1. පබ‍්බතවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1. හිමවන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

බොජ්ඣඞ්ග සංයුත්තයේ පළමු වැන්නෙහි නාගා = මොව්හු ද මහ සමුදුර මතුයෙහි රළ අතරේ වෙසෙන්නෝ ය, විමාන වාසී නාගයෝ නො වෙති. හිමවත ඇසුරුකොට ගෙන සිදු වූ ඔවුන්ගේ කාය වර්ධන ආදී සියල්ල යට කියන ලද පිළිවෙළින්ම දත යුතුය. බොජ්ඣඞ්ග = මෙහිදී බුද්ධත්වය සඳහා වූ හෝ බුද්ධත්වයට අයත් වූ හෝ අංගයන්ය යන අදහසින් බොජ්ඣඞ්ග නම් වේ. කුමක් කියන ලද්දේද යත්:- “යම් තාක් ලෞකික ලෝකෝත්තර මාර්ග ක්ෂණයෙහි උපදින්නාවූ සැඟවුණ නොසන්සුන් බව, පිහිටීම, රැස් කිරීම, කම් සුවය, අත්තකිලමථානු යෝගය, උච්ඡේද සහ ශාස්වත දෘෂ්ටි යන මේවායෙහි ඇලීම ආදී අනේක විධ උපද්‍රවයන් හට එරෙහිව පවතින සති, ධම්මවිචය, විරිය, පීති, පස්සද්ධි, සමාධි, උපෙක්‍ඛා යන ධර්මයන්ගේ එක් වීම සඳහා ආර්ය ශ්‍රාවකතෙමේ අවබෝධය ලබා ගනියි” යනුවෙන් අදහස් කොට “බෝධි” යනුවෙන් කියනු ලැබේ. බුඡ්ඣති (හෙවත් අවබෝධකර ගනියි) යනුවෙන් කෙලෙස් සිතුවිලි පිළිබඳ නිද්‍රාවෙන් පිබිදෙයි හෝ චතුරාර්ය සත්‍යයන් අවබෝධ කර ගනියි හෝ නිර්වාණයම සාක්ෂාත් කර ගනියි හෝ යනුවෙන් කියන ලද්දේ වෙයි. යම් සේ බොජ්ඣඞ්ග සත වඩා උතුම් වූ සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත් සේකැයි කීයේ ද, එසේ සිදු විය. ධර්ම සාමග්‍රී සංඛ්‍යාත වූ එම බෝධියේ අංගයන්ය යන අදහසින් බොජ්ඣඞ්ග යයි කියනු ලැබේ. ධ්‍යානාංග, මාර්ගාංග ආදිය මෙනි. කියන ලද ආකාර ඇති, මෙම ධර්ම කරුණු එකතුවෙහි අවබෝධය ඇතිකර ගනිමියි යනුවෙන් යම්කිසි ආර්ය ශ්‍රාවක කෙනෙක් එයට යම්සේ “බෝධි” යනුවෙන් කියත් ද, එම බෝධියෙහි අංගයෝ ද සේනාංග, රථාංග ආදිය මෙන් බොජ්ඣඞ්ග (බෝධි අංග) නම් වෙත්. එහෙයින් අර්ථ කථාචාරීහු මෙසේ කීහ :- අවබෝධ කර ගන්නා පුද්ගලයාගේ අංගයන් වශයෙන් ද “බොජ්ඣඞ්ග” යයි කියති.

තව ද “බොජඣඞ්ග” යයි කීමේදී කුමන අරුතකින් බොජ්ඣඞ්ග යයි කියනු ලැබේ ද යත් - අවබෝධය පිණිස පවතිත් යන අරුතින් ද, මේ අනුව අවබෝධ කරගනිත් යන අරුතින් ද, විවිධ අංශයන්ගෙන් අවබෝධ කරගනිත් යන අරුතින් ද, මනාව අවබෝධ කරගනිත් යන අරුතින් ද යන කරුණුවලින්) බොජ්ඣඞ්ග යයි කියනු ලැබේ. මේ ආදී වශයෙන් විශිෂ්ට ඥානය අනුව ද බොජ්ඣඞ්ග යන්නෙහි අරුත දත යුතුය.

සති සම්බොජ්ඣඞ්ග ආදියෙහි වනාහී ප්‍රශස්ත වූ ද, සුන්දර වූ ද බොජ්ඣඞ්ගය යන අදහසින් සම්බොජ්ඣඞ්ග යයි කියනු ලැබේ. “සති” (හෙවත්) සිහියම සම්බොජ්ඣඞ්ග වේය යනුවෙන් “සති සම්බොජ්ඣඞ්ග” යයි කියනු ලැබේ. එය සති සම්බොජ්ඣඞ්ග යයි. සියලු තන්හිදීම අර්ථය මෙසේ දත යුතු වේ. භාවෙති = වඩයි. (වර්ධනය කරයි) තමාගේ චිත්ත සන්තානයෙහි නැවත නැවත උපදවයි. වඩ වඩාත් උපදවයි, යන අර්ථය වේ. විවෙක නිස්සිතං = යන ආදිය කෝසල සංයුත්තයෙහි “විවේකය ආශ්‍රිතවූ සම්මා දිට්ඨිය වඩයි” යන මෙහි (සම්මා දිට්ඨිං භාවෙති විවෙක නිස්සිතං) කියන ලද පිළිවෙල අනුවම දත යුතු වේ.

මෙය විශේෂයකි, එහි තාවකාලික විවේකයට ආශ්‍රිත වූයේය, සම්පූර්ණයෙන් නැති කරනු ලබන විවේකයට ආශ්‍රිත වූයේය. අත්හැර යාම පිළිබඳ විවේකයට ආශ්‍රිත වූයේය යනුවෙන් විවේකයන් තුනක්ම කියන ලදී. බොජ්ඣඞ්ග වැඩීමට පැමිණ ඇතැමෙක් පඤ්චවිධ විවේකයක් පිළිබඳව ද වර්ණනා කරත්. ඔහු වනාහී හුදෙක් බලවත් වූ විදර්ශනා මාර්ග ඵල ලක්ෂණයන්හිම පමණක් බොජ්ඣඞ්ගයන් ඇතැයි මතුකර නොදක්වත්. විදර්ශනා පාදක කොටගත් කසිණ ධ්‍යාන ආනාපාන යහපත් බ්‍රහ්ම විහාර ධ්‍යානයන්හිද බොජ්ඣඞ්ගයන් පිහිටන බව මතු කර දක්වත්. අටුවාචාර්යවරුන් විසින් මෙම අදහස ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේ ද නොවේ. එසේ හෙයින් ඔවුන්ගේ අදහස් අනුව, මෙම ඥානයන් පැවතුණ ක්ෂණයෙහි වූ ක්‍රියාවන්ගෙන් මෙසේ යටපත් කිරීම් සංඛ්‍යාත විවේකය ආශ්‍රිත දැනුම ඇති වූයේ යයිද, එසේම විදර්ශනා ක්ෂණයෙහි වූ අදහසින් සසරින් එතරවීම් සංඛ්‍යාත විවේකය ආශ්‍රිත දැනුම ඇතිවූයේ යයිද කියන ලදී. මෙසේ සන්සිඳීම් සංඛ්‍යාත විවේකයේ ඇසුර වඩන්නේ යයි කිවයුතු වේ. සෙස්ස මෙහි යට කියන ලද පිළිවෙළින්ම වේ.

2. කාය සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවැන්නෙහි - ආහාරට්ඨිතිකො = (ආහාර ආදී) ප්‍රත්‍යයන් අනුව පවත්නා වූ ආහාරං පටිච්ච = ප්‍රත්‍යය නිසා සුභ නිමිත්තං = යහපත් දෙය ද සුබ නිමිත්තකි. අයොනිසො මනසිකාරො = වැරදි ලෙස මෙනෙහි කිරීමයි. වැරදි මඟට යොමු වූ මෙනෙහි කිරීම යි, අනිත්‍යයෙහි නිත්‍යයයි යනුවෙන් හෝ දුකෙහි සැපයයි යනුවෙන් හෝ අනාත්මයෙහි ආත්මයයි යනුවෙන් හෝ අසුභයෙහි සුභයයි යනුවෙන් හෝ මෙනෙහි කිරීමයි. එම සුභ ආරම්මණයෙහි එය බහුලව පවත්වන්නහුට කාමච්ඡන්දය උපදියි. ඒ නිසා “(අත්‍ථි භික්ඛවෙ සුභ නිමිත්තං) මහණෙනි, සුබ නිමිත්තක් ඇත” යන ආදිය කියන ලදී. මෙසේ සියළු තන්හි නීවරණයන්හි (ක්ලේශයන්හි, බාධකයන්හි) යෙදීම දත යුත්තේය.

පටිඝ නිමිත්තං = යන ආදියෙහි වූ කලී “පටිඝ” යනු ක්‍රෝධයට නිමිත්තයි ක්‍රෝධයට අරමුණ යයි ද කිව හැක. අරති = කලකිරුණු බව යමක් සඳහා මෙය කියන ලද්දේ ද- එහි “අරති” නම් කුමක් ද? ඈත පිහිටි සෙනසුන්හි හෝ යම් යම් උසස් කුසල් දහම්හි නො ඇලීම, අකැමති වීම, ආශා නො ඉපද වීම, සතුටු නොවීම, උකටලී වීම, බියෙන් මෙන් ඉවත් වීම යන මේ කරුණුවලින් යුක්ත වීම “අරති” යයි කියනු ලැබේ.

තන්‍දී = අධික ශීතල ආදී හේතූන්ගෙන් උපන් කල්හි දැන් ශීතල වැඩිය. උණුසුම වැඩිය, කුසගිනි වැඩිය, කුස පිරුණා වැඩිය, දුර ගමන් ගියෙමි යන ආදී වශයෙන් කියයි. යමක් සඳහා “තන්‍දී” යයි කියනු ලැබේ ද - එහි “තන්දී” නම් කුමක් ද යත් :- යම් ප්‍රමාදී බවක්. ප්‍රමාදී බවට පත් වීමක්. අලස සහිත සිතුවිල්ලක්, අලස බවක්, අලස බවට පැමිණීමක්, අලස බවට හිමිවීමක් (යන මේවායින් යම් තත්ත්වයක්) ඇතිවූයේ නම් එය “තන්දී” යයි කියනු ලැබේ.

විජම්භිකා = කෙලෙස් වශයෙන් කය නැමීමයි. යමක් සඳහා මෙය කියන ලද්දේ ද, එහි “විජම්භිකා” යනු කවරේද යත් :- ශරීරයේ යම් කිලිපොලා හැරීමක්, විජෘම්භනයක්, හැකිලීමක්, නැමීමක්, සැහැල්ලු නැමීමක්, අධික ලෙස නැමීමක්, රෝගී ස්වභාවයක් යන මේවායින් යමක් වේද මෙය “විජම්භිකා” යයි කියනු ලැබේ.

භත්ත සම්මදො = අහර ගැනීමෙන් පසුව දැනෙන ඩාහ ගතිය. යමක් සඳහා මෙය කියන ලද්දේ ද, එහි “භත්ත සම්මදො” නම් කුමක් ද? ආහාර ගත් තැනැත්තහුට ආහාර මුර්ඡාව, ආහාර ක්ලාන්තය, ආහාර ඩාහය, කායික අපහසුතාවය යන මේවායින් යමක් ඇති වේද - මෙය “භත්ත සම්මදො” යයි කියනු ලැබේ.

චෙතසො ලීනත්තං = සිතේ සැඟවුණ බව. යමක් සඳහා මෙය කියන ලද්දේද එහි “චෙතසොලීනත්තං” නම් කුමක්ද? - සිතේ යම් අසුබ බවක්, අකර්මණ්‍ය භාවයක්, හුදෙකලා බවක්, අධිකව හුදෙකලා වන ස්වභාවයක්, සැඟවෙන ගතියක්, වැඩියෙන් සැඟවෙන ගතියක්, හැකිලී විසීමක්, සිතේ මැලි බවත්, වඩාත් මැලි බවක්, අලසව විසීමක්, යන මේවායින් යමක් වේද - මෙය “චෙතසො ලීනත්තං” යයි කියනු ලැබේ.

චෙතසො අවුපසමො - යම්සේ වනාහී පහවූ ගිනිදැල් ඇත්තේ වුව ද, ගිනි අඟුරු යම්තාක්කල් නොසන්සිඳේද (නොනිවේදෙ) ඒතාක් කල් තැවීම සිදු කරන්නේමය. එසේම සිතේ නොසන්සුන් තත්ත්වය නිසා මෙම උද්ධච්ච කුක්කුච්චය (නොසන්සුන්බව හා කුකුස පසුතැවිල්ල) ම ඇති වේ.

විචිකිච්ඡා ඨානීයාධම්මා = විචිකිච්ඡාව හා බැඳුණ අරමුණු, නුවණින් මෙනෙහි නොකිරීම සියලු තන්හිම කියන ලද පිළිවෙළින්ම වේ. මෙසේ මෙහි කාමච්ඡන්‍දය හා විචිකිච්ඡාව (කාමාශාව හා සැකය) යන මේ තත්ත්වයන් දෙක අරමුණකින් උපදීයයි කියන ලදී. ව්‍යාපාදය (ක්‍රෝධය) අරමුණ හේතුවකින් උපදීයයි ද කියන ලදී.

සති සම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා ධම්මා = අරමුණු වෙත යොමු වීම, සත්තිස් බෝධි පාක්ෂික ධර්ම නවලෝකෝත්තර ධර්ම පිළිබඳව සිහියෙන් යුක්ත වීමෙන්. තත්‍ථ යොනිසො මනසිකාර බහුලී කාරො = එහි නැවත නැවත පිළිවෙළ සිහි කිරීමේ ක්‍රියාව

“කුසලා කුසල ධම්ම” යන ආදියෙහි කුසල යනු කුසල භාවය නිසා උපන් නිවැරදි සුඛ විපාකයන් අකුසල = අකුසල භාවය නිසා උපන් වැරදි සහිත දුඃඛවිපාකයන්. සාවජ්ජා = අකුසල් අනවජ්ජා = කුසල් පහත්, උසස්, අයහපත් යහපත් යන ආදියෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. සප්පටිභාගා = අයහපත් සහ යහපත් යන අංශ දෙක අසුබ (හෙවත් කලු) විපාක දෙන බැවින් අසුබ (හෙවත් කණ්හ) යයිද, සුබ (හෙවත් සුදු) විපාක දෙන බැවින් සුබ (හෙවත් සුක්ක) යයිද කියවේ. “සප්පටිභාග” යනු සමාන විපාක කොටස්ය යන අරුතයි. ප්‍රතිපක්ෂවූ කොටසක් ඇති බැවින් “සප්පටිභාගා” වේ. කලු දේවලට හෙවත් පාපයනට සුදු දේවල් හෙවත් පින් ප්‍රතිපක්ෂ වේ. සුදු දේවලට හෙවත් පින්වලට කලු දේවල් හෙවත් පාපයන් ප්‍රතිපක්ෂ වේ. මෙසේම සමාන කොටස් ඇතැයි දැක්වේ. කොටසක් ඉවත් කරන ලද්දේය යන අරුතින් ද “සප්පටිභාග” නම් වේ. අකුසලය වනාහී කුසලය ඉවත් කොට තමාගේ විපාකය දෙයි. කුසලය ද අකුසලය ඉවත් කොට තමා ගේ විපාකය දෙයි. මෙසේ කලු- සුදු හෙවත් අකුසල් හා කුසල් “සප්පටිභාග” (හෙවත් සමාන කොටස්) නම් වේ.

ආරම්භධාතුය = ප්‍රථම උත්සාහය නික්කම්මධාතු = කුසීත භාවයෙන් ඉවත් වූ බැවින් එයටත් වඩා බලවත් වූයේ. පරක්කම ධාතු = වෙනත් වෙනත් ස්ථානයන් ආක්‍රමණය කිරිමේ හේතුවෙන් එයටත් වඩා බලවත් වූයේ (ඉහත දැක්වූ) පද තුනෙන්ම වීර්යය ම කියන ලදී.

පීති සම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා = ප්‍රීතියට හේතු වූ ආරම්මණ ධර්ම කාය පස්සද්ධි = ස්කන්ධ තුනේ සන්සිඳීම චිත්ත පස්සද්ධි = විඤ්ඤාණ ස්කන්ධයේ සන්සිඳීම සමාධි නිමිත්තං = සන්සිඳීම හා සන්සිඳීම සඳහා වූ අරමුණ අබ්‍යග්ග නිමිත්තං යනු එයටම පර්යාය වචනයකි.

උපෙක්‍ඛා සම්බොජ්ඣඞ්ගට්ඨානීයා උපේක්ෂාවට හේතු වූ ආරම්මණ ධර්ම. අර්ථ වශයෙන් වනාහී මධ්‍යස්ථ ආකාර ඇත්තාවූ උපේක්ෂාවට හේතු වූ ධර්මයන් යයි දත යුතුයි. මෙසේ මෙහි සති, ධමමවිචය, උපෙක්ඛා යන සම්බෝධ්‍යංග අරමුණු වශයෙන් කියන ලදී. සෙස්ස අරමුණු වශයෙන් ද, හේතු වශයෙන් ද දත යුතු වේ.

3. සීල සූත්‍ර වර්ණනාව

තුන් වැන්නෙහි - සීල සම්පන්නා = මෙහිදී ක්ෂිණාශ්‍රවයන් වහන්සේගේ ලෞකික ලෝකෝත්තර සීලය ගන්නා ලදී. එයින් (ඒ සීලයෙන්) යුක්ත වූයේ යන අරුතයි. සමාධි, ප්‍රඥා දෙකෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. විමුක්තිය නම් ඵල විමුක්තියම වේ. විමුක්තිඥාන දර්ශනය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. මෙහිදී “සීල” ආදිය මෙසේ ලෞකික ද, ලෝකෝත්තර ද වේ. විමුක්තිය ලෝකෝත්තර වේ. විමුක්තිඥාන දර්ශනය ලෞකිකම වේ.

දස්සනම්පහං “දසසනමපි + අහං” (යනු විසන්‍ධියයි) ඒ මේ දර්ශනය වනාහී (ඇසෙන් කෙරෙන) චක්ෂු දර්ශනය. ඥානයෙන් කෙරෙන දර්ශනය යනුවෙන් දෙපරිදි වේ. එහි ප්‍රසන්න වූ නෙත්වලින් ආර්යයන් විසින් දක්නා ලද ලක්ෂණයන් දැක්ම ධ්‍යානයෙන් හෝ විදර්ශනාවෙන් හෝ මාර්ගඵලයන්ගෙන් හෝ අවබෝධ කළ තැනැත්තහුගේ අවබෝධය ඥාන දර්ශනය නම් වේ. මෙහි අර්ථයෙහි දී චක්ෂු දර්ශනය අදහස් කරන ලදී. ආර්යයන් හට වූ කලී ප්‍රසන්න වූ ඇස්වලින් කෙරෙන බැලීම ද ඉතා ප්‍රයෝජනවත් වන්නේ මය. සවණං = අසවල් නම් ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ අසවල් නම් රටෙහි හෝ ජනපදයෙහි හෝ ගමෙහි හෝ නියම් ගමෙහි හෝ විහාරයෙහි හෝ ලෙණෙහි හෝ වාසය කරන්නාහ යි කියන්නාහු ගේ කියමන කණෙන් ඇසීම යන මෙය ඉතා ප්‍රයෝජනවත් වන්නේ ම ය. උපසංකමණං = දානයක් හෝ දෙන්නෙමි, ප්‍රශ්නයක් හෝ විචාරන්නෙමි, ධර්මයක් හෝ අසන්නෙමි, සත්කාරයක් හෝ කරන්නෙමි යන මෙවැනි සිතකින් ආර්යයන් වහන්සේ වෙත පැමිණීම පයිරුපාසනං = ප්‍රශ්න විමසමින් ඇසුරු කිරීම. ආර්යයන්ගේ ගුණයන් අසා උන්වහන්සේලා වෙත එළඹ, ආරාධනා කොට දන් දී, ස්වාමීනි, කුසලය නම් කුමක් ද යන ආදී වශයෙන් ප්‍රශ්න විචාරීම යන අදහසයි.

අනුස්සතිං = රාත්‍රිස්ථාන, දිවා ස්ථානයන්හි හුන් ආර්යයන් පිළිබඳව, දැන් ආර්යයන් වහන්සේලා ලෙන්, ගුහා, මණ්ඩප ආදී තන්හි ධ්‍යාන, විදර්ශනා, මාර්ගඵල සුවයෙන් කල් ගෙවන්නාහු වෙතියි යනුවෙන් සිහි කිරීමයි. යමකු උන්වහන්සේලා සමීපයෙහි අවවාද ලැබුයේ වේද ඔහු එම කරුණු බෙදා (පරීක්‍ෂා කොට) මෙ තැනදී විදර්ශනාව කියන ලදී, මෙතැන දී මාර්ගය කියන ලදී, මෙතැන දී ඵලය කියන ලදී යනුවෙන් මෙසේ සිහිපත් කිරීමයි. අනු පබ්බජ්ජා = ආර්යයන් වහන්සේලා කෙරෙහි සිත පහදවා ගිහිගෙයින් නික්ම උන්වහන්සේලා සමීපයෙහි පැවිදිව උන් වහන්සේලාගේම අවවාද අනුශාසනා අපේක්ෂාවෙන් හැසිරෙන්නහුගේ පැවිද්ද “අනු පබ්බජ්ජා” නම් වේ. අන් අයගේ සමීපයෙහි අවවාද අනුශාසනා අපේක්ෂාවෙන් හැසිරෙන්නහුගේ පැවිද්ද ද “අනු පබ්බජ්ජා” නම් නො වේ.

මෙසේ පැවිදිවූවන් අතුරෙහි වනාහී මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේගේ “අනු පබ්බජ්ජා” ව පතා පැවිදි වූවාහු සිය දහස් ගණනක් වූහ. එසේම ඒ තෙරුන් වහන්සේගේ ම සද්ධි විහාරික වූ චන්ද ගුත්ත තෙරුන්ගේ ද, උන්වහන්සේ ද සද්ධි විහාරික වූ සූරියගුත්ත තෙරුන්ගේ ද, උන් වහන්සේගේ ද සද්ධි විහාරික වූ අස්සගුත්ත තෙරුන්ගේ ද, උන්වහන්සේගේ ද සද්ධි විහාරික වූ යෝනක ධම්මරක්ඛිත තෙරුන්ගේද, උන් වහන්සේගේ ද සද්ධිවිහාරික වූ ආශෝක රජුගේ කණිටු සොයුරා වූ තිස්ස නම් තෙරුන් වහන්සේ නමක් වූහ. උන්වහන්සේගේ අනු පබ්බජ්ජ භාවය පතා පැවිදි වූවාහු කෝටි දෙක හමාරක සංඛ්‍යාවක් වූහ. මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ අනු පබ්බජිත තෙරවරුන්ගේ ගණන් සීමාවක් ඇත්තේ නැත. අද දවස දක්වා ලක්දිව, ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීමෙන් පැවිදි වන්නාහු මහින්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ම පැවිද්ද අනුව පැවිදි වන්නෝ නම් වෙත්.

තං ධම්මං = ඔවුන්හට අවවාද අනුශාසනා සහිත වූ එම ධර්මය. අනුස්සරති = සිහි කරයි. අනුවිචක්කෙති = විතර්කයෙන් අපහසුතාවයට පත් කරයි. ආරද්ධො හොති = පරිපූර්ණ වෙයි. පරිචින්ති යන ආදී සියල්ල එහි ඥානාන්විත ක්‍රියාවන් වශයෙන් කියන ලදී. එසේ නැතහොත් පරිචිනති යනු ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ලක්ෂණ විමසා බලයි යන අදහසයි. පවිචරති = එහි නුවණ යොදවයි. පරිවිමංසමාපජ්ජති = විමසීමට, බැලීමට, ගවේෂණයට පැමිණෙයි.

ප්‍රතිඵලයන් සතක් වේ. ආනිසංසයන් සතක් වේ යන මේ දෙකම අර්ථ වශයෙන් එකක්ම වේ. දිට්ඨෙව ධම්මෙ පටිගච්ච අඤ්ඤං ආරාධෙති රහත් බව ලබා ගන්නා තැනැත්තේ මේ ආත්ම භාවයෙහිම එය ලබා ගනියි. එය ද වනාහී කල් ඇතිව නොපැමිණියාවූම මරණ කාලෙයෙහි යන අර්ථයයි. අථමරණ කාලෙ = ඉක්බිති මරණයට ආසන්න කාලයෙහි

අන්තරා පරිනිබ්බායී = ආයුෂයේ මධ්‍යය නො ඉක්මවා පිරිනිවෙන තැනැත්තා හෝ තුන් ආකාර වේ. කල්ප දහසක් ආයු ඇති අවිහ (නම් බඹ) ලොව ඉපදී යම් එක් අයෙක් උපන් දිනයෙහි ම රහත් බවට පැමිණෙයි. ඉදින් උපන් දිනයෙහිම රහත් බවට නො පැමිණේ නම් පළමුවන කල්ප සියයකින් මතුයෙහි රහත් බවට පැමිණේ. මේ තැනැත්තා “අන්තරා පරිනිබ්බායී” (හෙවත් පූර්ණ ආයුස නො විඳ අතරතුරෙහි පිරිනිවීමට පත් වන්නෙක්) වේ. එසේ කිරීමට නො හැකි වන වෙනත් අයෙක් කල්ප දෙසියයකින් මතුයෙහි රහත් බවට පැමිණෙයි. මේ දෙවැන්නා වෙයි. එසේත් නොහැකි වන තවත් අයෙක් කල්ප හාරසියයකින් මතුයෙහි රහත් බවට පැමිණෙයි. මේ “අන්තරා පරිනිබ්බායී” වන තුන් වැන්නායි.

කල්ප පන්සියයක් ඉක්මවා රහත් බවට පැමිණෙනුයේ “උපහච්ච පරිනිබ්බායී” (කල් නිම කොට පිරිනිවියේ) නම් වෙයි. අතප්ප ආදී බ්‍රහ්ම ලෝකයන් හි මෙ පිළිවෙළම වේ. යම් කිසි තැනෙක උපන් තැනැත්තෙක් වනාහී සංස්කාර සහිතව මනා වීර්යයෙන් යුතුව රහත් බවට පැමිණියේ වේද හේ “සසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී” (සංස්කාර සහිතවම පිරිනිවියේ) නම් වේ. අවිහ ආදී බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි උපන්නේ ද එහි දිවි හිමි තෙක් වාසය කොට මතු මතුයෙහිද ඉපිද අකණිටාවට පැමිණියේ ද හේ තෙමේ “ඌර්ධ්ව ගාමී අකණිට්ඨ ගාමී” තැනැත්තා නම් වෙයි.

මේ ස්ථානයෙහි වනාහී අනාගාමී වූ සතළිස් අට වර්ගයක් වෙතැයි කිව යුතු වේ. “අවිහ” නම් බඹ ලොවෙහි ද “අන්තරා පරිනිබ්බායී” (වයස සම්පූර්ණ වීමට පෙර පිරිනිවෙන්නවුන්) තිදෙනෙක් ද, “උපහච්ච පරිනිබ්බායී” (වයස නිම වී පිරිනිවෙන) එක් අයෙක් ද, ඉහළ අකණිටාවට යන එක් අයෙක් ද යන වශයෙන් පස් දෙනෙක් වෙත්. ඔහු “අසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී” (සංස්කාරවලින් තොරව පිරිනිවෙන) පස් දෙනෙක් ද, “සසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී” (සංස්කාර සහිතව පිරිනිවෙන) පස් දෙනෙක් ද වශයෙන් දස දෙනෙක් වෙත්. අතප්ප, අකණිට්ඨ ආදී ලෝකයන්හි ද එසේමය. නැවත උඩ ලොවකට යාමක් නැත. එබැවින් එහි සසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී තත්ත්වයට පත්වූ සිවු දෙනෙක් ද අසඞ්ඛාර පරිනිබ්බායී තත්ත්වයට පත් වූ සිවු දෙනක්ද ආදී වශයෙන් සතළිස් අටක් වෙත්. ඔවුන් අතර “ඌර්ධ්ව ගාමී අකණිට්ඨගාමී” තැනැත්තා හැමටම වඩා ජ්‍යෙෂ්ඨ ද (සබ්බ ජෙට්ඨ) වෙයි. හැමට ම වඩා කණිෂ්ඨයෙක් (සබ්බ කණිට්ඨ) ද වෙයි.

ඒ කෙසේ ද යත් - කල්ප සොළොස් දහසක් ආයු ඇති බැවින් ඒ එක් කොටසක් “සබ්බ ජෙට්ඨ” වේ. හැමට ම පසු ව රහත් බවට පැමිණෙන බැවින් එක් කොටසක් “සබ්බ කණිට්ඨ” වේ. මේ සූත්‍රයෙහි පෙර පසු නොවී එක චිත්තක්ෂණයෙක මතුවන නානා ලක්ෂණ සහිත අර්හත් මාර්ගයේ පූර්ව භාග විදර්ශනා බෝධ්‍යාංගයෝ කියන ලදහ.

4. වත්ථ සූත්‍ර වර්ණනාව

සිවු වැන්නෙහි - සති සම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චො මොහොති = ඉදින් මා හට මෙසේ සති සම්බොජ්ඣඞ්ගය (හෙවත් නිවන ලැබීමට උපකාරී වන පිරිසිදු සිහිය) ලැබේ නම්. අප්පමාණොති මෙ හොති = මෙසේ ප්‍රමාණි නො කළ හැකි තරම් (දෙයක්) මාහට ලැබේ. සුසමාරද්ධො = ඉතා හොඳින් පිරිපුන් තිට්ඨන්තං = මෙහිදී සති සම්බොජ්ඣඞ්ගය අට අයුරකින් පවතී. මෙනෙහි නොකළ බැවින් වන ඉපදීම ද, මෙනෙහි කළ බැවින් වන නො ඉපදීම ද වශයෙන් සති සම්බොජ්ඣඞ්ගය පිහිටයි. පැවැත්ම ද, නො පැවැත්ම ද, නිමිත්තද, නිමිත්ත රහිත බව ද, මෙනෙහි නොකිරීමෙන් වන සංස්කාරයන් ද, මෙනෙහි කිරීමෙන් වන සංස්කාරයන්ද වශයෙන් සති සම්බොජ්ඣඞ්ගය පවතී. මේ අට අයුරින් පිහිටන්නේ යයි තෙරුන් වහන්සේ දනිති. කියන ලද ආකාරයට වෙනස් වූ අට අයුරකින් හැසිරෙන්නා එසේ හැසිරෙන බව තෙරුන් වහන්සේ දනිති. සෙසු බොජ්ඣඞ්ගයන්හි ද මේ පිළිවෙළම වේ.

මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි දී තෙරුන් වහන්සේගේ බෝධ්‍යඞ්ග ශක්තීහු කියන ලදහ. යම් කලෙක වනාහී තෙරුන් වහන්සේ සති සම්බොජ්ඣඞ්ගය මූලික කර ගෙන ඵල සමවතට සමවදීද එකල්හී ඉතිරි බෝධ්‍යඞ්ග සය ඒ අනුව පවතියි. යම් කලෙක ධම්ම විචය ආදී බොජ්ඣඞ්ගයන් අතුරෙහි එකක් මුලික කරගන්නේ නම්, එකල්හිද සෙසු බෝධ්‍යඞ්ග ඒ අනුව පවතින්නේ යයි යනුවෙන් මෙසේ ඵල සමවත්හි තමාගේ හුරු පුරුදු බව දක්වමින් තෙරණුවෝ මේ සූත්‍රය දෙසූහ.

5. භික්ෂූ සූත්‍ර වර්ණනාව

පස් වැන්නෙහි - බොධාය සංවත්තන්ති = අවබෝධය පිණිස පවතී. කුමක් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිසද යත් මාර්ගය විසින් සකස් නො කරන ලද නිවන (අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස) යි. නුවණින් සලකා බැලීම පිණිස (අවශ්‍ය) කාර්යය කරන ලද්දේ මාර්ගයෙන් හෝ කෙලෙස් සිඳ දැමීමෙන් හෝ අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස ඵල වශයෙන් අවබෝධය පිණිසයයි කියන ලද්දේ වෙයි. ඒ හේතුවෙන් ම මෙහිදී නිවන සාක්ෂාත් කිරීම පිණිස කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම, නුවණින් සලකා බැලීම යයි යන සියල්ල දක්වන ලදි.

7. කූටාගාර සූත්‍ර වර්ණනාව

සය වැන්නෙහි - ආරාම නිසාදී = ආරාම නිසාදී = ආරාමය ඇසුරු කොට ගෙන වෙසෙන බැවින් “ආරාම නිසාදී” යයි කියන ලදී. පරිසාවචරො = පිරිස සමග හැසිරෙනුයේ පිරිස් අතරෙහි වනාහී අඥානයෝ ද, පණ්ඩිතයෝ ද හැසිරෙති. යම් තැනැත්තෙක් වනාහී පරවාද මර්දනය කොට තමාගේ වාදය (මතය) මතු කොට දැක්වීමට සමත් වේද ඒ තෙමේ පිරිසෙහි (ප්‍රමුඛව) හැසිරෙන්නා නම් වෙයි. ආරාමෙන ආරාමං = ආරාමයෙන් ආරාමයට (අන් භික්ෂූන්) අනුව ගමන් කරමි. බැහැරින් නොවේය යන අරුතයි. උයනෙහි ද මේ පිළිවෙළම වේ. අන් අරමකින් වෙනත් අරමකට පිවිස හෝ, අන් උයනකින් වෙනත් උයනකට පිවිස හෝ යනු මෙහි අර්ථය වේ. ඉතිවාදප්පමොක්‍ඛානි සං සං = ප්‍රශ්න කිරිම මෙසේ වෙයි, පැහැදිලි කරදීම මෙසේ වෙයි, යන මේ ආදී පිළිවෙළින් මෙබඳු මතයක් (වාදයක්) ඇති වෙයි. මතයෙන් (වාදයෙන්) මෙසේ මිදී යාම වෙයි, වාදයන්හි ආනිසංසය මෙසේ වෙයි. උපාරමභානිසං සං = මෙය ප්‍රශ්න කිරීමේ දෝෂයයි. මෙය ප්‍රශ්න විසඳීමේ දෝෂයයි, යනුවෙන් මෙසේ වාද දෝෂයන්ගේ ප්‍රතිඵල දැක්වේ.

කථං භාවිතො කුණ්ඩලිය ඉන්‍ද්‍රිය සංවරෝ = ශාස්තෲන් වහන්සේ “පරිබ්‍රාජකයා විසින් මාගෙන් මෙපමණ ප්‍රශ්න විචාරණ ලදී, දැන් ප්‍රශ්න කිරීමට නො හැකිව සිටී” යයි දැන, “මේ දේශනාව මෙතෙක් මනාව ගැලපී නැත, දැන් එය මනා ගැලපීමට පමුණුවන්නෙමි”යි තමන් වහන්සේ ම ප්‍රශ්න කරමින් මේ දේශනාව ආරම්භ කළසේක. එහි මනාපං නාභිජ්ඣායති යනු තමා ප්‍රිය කරන අරමුණ දැඩි ලෙස ආශා නොකරයි යන අදහසයි. නාවිහිංසති = ආමිෂයෙන් ලබන සතුට හේතුවෙන් හිංසාවෙන් වැළකෙන්නේ නො වෙයි. තස්ස ඨිතොච කායො හොතිඨිතං චිත්තං අජ්ඣත්තං = ඔහුගේ වූ කලී කය ද සිත ද අරමුණු වන අධ්‍යාත්මයෙහි පිහිටියේ වෙයි. සුසණ්ඨිතං = කමටහන් වශයෙන් මනාව පිහිටි සුවිමුත්තං = කමටහන නිසා සිදුවන විමුක්තියේ හේතුවෙන් මනාව නිදහස් වූ අමනාපං = ප්‍රියනොවන අරමුණ න මඞ්කුහොති = එහි මතුවූ බවක් නො වෙයි. අප්පතිත්‍ථීන චිත්තො = කෙලෙස් වශයෙන් යමක් අපේක්ෂා කරන සිත් ඇති තැනැත්තා අදීන මානසො = දොම්නස් වශයෙන් දීන භාවයට පත් නොවන සිත් ඇත්තේ. අබ්‍යාපන්න චෙතසො = දෝෂ වශයෙන් දූෂිත නොවූ සිත් ඇත්තේ

එවං භාවිතො ඛො කුණ්ඩලිය ඉන්‍ද්‍රිය සංවරො එවං බහුලීකතො තීණි සුචරිතානි පරිපුරෙති = මෙහි මෙසේ සුචරිත පූරණය දත යුතුය. මෙම දොරටු සයෙහි දුශ්චරිතයන් අටළොසක් වේ. ඒ කෙසේදයත් ඉෂ්ට වූ ආරම්මණයක් ඇස නමැති දොරටුවෙහි යොමු වූ කල්හි කය වචනය යන අංගයන් චලනය නොකොට එම අරමුණෙහි ලෝභය උපදවන්නහුට “මනො දුශ්චරිතය” සිදු වෙයි. ලෝබ සහිත සිතින් අහෝ මෙය මනෝඥය, සිත් ගන්නේ ය, මනාපය යනුවෙන් කියන්නහුට “වචීදුශ්චරිතය” සිදුවෙයි. එය ම අතින් ස්පර්ශ කරන්නහුට “කාය දුශ්චරිතය” සිදු වෙයි. සෙසු (සොත ආදී) දොරටුවලදී ද මේ පිළිවෙළ ම වේ.

මෙම විශේෂය ද වෙයි. කණ නමැති දොරටුවෙහි වනාහී ශබ්දය නමැති අරමුණට පාදක වූ ස්පර්ශ නො කළ යුතු වූ හක්ගෙඩි ආදී තූර්ය භාණ්ඩයන් ස්පර්ශ කරන්නහුට ද නැහැය නමැති දොරටුවෙහි ගන්‍ධය නමැති අරමුණට පාදක වූ ගඳ මල් ආදිය ස්පර්ශ කරන්නහුට ද, දිව නමැති දොරටුවෙහි රසය නමැති අරමුණට පාදක වූ මාලු මස් ආදිය ස්පර්ශ කරන්නහුට ද, කය නමැති දොරටුවෙහි ස්පර්ශය නමැති අරමුණට පාදක වූ සිවුරු ආදිය ස්පර්ශ කරන්නහුට ද, මන නමැති දොරටුවෙහි ප්‍රඥප්ති වශයෙන් ධර්මාරම්මණ වූ ගිතෙල් (තල) තෙල්, මී පැණි, උක් පැණි ආදිය සිතෙන් ස්පර්ශ කරන්නහුට ද කායදුශ්චරිතය” වේයයි දත යුතුය. සැකෙවින් වනාහී මෙහි දොරටු සයෙහි (දුසිරිත් මෙසේ කිව හැක) කාය සුචරිතය ඉක්මවා යාම කාය දුශ්චරිතය යි, වචී සුචරිතය ඉක්මවා යාම වාග් දුශ්චරිතයයි, මනෝ සුචරිතය ඉක්මවා යාම මනෝ දුශ්චරිතයයි. මෙසේ දුශ්චරිතයන් තුනක් වේ.

මේ භික්ෂුව වනාහී තමාගේ භාවනා ස්මෘතියෙහි පිහිටියේ මේ සුචරිතයන්හි මනාව හැසිරෙයි. කෙසේද යත් = ඇස නමැති දොරටුවෙහි ප්‍රිය අරමුණක් යොමු වූ කල්හි කාය වාක් අංගයන් කම්පනයට පත් නො කර රූපාරම්මණයෙහි විදර්ශනාව පිහිටුවන තැනැත්තාට මනෝ සුචරිතය ඇති වේ. විදර්ශනාව සමග එකට යෙදුණ සිතෙන් මෙය ක්ෂය වන සුලුය, වැනසෙන සුලුය යනුවෙන් කියන තැනැත්තාට වාග් සුචරිතය ඇති වේ. මෙය පහස නොවිඳිය යුතු භාණ්ඩයක්ය (හෙවත් ස්පර්ශ නොකළ යුතු දෙයක්ය) යනුවෙන් සිතා එය ස්පර්ශ නොකරන තැනැත්තාට කාය සුචරිතය ඇති වේ. සෙසු දොරටුවලදී ද මේ පිළිවෙළම වේ. මෙසේ මේ විස්තරයෙන් අටළොස් වැදෑරුම් සුචරිතයෝ ම ගනු ලැබෙත්. සැකෙවින් වනාහී මෙහිදී ද චක්ෂු ආදී දොරටු සයෙහි දී කයෙහි සංවරය කාය සුචරිතයයි ද. වචනයෙහි සංවරය වාග් සුචරිතයයි ද, මනසෙහි සංවරය මනෝ සුචරිතයයි ද වශයෙන් සුචරිතයන් තුනක් ම වේ. මේ ආකාරයෙන් ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය සුචරිතයන් තුනක් සම්පූර්ණ කරන්නේ යයි දත යුතුය. මෙපමණකින් සීලය විසින් රකින ලද ඉන්‍ද්‍රිය සංවර සීලය කියන ලදි.

කාය දුච්චරිතං පහාය = යන ආදියෙහි ත්‍රිවිධ වූ කාය දුශ්චරිතය ද. චතුර්විධ වූ වාග් දුශ්චරිතය ද, ත්‍රිවිධ වූ මනෝ දුශ්චරිතය ද අදහස් කරන ලදී. එහි අනෙක් පාර්ශ්වය වශයෙන් කාය සුචරිත ආදිය දත යුතුය. මෙපමණෙකින් කාය සංවරයෙන් ද, වාක් සංවරයෙන්ද ප්‍රාතිමෝක්ෂ සීලය යුක්ත වේ. මනෝ සංවරයෙන් ත්‍රිවිධ ශීලය යනුවෙන් චතුපාරිශුද්ධි ශීලය කියන ලද්දේ වෙයි. මෙම සම්පූර්ණ සූත්‍රයෙහි ම සුචරිතය මුල් කරගත් ලෝකෝත්තරත්වය මිශ්‍රවූ සතිපට්ඨානයන් දැක්වේ. බෝධ්‍යංග සිතට මුල් වූ සතිපට්ඨානයන් පූර්ව භාගයන් වේ. සතිපට්ඨානය මුල් කොටගත් එම බෝධ්‍යංගයන් පූර්වභාගයන්ද වේ. විද්‍යාවෙන් ලැබෙන විමුක්තිය මුල් කොටගත් ලෝකෝත්තර තත්ත්වයන් ද කියන ලද්දේ යයි දත යුතුය. සත්වැන්න පහසු අරුත් ඇත්තේමය.

8. උපවාන සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවැන්නෙහි - පච්චත්තං = තමා විසින් ම යොනිසො මනසිකාරා = නුවණින් මෙනෙහි කිරීමෙන් ආරබ්භමානොව = ක්‍රියාත්මක වෙමින් ම. සුවිමුත්තං = කර්ම ස්ථානයෙන් ලබාගත් විමුක්තිය නිසා මනාව නිදහස් වූ අට්ඨිකත්‍වා = ප්‍රයෝජනයක් ඇති කොට, ප්‍රයෝජනවත් වී යනුවෙන් කියන ලද්දේ වෙයි.

9. උප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව

නව වැන්නෙහි - සනාඤ්ඤත්‍රා තථාගතස්ස පාතුභාවා = තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීම හැර අන් කලෙක්හි නො උපදිත් යන අරුතයි.

10. දුතිය උප්පාද සූත්‍ර වර්ණනාව

දස වැන්නෙහි - නා ඤ්ඤත්‍ර සුගත විනයා = සුගතයන් වහන්සේගේ අවවාදයෙන් තොරව නො උපදිත් යනුයි.

පළමු වැන්න වූ පබ්බත වග්ගය නිමියේය.