1. භණ‍්ඩගාමවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1. අනුබුද්ධ සූත්‍ර වර්ණනාව

චතුෂ්ක නිපාතයේ පළමුවැනි සූත්‍රයෙහි අනනුබොධා යනු අවබෝධ නොකිරීමෙනි, නොදැනීමෙනි. අප්පටිවෙධා යනු මනාව වටහා නොගැනීමෙනි, ප්‍රත්‍යක්ෂ නොකිරීමෙනි, දීඝමද්ධානං යනු බොහෝ කාලයකි. සන්ධාවිතං යනු භවයෙන් භවයට යාම් වශයෙන් හැසිරෙන ලදි. සංසරිතං යනු යළියළිත් යාම් ඊම් වශයෙන් සැරිසරන ලදි. මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච යනු මාවිසින් ද ඔබලා විසින් ද යනුයි. නැතහොත් සන්ධාවිතං සංසරිතං යනු මගේ ද ඔබලාගේ ද හැසිරීම සැරිසැරීම වීය යනුවෙන් මෙසේ මෙහි අර්ථය දත යුතුය. අරියස්ස යනු නිදොස් වූවහුගේයි. සීලසමාධිඤ්ඤා යන මේ ධර්ම තුන සමඟ යුක්ත වූවාහුමයයි දතයුත්තාහ. විමුත්ති නමින් ඵලයම දක්වන ලදි. භවතණ්හා යනු භවයන්හි ඇල්මයි. භවනෙත්ති යනු භව රැහැනයි. මෙය තෘෂ්ණාවටම නමෙකි. එයින් වනාහි සත්ත්වයෝ ගොණුන් මෙන් ගෙලෙහි බැඳ ඒ ඒ භවයට පමුණුවනු ලැබෙත්. එබැවින් භව රැහැන යයි කියනු ලැබේ.

අනුත්තරා යනු ලෝකෝත්තරවූයි. දුක්ඛස්සන්තකරො යනු සංසාර දුක කෙළවර කරන්නේයි. චක්ඛුමා යනු පසැසින් ඇස් ඇත්තායි. පරිනිබ්බුතො යනු කෙලෙස් පිරිනිවුමෙන් පිරිනිවුනාවූයි. මෙය උන්වහන්සේගේ බෝමැඩ දී පළමු පිරිනිවීමයි. පසුව වනාහි සල්ගස් දෙකක් අතර අනුපාදිසෙස නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවියේ යැයි අනුසන්ධි පරිද්දෙන් දේශනාව අවසන් කළසේක.

2. පපතිත සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවැන්නෙහි පපතිතො යනු වැටුණේ, ගිලිහී ගියේයි. අප්පපතිතො යනු නොවැටුණේ, පිහිටියේයි. එහි ලෞකික මහජනයා වැටුණේම නම් වෙයි. සෝවාන් ආදීහු කෙලෙස් උපන් කෙරෙහි වැටුණාහු නම් වෙත්. ආස්‍රවයන් ක්ෂය කළ තැනැත්තා ඒකාන්තයෙන්ම පිහිටියේ නම් වෙයි.

චුතා පත්තති යනු යමෙක් චුත වූවාහුද ඔවුහු වැටෙත් නම් වෙත්. පතිතා යනු යමෙක් වැටුණාහුද ඔවුහු චුත වූවාහු නමි. චුත වූ බැවින් වැටුණාහුය. වැටුණු බැවින් චුත වූවාහු යයි අර්ථයි. ගිද්ධා යනු රාගයෙන් රත් වූවාහුයි. පුනරාගතා යනු නැවත උපතට, නැවත ජරාවට නැවත ව්‍යාධියට නැවත මරණයට ආවාහු නම් වෙත්. කතකිච්චං යනු සිවුමගින් කළයුතු කිසයි. රතං රම්මං යනු රමනය කළයුතු ගුණසමූහයෙහි සතුටු වූයේයි. සුඛෙන්නවාගතං සුඛං යනු සුවයෙන් සුවය අනුව පැමිණි එළැඹුණුයි. මිනිස් සුවයෙන් දිවසුවයට, ධ්‍යාන සුවයෙන් විදර්‍ශනා සුවයට, විදර්‍ශනා සුවයෙන් මාර්ග සුවයට, මාර්ග සුවයෙන් ඵලසුවයට, ඵල සුවයෙන් නිවන් සුවයට පැමිණි එළඹුණු යන අර්ථයයි.

3. පඨමඛත සූත්‍ර වර්ණනාව

තෙවැන්න දුක නිපාත වර්‍ණණාවෙහි කියන ලද්දේමය. ගාථාවන්හි වනාහි නින්දියං යනු නින්දා කටයුතු වූයි. නින්දති යනු ගර්භා කරයි. පසංසියො යනු පැසසිය යුතු වූයේයි. විචිනාති මුඛෙන සො කලිං යනු මෙසේ පැවති හෙතෙම ඒ මුවෙන් පාපය රැස්කරයි නමි. කලිනා තෙන සුඛං නවින්දති යනු ඒ පාපයෙන් සුවය නොලබයි. සබ්බස්සාපි සහාපි අත්තනා යනු සියලු සිය ධනයෙන් මෙන්ම තමන්ද සමඟ යම් පරාජයක් වේ ද එය ස්වල්පමාත්‍ර වූම අභාග්‍යයක් යන අර්ථයයි. සො සුගතෙසු යනු යමෙක් වනාහි මනාව ගිය පුද්ගලයින් කෙරෙහි සිත දූෂ්‍ය කරන්නේ ද, මෙම චිත්තදූෂණය ඒ පාපයෙන් ඉතා මහත්වූ පාපයයි. දැන් එහි ඉතා මහත්බව දක්වමින් සතං සහස්සානං යනාදිය කීහ. සතං සහස්සානං යනු නිරබ්බුද ගණනින් ලක්ෂයකි. ඡත්තිංසති යනු අන්‍ය වූ ද සතිස් නිරබ්බුදයෝයි. පඤ්ච ච යනු අබ්බුද ගණනින් අබ්බුද පසෙකි. යමරියගරහී යනු ආර්යයන් ගරහන්නා යම් නිරයක උපදී ද එහි එපමණ ආයුෂ ඇත්තේයි.

4. දුතියඛත සූත්‍ර වර්ණනාව

සිවු වැන්නෙහි මාතරිපිතරී ච යනාදියෙහි මිත්තවින්දක තෙමේ මව කෙරෙහි වැරදි සේ පිළිපන්නේ නමි. ආජාතසත්තු තෙමේ පියා කෙරෙහි වැරදි සේ පිළිපන්නේ නමි. දෙව්දත් තෙමේ තථාගතයන් කෙරෙහි වැරදි සේ පිළිපන්නේ නමි. කොකාලික තෙමේ තථාගත ශ්‍රාවකයා කෙරෙහි වැරදි සේ පිළිපන්නේ නමි. බහුඤ්ච යනු බොහෝ වූවක්මය, පසවති යනු ලබයි. තාය යනු ඒ මිථ්‍යා ප්‍රතිපත්ති සංඛ්‍යාත අධර්ම චර්යාවෙනි. පෙච්ච යනු මෙයින් ගොය. අපායං ගච්ඡති යනු නිරයාදීන් අතුරෙහි එක් නිරයක උපදියි. පුණ්‍ය පක්ෂයෙහි ද මේ ක්‍රමයමැයි.

5. අනුසෝත සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වැන්නෙහි ස්‍රෝතය අනුව යන්නේනුයි අනුසොතගාමී නමි. කෙලෙස් වසයෙන් ඔහුගේ විරුද්ධ ප්‍රතිපත්තියෙන් ප්‍රතිස්‍රෝතසට යන්නේනුයි පටිසොතගාමී නමි. ඨිතතෙනා යනු පිහිටි ස්වභාවය ඇත්තේයි. තිණ්ණො යනු සැඩපහර තරණයකොට සිටියේයි. පාරංගතො යනු පරතෙරට ගියේයි. ථලෙ තිට්ඨති යනු නිවන්තලයෙහි සිටියි. බ්‍රාහ්මණො යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූයේ නිර්දෝෂ වූයේයි. ඉධ යනු මෙලොවෙහියි. කාමෙ ච පටිසෙවති කිලෙසකාමයෙන් වස්තුකාමයන් ඇසුරු කරයි. පාපඤ්ච කම්මං කරොති යනු පරපණ නැසීම් ආදී පාපකර්මය ද කරයි. පාපඤ්ච කම්මං න කරොති යනු වෛරකර්‍ම පස (පස්පවු) නොකරයි. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ ඨිතත්තො යනු මේ අනාගාමී පුද්ගලයා එලොවින් යළි පිළිසිඳ ගැනීම් වශයෙන් නොපැමිණීම් වශයෙන් සිටියේ නමි.

තණ්හාධිපන්නා යනු තෘෂ්ණාවට පිවිසියේ, ඇතුළත් වූයේයි හෝ තෘෂ්ණාවට පිවිසියේ ඇතුළත් වූයේයි. පරිපුණ්ණසෙඛො යනු ශික්ෂා සපිරීමෙහි සිටියේයි. අසහානධම්මො යනු නොපිරිහුණු ස්වභාවයයි. වෙතොවසිප්පත්තො යනු සිතෙහි වසඟ බවට පැමිණියේයි. මෙබඳු වූ ක්ෂීණාශ්‍රවයෙක් වෙයි. මෙහි වනාහි අනාගාමි පුද්ගලයා කියන ලදි. සමාහිතින්ද්‍රියො යනු මනාව පිහිටුවන ලද ඉඳුරන් සය ඇත්තේයි. පරොවරා යනු උසස් පහත් උතුම්ලාමක කුසල් අකුසල්ය යන අර්ථයයි. සමෙව්ව යනු නුවණින් එක්වීයි. විධූපිතා යනු විනාශ කරනලද හෝ දවන ලද්දාවූයි. වුසිතබ්‍රහ්මචරියො යනු මග බඹසර වැස සිටියේයි. ලොකන්තගු යනු තෙවැදෑරුම් ලෝකයේ කෙළවරට ගියේයි. පාරගතො යනු සය අයුරකින් පරතෙරට ගියේයි. මෙහි ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේම කියන ලදහ. මෙසේ සූත්‍රයෙහි ද ගාථාවන්හි ද සසර හා නිවනම කියනලදී.

6. අප්පස්සුත සූත්‍ර වර්ණනාව

සයවැන්නෙහි අනුප්පන්නො යනු නොපැමිණියේයි. සුත්තං යනාදියෙහි උභතොවිභංග, නිද්දෙස, ඛන්ධක, පරිවාර, සුත්තනිපාත, මංගලසුත්ත, රතනසුත්ත, නාලකසුත්ත, තුවටක යන සුත්‍රයෝ ද අන්‍ය වූ සුත්‍ර නාමය ඇති බුද්ධ වචනය සුත්ත යයි දතයුතුය. සියලුම ගාථා සහිත වූ සූත්‍ර ගෙය්‍ය යයි දතයුතුය. විශේෂයෙන් සංයුත්ත නිකායෙහි සගාථක වර්‍ගයයි. සියලු අභිධර්ම පිටකය ද ගාථා නැති සූත්‍රය ද අංග අටෙහි සංග්‍රහ නොවූ යම් වෙනත් බුද්ධ වචනයක් වේ ද, එය වෙය්‍යාකරණ යයි දතයුතුය. ධම්මපද ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා සුත්ත නිපාතයෙහි නොසුත්ත නම් දරන සුද්ධික ගාථා ද ගාථා යයි දතයුතුය. සොමනස්ස ඤාණමය ගාථාවන්ගෙන් යුක්ත වූ දෙඅසූවක් සූතාන්තයෝ උදානයැයි දතයුතුය. වුත්තමිදං භගවතා යනාදී ක්‍රමයෙන් පැවති එකසිය දහයක් සූත්‍රාන්තයෝ ඉතිවුත්තක යයි දතයුත්තාහ. අපණ්ණක ජාතක ආදී වූ පන්සිය පණසක් ජාතකයෝ ජාතක යයි දතයුත්තාහ. චත්තාරොමෙ භික්ඛවෙ අච්ඡරියා අබ්භූතා ධම්මා ආනන්ද යනාදි ක්‍රමයෙන් පැවති සියලුම ආශ්චර්ය අද්භූතධර්‍ම ප්‍රතිසංයුත්ත වූ සූත්‍රාන්තයෝ අබ්භූත ධම්ම යැයි දතයුත්තාහ. චුල්ලවේදල්ල, මහාවේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරහාජනිය, මහාපුණ්ණම සූත්‍රාදියද දැනීම ද සතුට ද ලබමින් අසනලද සියලු සූත්‍රාන්තයෝ ද වේදල්ල යැයි දතයුතුය. න අත්ථමඤ්ඤාය න ධම්මමඤ්ඤාය යනු අර්‍ත්‍ථ කථාත් පාළියත් නොදැනයි. ධම්මානුධම්මපටිපන්නො යනු නව ලොවුතුරා දහමට අනුරූප ධර්‍මය වූ සීලය සහිත පූර්‍වභාග ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්ණේ නොවෙයි. මේ ක්‍රමයෙන් සියලු වාරයන්හි අර්ථය දත යුතුය. මෙහි ප්‍රථම වාරයෙහි වනාහි ඇසූපිරූතැන් නැති දුශ්ශීලයා කියනලදී. දෙවැනි වාරයෙහි ඇසූපිරූ තැන් නැති ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ කියන ලදහ. තෙවැන්නෙහි ඇසූපිරූ තැන් ඇති දුශ්ශීලයා ද සිවුවැන්නෙහි ඇසූපිරූ තැන් ඇති ක්ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ ද (කියන ලදහ.)

සීලෙසු අසමාහිතො යනු සීලයන් නොසපුරන්නේයි. සීලතො ච සුතෙන ච යනු ශීල කොටසින් ද ඇසූපිරූ තැන් පිළිබඳ කොටසින් ද මේ දුශ්ශීලයා අල්ප ශ්‍රැතයෙකියි මෙසේ ඔහු ගරහයි යන අර්ථයයි. තස්ස සම්පජ්ජතෙ සුතං යනු ඒ පුද්ගලයාට යම් හෙයකින් මේ ඇසූ දෙයින් ශ්‍රැත කෘත්‍යය කරන ලද ද එහෙයින් ඔහුට ශ්‍රැතය එළඹෙයි නමි. නාස්ස සම්පජ්ජතෙ යනු ශ්‍රැත කෘත්‍යය නොකළ බැවින් නොඑළඹෙයි නමි. ධම්මධරං යනු ශ්‍රැත ධර්‍මයන්ට ආධාරවූයි. සප්පඤ්ඤං යනු මනා ප්‍රඥාව ඇත්තේයි. නෙක්ඛම්මං ජම්බොනන්දස්සෙව යනු ජාති ස්වර්‍ණය ජම්බුනද යයි කියනු ලැබේ. ඒ ජම්බුනදයාගේ නිෂ්කයක් මෙත් ස්වර්‍ණ පහක ප්‍රමාණය ඇති ස්වර්‍ණ ඝටකයක් මෙනැයි අර්‍ත්‍ථයයි.

7. සොහෙන්ති සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වැන්නෙහි වියත්තා යනු ප්‍රඥාවේ ව්‍යක්ත බවින් යුක්ත වූවාහුයි. විනීතා යනු විනයට පැමිණියාහු, මනාව හික්මුණාහුය. විසාරදා යනු තැතිගැනීමෙන් තොර සොම්නස් සහිත නුවණින් යුක්ත වූවාහුයි. ධම්මධරා යනු ශ්‍රැත ධර්‍මයන්ට ආධාරවූයි. භික්ඛු ච සීලසම්පන්නො යන ගාථාවෙහි එකිනෙකාගේ එක් එක් ගුණයක් කියන ලදී. සියල්ලන්ට වනාහි සියල්ලම වටයි.

8. වෙසාරජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවැන්නෙහි වෙසාරජ්ජානි යනු තැතිගැන්මට ප්‍රතිපක්ෂ වූ විශාරද බවයි. සිවුතැනක තැතිගැන්මක් නොමැතිබව සිහිකරන්නහුට උපන් සොම්නස් සහගත ඤාණයට මෙය නමෙකි. ආසභං ඨානං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානයයි, උත්තම ස්ථානයයි. නැතහොත් පෙර බුදුවරු ආසභ නම් වෙත්. උන්වහන්සේලාගේ තැන යන අර්ථයයි. තවද ගවයන් සියයකට ජ්‍යෙෂ්ඨ වූයේ උසභ නම් වෙයි. ගවයන් දහසකට දෙටුවූයේ වසභය. ගාල් සියයකට දෙටුවූයේ හෝ උසභය. ගාල් දහසකට දෙටුවූයේ වසභය. සියලු ගවයන්ට ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සියලු වෙහෙස දරන, සුදුවූ පැහැදීම ඇතිකරන මහත් බර උසුලන, හෙණ සියයක ශබ්දයෙනුදු නොසැලෙන්නේ නිසභ නම් වෙයි. හෙතෙම මෙහි උසභ යැයි අදහස් කරන ලදි. මෙයද ඔහුට පර්යාය වචනයකි. මෙය වෘෂභයාගේනුයි ආසභ නම් වෙයි. ඨානං යනු පා සතරින් පොළොව මැඬගෙන තහවුරුව සිටීමයි. මෙය වනාහි ආසභයකු මෙනැයි ආසභ නමි. යම්සේ නම් නිසභ සංඛ්‍යාත වූ වෘෂහ තෙමේ පා සතරින් පොළොව මැඬගෙන නොසෙල්වෙන තැනින් සිටියි. එසේම තථාගතයන් වහන්සේ ද විශාරද බව නමැති පා සතරින් අටපිරිස් පොළොව මැඬ දෙවියන් සහිත ලොවෙහි කිසියම් විරුද්ධවාදී පසමිතුරකුගෙන් නොසැලෙන සේක් නොසැලෙන තැනින් තිට්ඨති යනු මෙසේ සිටින සේක් ඒ ශ්‍රේෂ්ඨ ස්ථානය පිළිගනිති. එළඹෙති. ප්‍රතික්‍ෂේප නොකරත්. තමන් කෙරෙහි නංවා තබති. එබැවින් ආසහං ඨානං පටිජානාති’යි කියන ලදි.

පරිසාසු යනු අටවැදෑරුම් පිරිසෙහිය. සීහනාදං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ නාදය අභීත නාදය හඬ නගයි. සිංහ නාදයට සමාන වූ හෝ නාදය නංවයි. මේ අර්ථය සීහනාද සූත්‍රයෙන් දැක්විය යුතුය. යම්සේ සිංහයා ඉවසන බැවින් ද වනසන නිසා ද සිංහයායි කියනු ලැබේද, එසේ තථාගතයන් වහන්සේ ලෝක ධර්‍මයන් ඉවසන බැවින් ද පරවාදයන් මඬින නිසා ද සිංහ යයි කියනු ලැබේ. මෙසේ කියන ලද සිංහයාගේ නාදය සිංහ නාදයයි. එහි යම්සේ නම් සිංහයා සිංහ බලයෙන් යුක්ත වූයේ හැම තන්හි විශාරද වූයේ පහවූ ලොමු දැහැගැනීම් ඇත්තේ සිංහ නාදය නාද කරයිද මෙසේ තථාගත නමැති සිංහයා ද තථාගත බලයෙන් යුක්ත වූයේ අටපිරිසෙහි විශාරද වූයේ පහවූ ලොමු දැහැගැනීම් ඇත්තේ මෙය රූපයය යනාදී ක්‍රමයෙන් නොයෙක් දේශනා විලාසයන්ගෙන් යුත් සිංහ හඬ නගයි. එබැවින් පරිසාසු සීහනාදං නදති යි කියන ලදි.

බ්‍රහ්මචක්කං පවත්තෙති යන මෙහි බ්‍රහ්මං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වූ උත්තම වූ පිරිසුදුවූයි. මේ චක්ක ශබ්දය :

සැපතෙහි, ලකුණෙහි, රිය අඟෙහි, ඉරියව්වෙහි, දීමෙහි, රුවන් දහම් උරසක් ආදියෙහි ද දක්නා ලැබේ. මෙහි ධර්‍මචක්‍රයෙහි දන්නා ලදි. එයද දෙපරිද්දෙකින් ප්‍රකට වන්නේය.

“චත්තාරිමානි භික්ඛවෙ චක්කානි යෙහි සමන්නාගතානං දෙවමනුස්සානං” යනාදියෙහි මේ චක්ක ශබ්දය දක්නා ලැබේ. “පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි” යන මෙහි ලකුණෙහිය. “චක්කංව වහතො පදං” යන මෙහි රිය අඟෙහිය. “චතුචක්කං නවද්වාරං” යන මෙහි ඉරියව්වෙහිය. “දද භුඤ්ජ ච මා ච පමාදො චක්කං වත්තය සබ්බපාණිනං” යන මෙහි දීමෙහිය. “දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසි” යන මෙහි රුවන් සකෙහිය. “මයා පවත්තිතං චක්කං” යන මෙහි දහම් සකෙහිය. “ඉච්ඡාහතස්ස පොසස්ස චක්කං හමති මත්ථකෙ” යන මෙහි උරසකෙහිය. “ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙන” යන මෙහි පහරදීමේ සකෙහිය. “අසනිචක්කං” යන මෙහි හෙණ මඬුල්ලෙහිය. මෙහි වනාහි දහම් සකෙහි දන්නා ලදි.

එම ධර්‍ම චක්‍රය වනාහි පටිවෙධ ඤාණය හා දෙසනා ඤාණය යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වෙයි. එහි ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රභාවිත වූ තමන්ට ආර්යඵල ගෙන දෙන්නා වූ ඥානය පටිවෙධ ඥානයයි. කරුණාවෙන් ප්‍රභාවිත වූ ශ්‍රාවකයන්ට ආර්යඵල ගෙන දෙන්නා වූ ඥානය දෙසනා ඤාණයයි. එහි ප්‍රතිවෙධ ඥානය උපදිනු ලබන හා උපන් යනුවෙන් දෙපරිදිය. අබිනිෂ්ක්‍රමණයෙහි සිට අරහත් මාර්ගය දක්වා උපදිනු ලබන නමි. ඵලක්ෂණයෙහි උපන්නමි. තුසිත භවනයෙහි සිට මහබෝ පලඟෙහි අරහත් මග දක්වා හෝ උපදිනු ලබන නමි. ඵලක්‍ෂණයෙහි උපන්නමි. දීපඞ්කර බුදු පාමුලෙහි සිට අරහත් මග දක්වා හෝ උපදිනු ලබන නමි. ඵලක්‍ෂණයෙහි උපන්නමි. දෙසනා ඥානය ද පවත්වනු ලබන හා පවත්වන ලදැයි දෙපරිදිය. එයද අඤ්ඤාකොණ්ඩඤ්ඤගේ සෝවාන් මග දක්වා පවත්වනු ලබන දේශනා ඥානයයි. ඵලක්‍ෂණයෙහි පවත්වන ලද දේශනා ඥානයයි. ඒ අතුරෙහි ප්‍රතිවේධ ඥානය ලෝකෝත්තරය. දේශනා ඥානය ලෞකිකකය. මේ දෙකම වනාහි අන්‍යයන් විසින් අසාධාරණ වූයේ බුදුවරුන් වහන්සේලාගේම ඖරෂ ඥානයයි.

සම්මා සම්බුද්ධස්ස තෙ පටිජානතො යනු මම සම්මා සම්බුදු වෙමි. මා විසින් සියලු ධර්‍මයෝ අවබෝධ කරන ලදහයි මෙසේ පිළිගන්නහුට මෙනම් ධර්‍මයෝ ඔබට අවබෝධ නොවූහ. ඔබ විසින් අවබෝධ නොකරන ලදහ යනුයි. තත්‍රවත යනු අවබෝධ නොකරන ලදැයි මෙසේ දක්වන ලද ඒ ධර්මයන් අතුරෙහිය. සහධම්මෙන යනු හේතු සහිත කරුණු සහිත වචනයෙනි. නිමිත්තමෙතං යන මෙහි පුද්ගලයා ද ධර්‍මය ද නිමිත්ත යයි අදහස් කරන ලදි. යමෙක් මට චෝදනා කරයිද එබඳු පුද්ගලයකු නොදකිමි. යම් ධර්‍මයක් දක්වා මෙනම් ධර්‍මය ඔබ විසින් අවබෝධ නොකරන ලදැයි මට චෝදනා නඟන්නේ ද එබඳු ධර්‍මයක් නොදකිමි යන මෙය මෙහි අර්ථයයි. ඛෙමප්පත්තො යනු නිර්භය බවට පැමිණියේයි. සෙසු පද දෙක මෙහිම පර්යාය වචනයි. මේ සියල්ලම වෙසාරජ්ජ ඤාණයම උදෙසා කියන ලදි. මෙනම් ධර්‍මයක් ඔබ විසින් අවබෝධ නොකරන ලදැයි චෝදනා කරන පුද්ගලයකු හෝ චෝදනාවට කාරණයක් හෝ අවබෝධ නොකරන ලද ධර්‍මයක් හෝ නොදකින්නා වූ, ස්වභාවයෙන් බුදුවරයෙක් වෙමින්ම මම බුදුවෙමැයි කියමියි මෙනෙහි කරන දශබලයන් වහන්සේට බලවත් වූ සොම්නසක් උපදියි. එයින් යුක්ත වූ ඤාණය වෙසාරජ්ජ නමි. එය සඳහා ක්ෂේමයට පැමිණියේය යනාදිය කීහ. මෙසේ සියලු තැන අර්ථය දතයුතුය.

අන්තරායිකා ධම්මා යනු මෙහි වනාහි අන්තරාය කරත්නුයි අන්තරායිකා නමි. ඒවා අර්‍ත්‍ථ වශයෙන් දැන ඉක්මවන්නා වූ ආපත්ති ස්කන්ධ සතයි. දැන ඉක්මවන යටත් පිරිසයින් දුක්කට දුබ්භාසිතයකුදු මාර්‍ගඵලවලට අන්තරාය කරයි. මෙහි වනාහි මෛථුන ධර්‍මය අදහස් කරන ලදි. මෛථුනය සේවනය කරන යම් කිසිවකුට වනාහි නිසැකවම මාර්‍ග ඵලයන්ට අන්තරාය වෙයි.

යස්ස ඛො පන තෙ අත්ථාය යනු රාගක්‍ෂයාදියෙහි යමක් යමක් සඳහායි. ධම්මො දෙසිතො යනු අසුභ භාවනා ආදී ධර්‍මය කියන ලදි. තත්‍ර වත මං යනු එ අනෛර්‍ය්‍යානික ධර්‍මයෙහිය. සෙස්ස කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය.

වාදපථා යනු වාදයෝමය. පුථු යනු බොහෝයි. සිතා යනු එකට බඳනාද, පිළියෙල කරන ලදයි. නැතහොත් පුථුස්සිතා යනු පළල්බව (බොහෝ බව) ඇසුරු කළාහු එළැඹියාහුය. බොහෝවකින් හෝ ඇසුරු කරන ලද්දාහුයි පුථුස්සිතා නමි. යං නිස්සිතා යනු දැනුදු යම් වාදපථයක් ඇසුරු කළාහුද යනුයි. න තෙ භවන්ති යනු ඒ වාදපථයෝ නොවෙත්, බිදීයත්, වැනසෙත්. ධම්මචක්කං යනු දෙසනා ඤාණයට ද පටිවෙධ ඤාණයට ද මෙය නමෙකි. ඔවුනතුරෙහි දෙසනා ඤාණය ලෞකිකය, පටිවෙධ ඤාණය ලෝකෝත්තරය. කෙවලී යනු සියලු ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූයේයි. තාදිසං යනු එබඳුවූයි.

9. තෘෂ්ණා සූත්‍ර වර්ණනාව

නවවැන්නෙහි මේවායෙහි උපදීනුයි උප්පාදායි. කවරක් උපදී ද? තෘෂ්ණාවයි. තණ්හාවෙන් ඉපදීම තණහුප්පාදායි. තෘෂ්ණාවට වස්තු තෘෂ්ණාවට හේතු යන අර්‍ත්‍ථයයි. චීවරහෙතු යනු කොයින් කැමති සිවුරක් ලබන්නෙම්දැයි වචීවරය හේතුකොටගෙන (තෘෂ්ණාව) උපදියි. ඉතිභවාභව හෙතු යන මෙහි ඉති යනු නිදර්‍ශනයෙහි නිපාතයෙකි. යම්සේ චීවරාදි හේතු වේ ද එසේ භවාභව හේතුය යන අර්ථයයි. මෙහි භවාභවො යන්නෙන් ඉතා රසවත් ගිතෙල් වෙඬරු ආදිය අදහස් කරන ලදි. සම්පත්ති භවයන්හි පණීතතර පණීතතමහාවය යනුවෙන් ද කියත්මය.

තණ්හාදුතියො යනු මේ සත්ත්වයා වනාහි නොදත් අග් ඇති සංසාර වෘත්තයෙහි හැසිරෙන්නේ හුදෙකලාවම නොහැසිරෙයි. තෘෂ්ණා (නමැති) දුතීයිකාව (දෙවැන්නිය) ලබාම හැසිරෙයි. එබැවින් තණ්හාදුතියොයි කියන ලදි. ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං යන මෙහි ඉත්ථභාවො යනු මේ ආත්මභාවයයි. අඤ්ඤථාභාව යනු අනාගත ආත්මභාවයයි. මෙබඳුවූ හෝ වෙනත් ආත්මභාවයක් ද ඉත්ථභාව නම්වෙයි. මෙබඳු නොවූයේ අඤ්ඤථාභාව නමි. එය ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවයයි. සංසාරං යනු ඛන්ධධාතු ආයතන පිළිවෙලයි. නාතිවත්තති යනු නොඉක්මවයි. එවමාදීනවං ඤත්වා යනු මෙසේ අතීත, අනාගත, වර්‍තමාන පඤ්චස්කන්ධයන්හි ආදීනව දැනගෙනයි. තණ්හාදුක්ඛස්ස සම්භවං යනු තෘෂ්ණාව ද මෙම සංසාර දුකට හටගැනීමකි. ප්‍රභවයකි. කාරණයකැයි මෙසේ දැනෙයි. මෙපමණකින් මේ භික්ෂුවගේ විදර්‍ශනාව වඩා රහත්බවට පැමිණිබව දක්වන ලද්දේය. දැන් ඒ ක්‍ෂීණාශ්‍රවයන් වහන්සේ පවසමින් වීතතණ්හො යනාදිය කීහ. එහි අනාදානො යනු නොගැනීමයි. සතො භික්ඛු පරිබ්බජෙ යනු සිහියෙහි හා නුවණෙහි විපුලබවට පත් රහතන් වහන්සේ සිහි ඇත්තේව නුවණැත්තේව හැසිරෙන්නේය, වසන්නේය යන අර්ථයයි. මෙසේ සූත්‍රාන්තයෙහි සසර (ගැන) කියා ගාථාවල සසර හා නිවන (ගැන) කියන ලදි.

10. යොග සූත්‍ර වර්ණනාව

දසවැන්නෙහි සසරෙහි යොදවත්නුයි යොගා නමි. කාමයොගො යනාදියෙහි පඤ්චකාම ගුණයන්ට අයත් රාගය කාමයොගයයි. රූපාරූප භවයන්හි ඡන්දරාගය භවයොගො නමි. එසේ ධ්‍යානයන්හි ඇලුම් කරන ශාස්වත දෘෂ්ටි සහගත වූ රාගය ද දෙසැටක් දෘෂ්ටීහු ද දිට්ඨියොගො නමි. සිවුසස්හි නොදැනීම අවිජ්ජාමයොගො නමි. කාමයන්හි හෝ යොදයිනුයි කාමයොගොයි. හවයන්හි යොදයිනුයි භවයොගොයි. දෘෂ්ටීන්හි යොදයිනුයි දිට්ඨියොගොයි. අවිද්‍යාවෙහි යොදයිනුයි අවිජ්ජායොගො නමි. මෙය ඉහත කියන ලද ධර්‍මයන්ට පර්යාය වචනයකි.

දැන් ඒවා විස්තර කොට දක්වන සේක් “කතමා ච භික්ඛවෙ” ආදිය කීහ. එහි සමුදයං යනු උපතයි. අත්ථගමං යනු භේදය (විනාශය) යි, අස්සාදං යනු මිහිරිබවයි. ආදීනවං යනු අමිහිරි බවයි. දොෂයයි. නිස්සරණං යනු අත්හළ බවයි. කාමෙසු යනු වස්තුකාමයන්හිය, කාමරාගො යනු කාමයන් අරබයා උපන් රාගයයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි. අනුසෙති යනු හටගැනීමයි. අයං වුච්චති භික්ඛවෙ කාමයොගො යනු මහණෙනි, මෙය කාමයන්හි යෙදවීමේ කාරණය බැඳීමේ කාරණය කියනු ලැබේයයි මෙසේ සියලු තන්හි අර්‍ත්‍ථය දතයුතුයි.

ඵස්සායතනානං යනු චක්ඛු ආදීන්ගේ ඇස ගැටීම් ආදී කාරණයයි. අවිජ්ජා අඤ්ඤාණං යනු ඤාණයට ප්‍රතිපක්ෂ බවෙන් අඥාන සංඛ්‍යාත වූ අවිද්‍යාවයි. ඉතිකාමයොගො යන මෙහි ඉතිශබ්දය යොගසතර සමඟම යෙදිය යුතුය. කාමයොගය මෙසේය, භවයොගය මෙසේය යනුවෙනි. සංයුත්තො යනු පිරිවරන ලදුයේයි. පාපකෙහි යනු ලාමක වූ දෙයිනි. අකුසලෙහි යනු අදක්ෂ බවින් හටගත් දෙයිනි, සංකිලෙසෙහි යනු කිළිටි කරන දෙයිනි, පහන් සිතේ පහන්බව කෙලෙසන දෙයිනි යන අර්ථයයි. පොනොභවිකෙහි යනු පුනර්භවය නිපදවන්නා වූ දෙයිනි, සදරෙහි යනු සිත්තැවුල්වලිනි, දුක්ඛවිපාකෙහි යනු විපාක කාලයෙහි දුක් උපදවන්නා වූ දෙයිනි, ආයති ජාතිජරාමරණෙහි යනු අනාගතයෙහි යළියළිත් ජාතිජරාමරණ උපදවන්නා වූ දෙයිනි, තස්මා අයොගක්ඛෙමිති වුච්චති යනු යම්හෙයකින් ප්‍රහීන නොවූ යොග ඇති පුද්ගල තෙමේ මේ ධර්‍මයන්ගෙන් යුක්තවූයේ වෙයිද එහෙයින් සතර යෝගයන්ගෙන් ක්ෂේම වූ නිර්‍වාණය අවබෝධ නොකළ බැවින් න යොගක්ඛෙමී යයි කියනු ලැබේ.

විසංයොගො යනු වෙන්කරන්නා වූ කරුණුයි. කාමයොග විසංයොගො යනු කාමයොගයෙන් වෙන්කිරීමේ කරුණයි. සෙසු පදයන්හි ද මේ ක්‍රමයමැයි. එහි අසුභ ධ්‍යානය කාමයොග විසංයොගයයි. එය පාදකකොට එළඹි අනාගාමි මාර්ගය එකාන්තයෙන්ම කාමයොගවිසංයොග නමි. අරහත් මාර්ගය භවයොග විසංයොග නමි. සෝවාන්මග දිට්ඨියොග නවිසංයොග නමි, අරහත් මග අවිජ්ජායෝග විසංයොග නමි. දැන් ඒවා විස්තර කොට දක්වමින් “කතමො ච භික්ඛවේ” යනාදිය කීහ. එහි අර්ථය කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දතයුතුය.

භවයොගෙන වූහයං යනු භවයෝගයෙන් ද යුක්ත වූවාහු කිසි වැඩි යමක්ද වේ. දෙක දෙකින්මද එක්ව යෙදුනාහු යම්කිසි යොග දෙකකින් යුක්ත වූවාහුය යන අර්ථයයි. පුරක්ඛතා යනු පෙරටුකොට හෝ පිරිවරන ලද්දාහු හෝයි. කාමෙ පරිඤ්ඤා යනු දෙවැදෑරුම් කාමයන් මනාව දැනයි. සමූහච්ච යනු මුළුමනින් විනාශ කොටයි. විරාජයං යනු බැබලෙමින් හෝ බැබලීහෝයි. බැබලෙමියි කී කල මාර්ගය කියන ලදි. බැබලී යයි කී කල ඵලයයි. මුනි යනු ආශ්‍රවයත් ක්ෂය කළ මුනිවරයායි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහි ද ගාථාවන්හි ද සසර මෙන්ම නිවන ද කියන ලදි.

භණ්ඩගාම වර්ගය පළමුවැන්නයි