4. මචලවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1-5. පාණාතිපාතී ආදි සූත්‍ර වර්ණනා

සතරවැනි වර්ගයේ පළමු සූත්‍රාදිය පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය, පස්වැන්නෙහි පහත් කුලයෙහි උපන්නේය යනාදී අඳුරෙන් යුක්තවූයේයි තමො නමි. කායදුශ්චරිතාදියෙන් නිරයට එළඹීමෙන් තම්පරායනො නමි, මෙසේ මේ දෙකින්ම ස්කන්ධ අන්ධකාරය කියන ලදි. ආඪ්‍ය කුලයෙහි උපන්නේය යනාදී වූ බැබලීමෙන් යුතුවූයේ ජොති නමි, ආලෝකවත් වූයේයි කියන ලද්දේ වෙයි. කාය සුචරිතාදිය නිසා ස්වර්‍ගයෙහි ඉපදීම නමැති ආලෝකවත් බවට එළැඹීමෙන් ජොතිපරායනො නමි, මේ ක්‍රමයෙන් ඉතිරි දෙක ද දතයුතුය,

වෙන කුලෙ යනු කුළුපොතු කුලයෙහියි, නෙසාදකුලෙ යනු මුව වැද්දන්ගේ කුලයෙහියි, රථාකාරකුලෙ යනු සම්කරුවන්ගේ කුලයෙහියි, පුක්කුසකුලෙ යනු කසළ ඉවත් කරන්නන්ගේ කුලයෙහියි, කසිරවුත්තිකෙ යනු දුෂ්කර රැකියා කරන්නවුන්ය, දුබ්බණ්ණො යනු පාංශු පිසාචයකු මෙන් දැවුණු කණුවක පැහැය ඇත්තේයි, දුදදසසිකො යනු වැදූ මවට ද අමනාප වූ දැකුම් ඇත්තේයි, ඔකොටිමකො යනු මිට්ටායි, කාණො යනු එකැස් කණා හෝ දෑස් කණා හෝයි, කුණී යනු එක් අතක් කොර වූ හෝ දෑත කොරවූ හෝ තැනැත්තායි, ඛඤ්ජො යනු එක් පයක් කොරවූ හෝ දෙපය කොරවූ තැනැත්තායි, පක්ඛහතො යනු පැත්තක් නැසුණු තැනැත්තේ, ඇවිදීමට නොහැකිවූයේයි. පදීපෙය්‍යස්ස තෙල් කබලු ආදී පහන් උපකරණයෝයි, එවං ඛො භික්ඛවෙ යනු මෙහි එක් පුද්ගලයෙක් පිටත ආලෝකය නොදැක මවුකුසෙහිදීම කළුරිය කොට අපායන්හි උපදින්නේ සියලු කල්පයම සැරිසරයි, හෙතෙම අඳුරෙන් අඳුරම පිහිට කරගන්නායි, හෙතෙම කුහක පුද්ගලයෙක් වන්නේය, කුහකයාට මෙබඳු උපතක් වේයි කියන ලදි.

මෙහිද “පහත් කුලයෙහි” ආදියෙන් පැමිණෙන විපත් මෙන්ම අනාගත හේතු විපත ද දක්වන ලදි. “දළිද්දෙ” යනාදියෙන් පැවති හේතු විපත ද “කසිරවුත්තිකෙ” යනාදියෙන් ජීවනෝපාය විපත්තිය ද දුබ්බණ්ණො යනාදියෙන් ආත්මභාව විපත්තිය ද “බව්හාබාධො” යනාදියෙන් දුකට හේතු එක්වීම ද “නලභති” ආදියෙන් සැපතට හේතු විනාශය මෙන්ම උපභොග විනාශය ද “කායෙන දුච්චරිතං” යනාදියෙන් අඳුර පිහිට කොට ඇති බවට කරුණු එකතුවීම ද “කායස්සභෙදා” යනාදියෙන් පරලොව අඳුර එළඹීම ද දක්වන ලදි. කියන ලද්දට විරුද්ධ ක්‍රමයෙන් යහපත් වූ පැත්ත දතයුතුය.

6. ඔනතොනත සූත්‍ර වර්ණනාව

සයවැන්නෙහි ඔණතොණතො යනු දැන් පහත් තැනැත්තේ අනාගතයෙහි ද පහත්වූවෙක්ම වන්නේය. ඔණතුණ්ණතො යනු දැන් පහත් තැනැත්තේ අනාගතයෙහි උසස් වූවෙක් වන්නේය, උණ්ණතොණතො යන දැන් උසස් තැනැතත්තේ අනාගතයෙහි පහත්වූවෙක් වන්නේය, උණ්ණතුණ්ණතො යනු දැන් උසස් තැනැත්තේ අනාගතයෙහි ද උසස්වූවෙක් වන්නේයයි මොවුන්ගේ විස්තරය මුල් සුත්‍රයේ ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය.

7. සමාණමචල - පුත්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වැන්නෙහි සමණමචලො යනු සමණඅචලො යනුයි, මකාරය පදසන්ධිය කරන්නේයි. නිශ්චල ශ්‍රමණයා යනාර්ථයි, මෙයින් සත්ආකාර වූ ශෛක්ෂයා දක්වයි, හෙතෙම සසුනෙහි මුල වූ ශ්‍රද්ධාවෙහි පිහිටි බැවින් නොසෙල්වෙන්නේ නම් වෙයි, සමණපුණ්ඩරිකො යනු හෙළඋපුලක් වැනි වූ ශ්‍රමණයායි, පුණ්ඩරීකය නම් සියපතට අඩු පියුමකි. මෙයින් ශුෂ්කවිදර්‍ශක ක්ෂීණාශ්‍රවයා දක්වයි, හෙතෙම ධ්‍යාන අභිඥා නැති බැවින් නොපිරිපුන් ගුණ ඇති බැවින් සමණපුණ්ඩරීක නම්වෙයි. සමණපදුමො යනු පියුමක් සමාන වූ ශ්‍රමණයායි, පදුමය නම් පිරිපුන් සියපත් ඇති පියුමයි, මෙයින් උභතොභාග විමුක්ත වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයා දක්වයි. හෙතෙම ධ්‍යාන අභිඥා පැවතීමෙන් පිරිපුන්ගුණ ඇත්තේ සමනපදුම නම්වෙයි. සමණොසු සමණසුඛුමාලො යනු මේ සියලු ශ්‍රමණයන්ගෙන් සියුමැලි මහණතෙමේ මුදු සිත හා සිරුර ඇත්තේ කායික චෛතසික දුක්රහිත වූයේ ඒකාන්තයෙන්ම සුව ඇත්තේයි, මෙයින් තමන් ද තමන් වැනිවූවන් ද දක්වයි.

මෙසේ මාතෘකාව තබා දැන් පිළිවෙළින් බෙදා දක්වන්නේ “කතමො ච භික්ඛවෙ” යනාදිය කීවේය. එහි සෙඛො යනු සත් ආකාරවූද ශෛක්‍ෂයායි, පටිපදො යනු පිළිපන් තැනැත්තායි, අනුත්තරං යොගක්ඛෙමං පත්‍ථයමානො විහරති යනු රහත්බව පතමින් වාසයකරයි, මුද්ධාවසිත්තස්ස යනු මුදුනෙහි ඉසින ලද්දහුගේයි, කරනලද අබිසෙස් ඇත්තහුගේ යන අරුතය, ආභිසෙකො යනු අබිසෙස් කිරීමට සුදුස්සායි, අනභිසිත්තො යනු මෙතෙක් අබිසෙස් නොකරන ලද්දේයි, මචලප්පත්තො යනු මුදුනෙහි අබිසෙස් කරනලද ක්ෂත්‍රිය රජුගේ පුත් බැවින් ද පුතුන් අතර දෙටුබැවින් ද, එතෙක් අබිසෙස් නොකරන ලද බැවින් ද, අභිෂේකයට පැමිණීම සඳහා නිසල බවට පත්වූයේ නිසල පැතුම් ඇත්තේයි, මකාරය නිපාත මාත්‍රයකි, කායෙන ඵස්සිත්වා යනු නාමකායයෙන් ස්පර්‍ශකොටයි,

යාචිතො ච බහුලං චීවරං පරිභූඤ්ජති යනු ස්වාමීනි මෙය පරිභෝග කරනු මැනවැයි අයදිනු ලබන දායකයන් විසින් ගෙනෙන ලද බොහෝ සිවුරු පරිභොග කරයි, අයදිනු නොලබන කිසිවක් (පරිභොග නොකරයි). බක්කුල තෙරුන් මෙනි, ඛදිරවන මාර්‍ගයෙහි පිණ්ඩපාතය වැළඳු සීවලී තෙරණුවන් මෙනි, අට්ඨකනාගර සූත්‍රයෙහි සෙනසුන පරිභොග කළ ආනන්ද තෙරණුවන් මෙනි. ගිලන්පස වළඳන පිලින්දිවච්ඡ තෙරණුවන් මෙනි, ත්‍යස්ස යනු තෙ අස්ස යනුයි, මනාපෙන වා යනු සිත ඇලෙන දෙයිනි, සමුදාචරන්ති යනු කළයුතු කටයුතු කරත් හෝ පවතිත් හෝ යනුයි, උපහාරං උපහරන්ති යනු කායික චෛතසික ගෞරවය එලවත් ගෙනඑත් යනුයි, සන්නිපාතිකානි යනු සන්නිපාත තුනෙන්ම උපන්නා වූ දෙයයි. උතුපරිනාමජානි යනු ඍතු පරිනාමයෙන් දැඩි ශීත දැඩි උෂ්ණ සෘතුන්ගෙන් හටගත් දේයි, ඔපක්කමිකානි යනු වධබන්ධනාදී උපක්‍රමයෙන් හටගත් දෙයයි, කම්මවිපාකජානි යනු (ඉහත දැක්වූ) මේ කරුණින් තොරව ද හුදෙක් පෙරකළ කර්‍මවිපාක වශයෙන් හටගත්තාවූ දෙයයි, චතුන්නං ඣානානං යනු මෙහි ක්ෂීණාශ්‍රවයන්ගේ ද බුදුවරුන්ගේ ද ක්‍රියා ධ්‍යානයෝම අදහස් කරන ලද්දාහුය, සෙස්ස පැහැදිලි අරුත් ඇත්තේමය.

8. සමාණමචල - සඤ්ඤාජන සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවැන්නෙහි සසුනෙහි ලබනලද ප්‍රතිෂ්ඨාව ඇති බැවින් “සමණමචලො”යි කියන ලදි. ඉතා බොහෝ ගුණ නැති බැවින් බොහෝ පත් නැති පියුමක් මෙන් සකෘදාගාමී තැනැත්තේ සමණපුණ්ඩරිකො නමි, එයින් බොහෝ වැඩි ගුණ ඇති බැවින් සියපත් ඇති පියුමක් මෙන් අනාගාමී තැනැත්තේ සමණපදුමො නමි, දැඩිබව ඇතිකරන කෙලෙසුන් සර්‍වප්‍රකාරයෙන් මුලසුන් කරනලද බැවින් මෘදුබවට පැමිණි ක්ෂීණාශ්‍රවයා සමණසුඛුමාලො නම් වෙයි.

9. සමාණමචල - දිට්ඨි සූත්‍ර වර්ණනාව

නවවැන්නෙහි සම්මාදිට්ඨිකො යනාදියෙහි අෂ්ටාංගිකමාර්‍ග වශයෙන් පළමු සූත්‍රයෙහි මෙන් ශෛක්ෂයෝ සත්දෙනා ගන්නා ලදහ. දෙවැනිවර දසාංගිකමාර්‍ග වශයෙන් හෝ අරහත්ඵලඤාණ හා අරහත්ඵල විමුත්තිඥාණයන් ද සමඟ අෂ්ටාංගික වශයෙන් හෝ ශුෂ්ක විදර්‍ශක ක්ෂීණාශ්‍රවයා කියන ලදි. තෙවැනිවරෙන් උභතොභොග විමුක්තයා ද සිවුවැනි වරින් තථාගතයන් වහන්සේ හා තථාගත සමාන ක්ෂීණාශ්‍රවයාදැයි මෙම සූත්‍රය පළමු සූත්‍රයෙහි කියන ලද පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් කියන ලදි. මෙහි දේශනා මාත්‍රයම විශේෂයයි.

10. සමාණමචල - ඛන්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

දසවැනි සූත්‍රයෙහි පළමුවරින් අරහත්බවට උත්සාහය නොඅරඹා සිටි ප්‍රමාදව වෙසෙන ශෛක්ෂ පුද්ගලයා කියන ලදි. දෙවැනිවරින් නොඋපදවන ලද ධ්‍යාන ඇති අරඹන ලද විදර්‍ශනා ඇති අප්‍රමාදව වෙසෙන ශෛක්ෂ පුද්ගලයා කියන ලදි, තෙවැනිවරින් අරඹන ලද විදර්‍ශනා ඇති අප්‍රමාදව වෙසෙන අෂ්ට විමොක්ෂලාභී ශෛක්ෂ පුද්ගලයා කියන ලදි. සිවුවැනිවරින් පරමසුඛුමාල වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ කියන ලදි.

සිවුවැනි වූ මචල වර්‍ගයයි.