?යි බලන සේක් - “ධර්මය සොරකම් කිරීමේ සිතින් පැවිදි වුවත්, කීපදිනක් උත්සාහ කර - රහත්ඵලය ලබාගත්තේය” යනුවෙනි. මෙනිසා “ආනන්දය! එසේනම් සුසීම පැවිදි කරන්න”යැයි වදාළ සේක.

“අඤ්ඤා බ්‍යාකතා හොති” යනු ඒ භික්ෂූහු තථාගතයන් සමීපයෙන් කමටහන් ගෙන, තෙමසක් වස් වැස - ඒ තෙමස තුලදීම උත්සාහ කර, වෑයම් කර රහත්ඵලය ලබාගත්හ. ඔවුහු මහා පවාරණයෙන් වස් පවාරණය කොට, “අපගේ ගුණමහිමයන් ශාස්තෘන් වහන්සේට දන්වන්නෙමි”යි සෙනසුන් හකුළුවා තබා හෝ ඒවා අත්හැර තථාගතයන් වෙත පැමිණ, තමන් වහන්සේලා ලැබූ අධිගමයන් - ගුණ මහිමයන් දැන්වූහ. එනිසා මෙය කියන ලදී. “අඤ්ඤා” යනු රහත් බවයි. “ඛ්‍යාකතා” යනු දන්වන ලදී. පවසන ලදී.

“අස්සොසි” යනු ඔහු අසනු කැමතිව යොමු කළ සවන් ඇතිවයි. ඒ ඒ භික්ෂූන් වැඩ වෙසෙන ස්ථානවලට යමින් උන්වහන්සේලා ලැබූ අධිගම පිළිබඳ විස්තර කථා ඇසීමට යයි.

“යෙන තෙ භික්ඛු තෙනුපසංකමි” යනු කුමක් නිසා එළඹියේ ද? උන්වහන්සේලා බුදුරදුන්ගේ සමීපයේ කළ කථාව ඇසූ ඔහුට “රහත් බව යනු මේ බුදුසසුනෙහි ඇති පරම සාර වූ ගුරු මුෂ්ටිය විය යුතුය. ඒ ගැන අසා දැනගතිමි” යන සිත ඇතිවිය. මෙනිසා උන්වහන්සේලා සමීපයට එළඹියේය.

“අනෙකවිහිතං” යනු නානාවිධ වූ යනුයි. “ඉද්ධිවිධං” යනු ඍද්ධි කොටස්ය. ඍද්ධිමය ප්‍රාතිහාර්ය පාන්නා වූ ආකාරයන්ය. “ආවිභාවං තිරොභාවං” යනු පෙනෙන ආකාරය දක්වා නොපෙනී යාමයි. නොපෙනී සිට පෙනෙමින් යාමයි. ආදිය සිදුකිරීමට හැකිද?”යි අසයි. “තිරොකුඩ්ඪං” යනු බිත්තිය හරහාය. “තිරෝපබ්බතං” යනාදියේත් පර්වත හරහා යැයි අර්ථදතයුතුයි. “උමුජ්ජ නිමුජ්ජං” යනු කිමිදීමත්-මතුවීමත්ය. “පල්ලංකෙනාති” යනුපලක්බැඳගෙනය. “කමථ” යනු “එසේ හිඳීමට හෝ යෑමට හැකිද?”යි ප්‍රශ්න කිරිමයි. “පක්ඛිසකුණො” යනු පියාපත් සහිත පක්ෂියාය. මේ දැක්වූයේ සංක්‍ෂිප්ත වශයෙනි. විස්තර වශයෙන් දැනගනු කැමැත්තන් විසින් මේ ඍද්ධිවිධ හා සෙසු දිබ්බසෝතා දී ප්‍රාතිහාර්ය පිළිබඳව විශුද්ධි මාර්ගය බලා දතයුතුයි.

“සත්තා විමොක්ඛා” යනු අංග සන්තතිය මෙන්ම අරමුණු සන්තතිය ද ශාන්ත වූ අරූප විමොක්ෂයෝ ය. “කායෙන ඵස්සිත්වා” යනු නාමකයින් ස්පර්ශ කර, ලැබගෙන යනුයි. “පඤ්ඤා විමුත්තා ඛො මයං ආවුසො” යනු “ඇවැත්නි! අපි අවබෝධවීම් ඇති-ධ්‍යාන වැඩීම් නැති ශුෂ්ක විදර්ශකයෝ වෙමු යනුයි. ප්‍රඥාවෙන් පමණක්ම ලැබූ රහත් බව ඇත්තෙමු”යි දක්වයි. “අජානෙය්‍යාසි වා ත්වං ආවුසො සුසීම! න වා ත්වං අජානෙය්‍යාසි” කුමක් නිසා මෙසේ වදාළ සේක්ද? උන්වහන්සේලාට මෙබඳු සිතක් විය. “අපි මොහුගේ අදහස පිළිබඳව නොදන්නෙමු. දසබලයන් වහන්සේගෙන්ම විචාරා සැක දුරුකර ගන්නෙමු.” යනුවෙනි.

“ධම්මට්ඨිති ඤාණං” යනු විදර්ශනා ඤාණයයි. එය පළමුවම උපදියි. “නිබ්බාණෙ ඤාණං” යනු විදර්ශනාවෙන් පුරුදු කරමින් පවතින මාර්ග ඤාණයයි. එය පසුව උපදියි. එනිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙලෙස වදාළ සේක.

“ආජානෙය්‍යාසි වා” යනාදිය කුමක් හෙයින් දෙසූ සේක්ද? සමාධියෙන් තොරව වුව ද මෙලෙස ප්‍රඥාවේ උපත ඇති බව දැක්වීමටයි. මෙය කියන ලදී. - “සුසීම! මාර්ගය හෝ ඵලය හෝ සමාධියේ විපාකයක් නොවේ. සමාධියෙන් ලැබෙන ආනිසංසයක් නොවේ. සමාධියේ නිෂ්පත්තියක් නොවේ. රහත් මාර්ගය හා ඵලය විදර්ශනාවේම විපාකයකි. විදර්ශනාවේම ආනිසංසයකි. විදර්ශනාවේම නිෂ්පත්තියකි. එනිසා නුඹ “ඉක්බිති, ධර්මස්ථිති ඤාණය මුලින් ඇතිවේ. පසුව නිර්වාණ ඤාණය ඇතිවේ” යන මෙය දන්නෙහි ද? නොදන්නෙහි ද?”

දැන් ඔහුගේ සිත ප්‍රතිවේධයට සුදුසු බව දැන තිපරිවර්ත ධර්මදේශනාව දක්වන සේක්. “තං කිං මඤ්ඤසි සුසීම. රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා” යනාදිය දෙසූහ. තිපරිවර්ත ධර්මදේශනාව අවසන සුසීම තෙරුන් රහත් බවට පත්විය.

දැන් ඔහුට පිළිවෙතක්-කළයුත්තක් පවරන සේක් - “ජාති පච්චයා ජරාමරණන්ති සුසීම! පස්සසි” යනාදිය දේශනා කළ සේක. “අපිනුත්වං සුසීම” යනුවෙන් මෙය කුමක් නිසා ඇරඹුවේ ද? ධ්‍යාන වැඩීම් ආදියක් නොමැති ශුෂ්ක විදර්ශක භික්ෂූන්ගේ හැකියාවන් පිළිබඳව ප්‍රකට කිරීම පිණිසයි. මෙහි අදහස මෙසේය. “හුදෙක් නුඹ පමණක් ම ධ්‍යාන වැඩීම් නැති ශුෂ්ක විදර්ශකයෙක් නොවේ. මෙම භික්ෂූහු ද එබඳු පුද්ගලයෝය”යි දැක්වීම සඳහායි. සෙසු පදයන්ගේ අර්ථ විභාග ප්‍රකටය.

දසවන සූත්‍රයයි.

සත්වැනි මහා වර්ගය නිමාවට පත්විය.