වත‍්තක‍්ඛන්‍ධකං අට‍්ඨකථා

ආගන්තුකවත්තකථා

වත්තක්‍ඛන්‍ධකයෙහි - “ඉදානි ආරාමං පවිසිස්සාමි” යන මෙයින් උපචාර සීමාසමීපය දක්වන්නේය. එහෙයින් උපචාර සීමාවට පැමිණ වහන්මිදීම් ආදී සියල්ල කටයුතුය. “ගහෙත්‍වා” වහන්දඬුවෙන් ගෙණ “පටික්කමන්ති” රැස්වෙත්. “විස්සජ්ජෙතබ්බං” පැතිරියයුතුය. “ගොචරො පුච්ඡිතබ්බො” ගොදුරුගම ලඟද, නොහොත් දුරෙහිද, උදෑසනම පිඬු පිණිස හැසිරිය යුතුද, නොහොත් දාවල්හිදැ’යි මෙසේ භික්‍ෂාචාරය ආගන්තුක භික්‍ෂූන් විසින් විචාළ යුතුය. “අගොචර” නම් මිසදිටුවන්ගේ හෝ ගමය. පිරිසිඳීගිය භික්‍ෂා ඇති ගම හෝය. යම්තැනෙක එකක්හට හෝ දෙදෙනකුන්ට හෝ භික්‍ෂා ඇති ගම හෝය. යම්තැනෙක එකක්හට හෝ දෙදෙනකුන්ට හෝ භික්‍ෂා දෙනුලැබේද, හෙද විචාළ යුතුය. “පානීයං පුච්ඡිතබ්බං” කිම, මේ පොකුණෙහි පැන්ම පානය කෙරෙත්ද, ස්නානය කිරීම් ආදීවූ පරිභොගයන් කෙරෙත්දැ’යි විචාළයුතුය. මෙසේ බොන පැන්ද පිරිබෝපැන්ද විචාළයුතුය. කිසිතන්හි චණ්ඩමෘගයෝ හෝ අමනුෂ්‍යයෝ හෝ වෙත්. එහෙයින් ‘කවර කලෙක පිවිසිය යුතුද, කවරකලෙක නික්මිය යුතුදැ’යි විචාළයුතුය.

“බහිට්ඨිතෙන” නික්මෙන්නාවූ සර්‍පයාට හෝ අමනුෂ්‍යයාහට හෝ මගදී සිටියහු විසින් බැලිය යුතුය. “සචෙ උස්සහති සොධෙතබ්බො” ඉදින් හැක්කේනම් සියලු විහාරය ශුද්ධ කටයුතුය. නොහැකියහු විසින් තමන් වසනතැන දැගුම් කටයුතුය. සියල්ල ශුද්ධ කිරීමට හැකියහුට දක්වනලද විහාරසොධනවතෙහි විනිශ්චය මහාක්‍ඛන්‍ධකයෙහි කියූනයින්ම දතයුතුය.

ආවාසිකවත්තකථා

ආවාසිකවතෙහි - “ආසනං පඤ්ඤාපෙතබ්බං” යනාදීවූ නම් සියල්ල වෘද්ධතරයකු ආකල්හි චීවරකර්‍ම හෝ නවකර්‍ම හෝ බහා තබා කටයුතුය. සෑමිදුල හමදින්නහු විසින් මුස්න තබා ඒ වැඩිමහලු ආගන්තුකයාහට වත්කරන්නට ඇරඹිය යුතුය. ආගන්තුක තෙමේ පණ්ඩිතවූයේ නම් ‘සෑමිදුල හමදුව’යි කියන්නේය. ගිලන් බෙහෙත් කරන්නහු විසින් ඉදින් ආතුර තෙමේ දැඩිගිලනෙක් නොවේනම් බෙහෙත්ම නොකොට ආගන්තුක වතම කටයුතුය. මහගිලන්හට ආගන්තුකවත නොකොට බෙහෙත්ම කටයුතුය. ආගන්තුක තෙමේ පණ්ඩිත වූයේ නම් ‘බෙහෙත් කරව’යි කියන්නේය. පැනින් විචාරණ ආවාසිකයා විසින් ඉදින් වරක්ගෙණ ආ සියලු පැන් පානය කෙරේනම් ‘නැවැත ගෙණ එම්දැ’යි විචාළයුතුමය. විජනිපතින් පවන්සැළිය යුතුය. පවන්සලන්නහු විසින් වරක් පාපීඨෙහි පවන්සලා වරක් මැදට වරක් හිසට පවන් සැලිය යුතුය. ‘කම්නැත, වේවා’යි කියනලද්දහු විසින් ඉතා මඳ පවන් සැලිය යුතුය. ‘නැවැත පමණැ’යි කියනලද්දහු විසින් එයටත් වඩා මදකොට පවන් සැලියයුතුය. නැවත ‘පමණැ’යි කියනලද්දහු විසින් එයටත් වඩා මඳකොට පවන් සැලිය යුතුය. තෙවනවරක් කියන ලද්දහු විසින් විජනිපත තැබිය යුතුය. මේ ආගන්තුකයාගේ පාදයෝද සේදිය යුතුය. සෝදා තමන්ගේ තෙල් තිබේ නම් ඒ තෙල්ගෑ යුතුය. තමාගේ තෙල් නැත්නම් ඔහු සතු තෙල් ගෑයුතුය. වහන් පිසදැමීම තමාට කැමැති පරිදි කටයුතුය. එහෙයින්ම මෙහි “සචෙ උස්සහති”යි කියන ලද්දේමය. එහෙයින් වහන් නොපිසදමන්නහුටද ඇවැත් නොවේ. ‘කොතැන්හි මට සෙනසුන ලැබේදැ’යි විචාරණ ලද්දහු විසින් සෙනසුන පැණවිය යුතුය. ‘ඔබවහන්සේට මේ සෙනසුන ලැබේය’යි මෙසේ කියයුතුය යන අර්‍ත්‍ථයි. රජස් යනතුරු පොළා අවුකවනලද බුමුතුරුණු එළන්නට වටීමය.

නවකයා පිළිබඳ වතෙහි - “පානීයං ආචික්‍ඛිතබ්බං” ‘මේ පැන් ගෙන පානය කරව’යි කියයුතුය. පරිභොග කටයුතු පැන්හිද මේනයම වේ. සෙස්ස පළමු කියනලද්ද හා සමානමය. මහාවිහාරය සමාන මහාවා සයෙහිද තමන් වෙතට පැමිණි ආගන්තුකයාහට වත්නොකොට සිටිය නොහැකිය. වත්නොකරන්නට නොලැබේ.

ගමිකවත්තකථා

ගමිකවතෙහි - “දාරුභණ්ඩං” සෙනාසනක්‍ඛන්‍ධකයෙහි කියනලද ඇඳපුටු ආදියය. “මත්තිකාභණ්ඩං” මැටිමුවා බඩුද රඳන් බඳුන් ඈ සියල්ල එහි කියනලද ප්‍රභෙද ඇත්තේමය. ඒ සියල්ල ගිනිහල්ගෙයි හෝ රැකෙන අන්තැනක හෝ ගමික මහණහු විසින් තැන්පත් කොට තබා යායුතුය. නොතෙමෙන පර්‍වතය ඉදිරියට නෙරායෑමෙන් වූ ගුහාවක හෝ තැබිය යුතුය. “සෙනාසනං ආපුච්ඡිතබ්බං” යන මෙහි ගල් පිටෙක හෝ ගල්කණුවල හෝ කළ සෙනසුනක්වේද, යම්තැනෙක යම් සෙනසුනකට වේයෝ නොනැගෙත්ද, ඒ සෙනසුන නොවිචාරණ ගමිකමහණහුටද ඇවැත් නොවේ. “චතුසු පාසාණකෙසු” යනාදිය වේයන් උපදින තැන පර්‍ණශාලාදි සෙනසුනෙහි කටයුතු ආකාර දැක්වීම පිණිස වදාරණ ලද්දේය. මෙහි ගමික මහණහු විසින් විචාරා යන්නට මහණෙක් හෝ හෙරණෙක් හෝ ආරාමිකයෙක් නැත්තේද, ගල් සතරෙහි ඇද තබා ඊමතුපිට ඇදපුටුද තබා මතුයෙහි නොතෙමෙන ලෙසක්කොට දැවබඩු ආදිය තැන්පත්කොට තබා දොරවසා යායුතුය යනු අදහසය. “අප්පෙවනාම අඞ්ගානිපි සෙසෙය්‍යුං” යන මෙය එළිමහනෙහි තබන ලද්දෙහි ආනිසංසය වේ. තෙමෙන ගෙයි තණ හා මැටිපිඬු මතුයෙහි වැටෙන කල්හි ඇඳපුටුවල අවයවද නැසේ.

අනුමොදනවත්තකථා

අනුමොදන වස්තුවෙහි - “ඉද්ධං අහොසි” සමෘද්ධ වූයේය. “චතුහි පඤ්චහි” සඞ්ඝ ස්ථවිරයන් අනුමොදනා කිරීම පිණිස භක්තාග්‍රයෙහි හුන්කල්හි පහත පිළිවෙළින් සතර නමක් හිඳියයුතුය. අනුතෙරුන් හුන්කල්හි මහතෙරුන්ද පහත තුන් නමක්ද හිඳියයුතුය. අනුමොදනාව පිණිස පස්වන තෙරුන් හුන්කල්හි ඊට ඉහල සතර නමක් හිඳියයුතුය. සඞ්ඝ ස්ථවිරයන් විසින් පහත් ලදරු මහණෙක් ආරාධනා කරණලද්දේ ද එකල්හි සඞ්ඝ ස්ථවිරයන් පටන් සතර නමක් හිඳිය යුතුමය. ඉදින් අනුමොදක භික්‍ෂුතෙමේ “ස්වාමීනි” වඩිනු මැනැවි, බලපොරොත්තු වියයුතු කිසක් නැත්තේය’යි කියානම් යෑම වටියි. මහතෙරුන් විසින් ‘ඇවැත’ යමුදැ’යි විචාළ කල්හි යවු’යි කියානම් මෙසේද වටියි. ‘ගමින් පිටත බලාපොරොත්තු වන්නෙමු’යි ආභොග කොටද ගමින් පිටතට ගොස් තමන්ගේ නිශ්ශ්‍රිතකයන්ට ‘තෙපි ඔහුගේ ඊම බලාපොරොත්තු වහු’යි කියාද යෑම සුදුසුය. ඉදින් මිනිස්සු තමන් සිතට රුචිවූ එක්මහණකු ලවා අනුමෝදනා කරවත්නම් අනුමොදනා කරණ ඒ මහණහුට ඇවැත් නොවේ. මහතෙරහට භාරනොවේ. බොහෝ දෙන රැස්වූ කල්හි දහම් දෙසීමැයි කියන උපනිසින්නක කථාවෙහිම මිනිසුන් කියවන කල්හි මහාස්ථවිර තෙමේ විචාළයුතුය. මහතෙරහු විසින්ද අනුමොදනා පිණිස ආරාධනා කරණලදුයේම බලාපොරොත්තු විය යුත්තේය. මේ මෙහි ලක්‍ෂණයයි. “වච්චිතො” හටගත් වර්‍චස් ඇත්තේ වර්‍චයන් පෙළුනේය යන අර්‍ත්‍ථයි.

භත්තග්ගවත්තකථා

භත්තග්ගවතෙහි ඇතුළුගම හෝ විහාරය හෝ වේවා, මිනිසුන් වළඳන තැනට යන්නහු විසින් සිවුර පොරොවා පටිය බඳින ලද්දේම වටීයයි අර්‍ත්‍ථකථාවන්හි කියන ලද්දේය. “න ථෙරෙ භික්‍ඛූ අනුපඛජ්ජ” ස්ථවිර භික්‍ෂූන් තදින් අල්වාගෙණ නොහිඳියයුතුය. ඉදින් මහතෙරහු හුන් ආසනය හා සමවූ ආසනයක් වේනම්, බොහෝ ආසන ඇති කල්හි ආසන එකක් දෙකක් හැර හිඳිය යුතුය. භික්‍ෂූන් ගැණ පැණවූ අසුන්හි නොහිඳ මහතෙරුන් ‘හිඳුව’යි කියනලද්දහු විසින් හිඳිය යුතුය. මහාස්ථවිර තෙමේ නොකියානම් ‘ස්වාමීනි’ මේ ආසනය උස්යයි කියයුතුය. ‘හිඳුව’යි කියූකල්හි හිඳියයුතුය. මෙසේ විචාළ කල්හිද නොකියාද, හිඳින්නහුට ඇවැත්නොවේ. මහතෙරුන්හටම ඇවැත් වේ. නවකතෙමේද, මෙබඳු අසුනෙහි නොවිචාරා හිඳිනුයේ ඇවැතට පැමිණේ. විචාළ කල්හි නොඅනුදන්නා මහාස්ථවිර තෙමේ ඇවතට පැමිණේ. “න සඞ්ඝාටිං ඔත්‍ථරිත්‍වා” සඞ්ඝාටිය යටකොට නොහිඳිය යුතුය.

“උභොහි භත්‍ථෙහි” පාත්‍ර සෝදන දිය සඳහා කියනලදී. දක්‍ෂිණෙදකය ඉදිරියෙහි ආධාරකයෙහි පාත්‍රය තබා ගතයුතුය. “සාධුකං” උදකශබ්දය නොකරන්නහු විසින්. දියහඬ නොනගවා පාත්‍රය සේදිය යුතුය යන අදහසය.

“සූපස්ස ඔකාසො” යම්සේ සූපයට අවකාශ ඇත්තේවේද, මෙසේ ප්‍රමාණ වශයෙන් ඔදනය ගතයුතුය, යන අර්‍ත්‍ථයි. “සමකං සම්පාදෙහි” හුදෙක් මෙය ගිතෙල් ආදියෙහි පමණක් සමව සම්පාදනය කරව’යි කියයුතු නොවේ. ඔදනයන්හිද සමව බෙදිය යුතුයයි කියයුතුය. ගිතෙල් ආදීන් අතුරෙහි යම් දෙයක් ටික වේද, ඒ ද්‍රව්‍යය සියල්ලන්ට සමව සම්පාදනය කරව’යි කියූ කල්හි මිනිසුන්ට එය වෙහෙසක් වේ. එහෙයින් එබඳු ටික දෙය වරක් හෝ දෙවරක් හෝ ගෙන සෙස්ස නොගතයුතුය.

“න තාව ථෙරෙන භුඤ්ජිතබ්බං” යන මෙය පිරිසිඳින ලද මහණුන් ඇති භක්තාග්‍රයෙහි යම් තැනෙක මිනිස්සු සියල්ලන්ට පමණුවා දෙනු කැමැත්තාහු වෙත්ද, ඒ සඳහා කියනලදී. යම් මහාබොජුන්හලක් වේද, යම් එක් පෙදෙසෙක වලඳත්ද, එක් පෙදෙසක පැන් දෙනු ලැබේද, එහි පහසු පරිදි වැලඳිය යුතුය.

“න තාව උදකං” මෙය අත්දෝනා දිය සඳහා කියනලදී. මෙහි සියලු මහණුන් වලඳා කෙළවර කරණතුරු මහතෙරහු විසින් අත්දෝනාදිය නොපිළිගත යුතුය යන අදහසය. අතර පවස් ඇතියකු විසින්ද බොටුවේ හිරවුනු ආමිස ඇතියකු විසින්ද පැන්බී අත් නොසේදිය යුතුය. ඉදින් මිනිස්සු ‘ස්වාමීනි’ පාත්‍රයද අත්ද දෝනා කළ මැනැවැ’යි කියත්ද, භික්‍ෂූහු හෝ පැන් ගණිවු’යි කියත්ද පැන් ගැනීම වරද නොවේ.

“නිවත්තන්තෙන” බොජුන්හලෙන් නැගිට හැසිරෙන්නාවූ සඞ්ඝයා විසින් මෙසේ හැසිරියයුතුයයි දක්වාලන්නේය. කිසේය, යත්:- “නවකෙහි” නවකයන් විසිනැයි සියල්ල දතයුතුය. ඉඩපහසු නැති ගෙවල මහතෙරුන්ට නික්මීමට අවකාශයක් නොවේද, එහෙයින් මෙසේ වදාරණලදී. මෙසේ හැසිරෙන්නාවූ නවකයන් විසින් ගෙදොර සිට තෙරුන් නික්මෙන කල්හි පිළිවෙළින් යායුතුය. ඉදින්, මහතෙරහු දුර හුන්නාහු වෙත්ද නවකයෝ ගෙයතුළ හුන්නාහු වෙත්ද, ථෙරාසනය පටන් පෙලටම නික්මිය යුතුය. කයින්කය නොගටන්නවුන් විසින් යම්සේ මිනිසුන්ට අතරින් යනු හැකිද එසේ තුනීවූ පෙලට යායුතුය.

පිණ්ඩචාරිකවත්තකථා

පිණ්ඩචාරිකවතෙහි - “කම්මං නික්‍ඛිපති” කපු හෝ කුල්ල හෝ මෝල හෝ යන යමක් ගෙණ කර්‍මාන්ත කෙරෙත්ද, සිටියාහු හෝ හුන්නාහු හෝ වෙත්ද, එය බහාතබයි. “න ච භික්‍ඛා දායිකා” ස්ත්‍රියක් හෝ වේවා, පුරුෂයෙක් හෝ වේවා, භික්‍ෂාව දෙන කල්හි මූණ නොබැලිය යුතුය.

ආරඤ්ඤිකවත්තකථා

ආරණ්‍යකවතෙහි - “සෙනාසනා ඔතරිතබ්බං” වසන තැනින් නික්මිය යුතුය.

“පත්තං ථවිකාය නික්‍ඛිපිත්‍වා” යන මෙහි ගමින් පිටත දිය නැත්තේද ඇතුළු ගමෙහිදීම බත්කිස කොට නැවත ගමින් පිටත දිය ඇත්තේ නම් ගමින් පිටත බත්කිස කොට පාත්‍රය සෝදා දිය පිසදමා පසුම්බියෙහි බැහිය යුතුය.

“පරිභොජනීයං උපට්ඨාපෙතබ්බං” ඉදින් බඳුන් නොසෑහේනම් බොන පැන්ම පිරිබෝ පැන්දකොට එළවා තැබිය යුතුය. බඳුනක් නොලබන්නහු විසින්හුණ නළයෙක හෝ එළවා තැබිය යුතුය. එද නොලබන්නහුට යම්සේ සමීපයෙහි දියවළක්වේද, මෙසේ කටයුතුය. ගිනිගානා දණ්ඩ ඇති කල්හි ගිනි දැල්වීම නොකිරීමද වටියි. වෙනෙහි වසන මහණහුට යම්සේද, කාන්තාරයට පැමිණියහු විසින්ද, එසේ ගිනිගානා දණ්ඩ කැමැති විය යුතුය. ගණවැසියාහට ඒ ගිනිගානා දණ්ඩ නැතිවද වටියි. නකත්තරුම නක්‍ඛත්තපද නම.

සෙනාසනවත්තකථා

සෙනාසනවතෙහි - දොර නම් යම්හෙයකින් මහත් ප්‍රයොජන ඇත්තේද, එහෙයින් එහි නවකයා විසින් දොර වසන කල්හි විචාරීමක් නැත්තේය. සෙසු උද්දෙසදානාදිය තෙරුන් විචාරාම නවකයන් විසින් කටයුතුය. දවස්පතාද විචාරීම සුදුසු වේ. නැවැතද ‘ස්වාමීනි’ විචාරණ ලද්දේම වේව’යි කියූකල්හි වෘද්ධතර තෙමේ යහපතැයි පිළිගණීද, තෙමේම හෝ ‘තෝ පහසු පරිදි වෙසෙව’යි කියාද, මෙසේ ඇති කල්හිද වටියි. සභාගයාගේ විශ්වාසයෙන්ද වටීමය. “යෙන ඛුඩ්ඪො තෙන පවෙත්තිතබ්බං” වෘද්ධයාහට අභිමුඛවීමෙන් පරිවර්‍තනය කටයුතුය. බොජුන්හල් ආදියෙහිද එපරිද්දෙන්ම පිළිපැදිය යුතුය.

ජන්තාඝරවත්තාදිකථා

ජනතාඝරවතෙහි - “පරිභණ්ඩං” ගිනිහල්ගෙයින් පිටබිමැ.

ආචමන වස්තුවෙහි - “සනිඋදකෙ” යන මෙහි ඉදින් දිය ඇත්තේද, පිළිසන් තැනක් නැත්තේද බඳුනකින් දියගෙණ ගොස් මල සේදිය යුතුය. බඳුනක් නැතිකල්හි පාත්‍රයෙන් ගෙණයායුතුය. පාත්‍රයක්ද නැතිකල්හි නැත්තේ නම් වේ. මෙය අතිවිවෘතය. ඉදිරියෙහි අන් ජලයක් වන්නේය’යි ගියාවූ ජලය නොලබන මහණහුටම පිඬුසිඟායන වෙලාව වේද කාෂ්ටයකින් හෝ අන් කිසිවකින් හෝ පිසදමා යායුතුය. මල නොසෝදා වලඳන්නටත් අනුමෝදනා කරන්නටත් අවකාශ ඇත්තේය. “ආගතපටිපාටියා” වැසිකිළියෙහිද මූත්‍ර කරණ තැනද නාන තොටෙහිද යන තුන් තන්හිම ආ පිළිවෙලින් මලමූත්‍ර කිරීම හා නෑම ප්‍රමාණය.

වච්චකුටිවතෙහි - “න දන්තකට්ඨං ඛාදන්තෙන” දැහැටි කන්නහු විසින් මලකිස නොකටයුතුය යන මේ නිගමනය, වැසිකිළියෙහිද වැසිකිළිය නොවන තැනද මලකිස කරණ හැමතැන්හිදීම ප්‍රතික්‍ෂෙප කෙළේය. “න ඵරුසෙන කට්ඨෙන” පැළුනු කාෂ්ටයකින් හෝ රළු කාෂ්ටයකින් හෝ ගැට සහිත කාෂ්ටයකින් හෝ කටු සහිත කාෂ්ටයකින් හෝ ගැටසහිත කාෂ්ටයකින් හෝ කුණුවූ කාෂ්ටයකින් හෝ මල පහරා ගුදයෙහි මල නෙපිසදැමිය යුතුය. මල පිසදමන කාෂ්ටයක් නොගෙණ වැසිකිළියට පිවිසියහුට ඇවැතක් නැත්තේය.

“න ච ආචමනසරාවකෙ” යනු සියල්ලට සාධාරණ ස්ථානය සඳහා මේ වදාරණ ලදී. එහි සියල්ලන්ට සාධාරණ වූ වැසිකිළියෙහි අතපය දෝනා බඳුනෙහි අනෙකෙක් අනකෙක් ඒ ද එහෙයින් ජලය ඉතිරිනොකට යුතුය. සඞ්ඝික විහාරයෙහි එක් දෙසෙක්හි තමාගේ නිබඳ යෑම පිණිස කරණලද යම් තැනෙක් වේද, පෞද්ගලික ස්ථානයක් වේද, එහි බඳුනෙහි දිය ඉතිරිකොට තැබීම වරද නොවේ. විරෙචන බෙහෙතක් බී නැවැත නැවැත පිවිසෙන්නහුටද දිය ඉතිරිකොට තැබීම නොසුදුසු නොවේමය.

“ඌහතා” වර්‍චසින් කෙලෙසන ලද පාදුකාවෙන් පිටත මල තවරණලද යන අර්‍ත්‍ථයි. “ධොවිතබ්බා” දිය ගෙණවුත් සේදිය යුතුය. දිය ඇත්තේද බඳුනක් නැත්තේද, මෙද නැත්තේ නම. දිය හා බඳුන යන දෙකම නැති කල්හි නැත්තේම නම. කාෂ්ටයකින් හෝ අන්කිසිවකින් හෝ පිසදමා යායුතුය. සෙස්ස සියලු තන්හි ප්‍රකටමය.

වත්තක්‍ඛන්‍ධක වර්‍ණනාව නිමි.