දුතියවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1-3. මොහපරිඤ්ඤා ආදි සූත්‍ර වර්ණනා

දෙවන වර්ගයෙහි ද පළමු ආදී සූත්‍ර තුන කියන ලද ආකාරයෙන්මය. එසේම දේශනාවට කාරණය ද කියන ලද්දේම ය.

4. අවිජ්ජානීවරණ සූත්‍ර වර්ණනාව

සිවුවැනි සූත්‍රයෙහි නාහං භික්‍ඛවෙ යනාදියෙහි ‘න’ කාරය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම් අර්ථ ඇත්තේය. ‘අහං’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ පෙන්වති. අඤ්ඤං යනු දැන් කිවයුතු අවිද්‍යා නීවරණයෙන් අනිකක්. එකනීවරණම්පි යනු එක් නීවරණ ධර්මයකුත්. සමනුපස්සාමි යනු දිට්ඨි සමනුපස්සනාව ද ඤාණ සමනුපස්සනාවදැයි සමනුපස්සනා දෙකකි. එහි ‘රූපං අත්තතො සමනුපස්සති’ ‘රූපය ආත්ම වශයෙන් දකියි’ යනාදී වශයෙන් පැමිණි මෙය දිට්ඨි සමනුපස්සනා නම් වේ. ‘අනිච්චතො සමනුපස්සති නො නිච්චතො’ ‘අනිත්‍ය වශයෙන් දකියි. නිත්‍ය වශයෙන් නොදකියි’ යනාදී වශයෙන් පැමිණි මෙය ඤාණ සමනුපස්සනා නම් වේ. මෙහිදී ද ඤාණ සමනුපස්සනාව ම අදහස් කරන ලදී. ‘සමනුපස්සාමි’ යන පදය න කාරයෙන් සම්බන්ධ වෙයි. ‘මහණෙනි, සර්වඥතා ඥාන සංඛ්‍යාත සමන්ත චක්‍ෂුවෙන් (සමතැසින්) සියලු ධර්මයන් අතෙහි වූ නෙල්ලි ගෙඩියක් බලන්නාක් මෙන් බලමින් අන් එක නීවරණයකුදු නො දකිමි’ යන මෙය කියන ලද්දේ වෙයි.

යෙන නීවරණෙන නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්‍ධාවන්ති සංසරන්ති යනු නීවරණක ස්වභාවය ඇති යම් නීවරණයකින් ධර්ම ස්වභාවය දැනගන්නට, දැකගන්නට, අවබෝධ කරගන්නට නොදී වසාගෙන හාත්පසින් වසාගෙන සිටීමෙන් අන්ධකාරයෙන් වසන ලද සත්ත්වයෝ මුලක් නැති සසරෙහි අප්‍රමාණ කල්පයෙහි මහත් වූද කුඩා වූද භවවල භවයෙන් භවයෙහි උප්පත්ති වශයෙන් සියලු ආකාරයෙන් දිවීමද කරති, හැසිරීමද කරති. අරමුණු අතර ගමන් කිරීම් වශයෙන් පැවැත්ම හෝ සන්ධාවනයයි. භවයෙන් භවය ගමන්කිරීම් වශයෙන් පැවැත්ම හෝ සංසරණයයි. කෙලෙසුන්ගේ බලවත් බැවින් සන්ධාවනය වෙයි. දුර්වල බැවින් සංසරණය වෙයි. එක ජාතියක ඇසිල්ලෙන් ඇසිල්ල මැරීම් වශයෙන් සන්ධාවනය වෙයි. නොයෙක් ජාතීන්හි ව්‍යවහාර මරණ වශයෙන් සංසරණය වෙයි. ‘චිත්තමස්ස විධාවති’ ‘ඔහුගේ සිත ඔබමොබ දුවයි’ යනුවෙන් කියන ලද හෙයින් චිත්ත වශයෙන් සන්ධාවනය වෙයි. කර්ම වශයෙන් සංසරණය වෙයි. මෙසේ සන්ධාවන සංසරණ යන පදවල වෙනස දතයුතුය.

යථයිදං යනු යථා ඉදං, ය කාරය පද සන්ධි කරන්නාය. සන්ධි වශයෙන් (‘ථා’ හි ඇති ‘ආ’ යන්න) කෙටි බවට පැමිණේ. අවිජ්ජා නීවරණං යනු මෙහි පුරවන්ට නුසුදුසු අර්ථයෙන් කාය දුශ්චරිතාදියය අවින්දිය නම් වේ. නොලැබිය යුතුය යන අර්ථය යි. ඒ නොවිඳියයුක්ත විඳියි යන අර්ථයෙන් අවිද්‍යා නම් වේ. මෙයට විරුද්ධ අර්ථ වශයෙන් කාය සුචරිතාදිය විඳිය යුතු ධර්ම නම් වේ. ඒ විඳිය යුත්ත නො විඳියි යන අර්ථයෙන් අවිද්‍යා නම් වේ. ස්කන්ධයන්ගේ රාශි අර්ථය ආයතනයන්ගේ රැස්කිරීම් අර්ථය, ධාතුන්ගේ හිස් වූ (ශුන්‍ය) අර්ථය, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධිපති බව යන අර්ථය, සත්‍යයන්ගේ නොවෙනස් වූ අර්ථය, දුක්ඛාදීන්ගේ පීඩාකිරීම් ආදී වශයෙන් කියන ලද සිවුවැදෑරුම් අර්ථය නො දනියි යන අර්ථයෙන් ද අවිද්‍යා නම් වේ. අගක් නැති සසරෙහි සත්ත්වයන් දුවවයි යන අර්ථයෙන් හෝ අවිද්‍යා නම් වේ. පරමාර්ථ වශයෙන් අවිද්‍යාමාන ස්ත්‍රී පුරුෂ ආදීන් කෙරෙහි දුවයි, පවතියි, විද්‍යමාන ස්කන්ධාදීන් කෙරෙහි නො දුවයි, නො පවතියි යන අර්ථයෙන් අවිද්‍යා නම් වේ. තව ද චක්ඛු විඤ්ඤාණාදීන්ගේ ද චක්ඛු ආදි වස්තුවල ද රූපාදී අරමුණුවල ද පටිච්ච සමුප්පාද පටිච්ච සමුප්පන්න ධර්මයන්ගේ ද වැසීම කරන හෙයින් අවිද්‍යා නම් වේ. අවිද්‍යාවම නීවරණය හෙයින් අවිද්‍යා නීවරණ නම් වේ.

අවිජ්ජා නීවරණෙන හි භික්‍ඛවෙ නිවුතා පජා දීඝරත්තං සන්‍ධාවන්ති සංසරන්ති යන මෙය පළමු වැකියේ අර්ථයම දැඩි කිරීම පිණිස කියන ලදී. මුලින් ඇති ‘යථයිදං භික්‍ඛවෙ අවිජ්ජානීවරණං’ යන්න මෙසේ උපමා දැක්වීම් වශයෙන් වදාරන ලදී. මෙය නීවරණ ආනුභාවය දැක්වීම් වශයෙන් වදාරන ලදී. කුමක් නිසා මෙහිදී අනිත් ධර්ම නො වදාරා අවිද්‍යාවම වදාරන ලද්දේ ද? ආදීනව (දොස්) වසාදමන හෙයින් කාමච්ඡන්දාදී නීවරණයන්ට විශේෂයෙන් ප්‍රත්‍ය වන (හේතුවන) හෙයිනි. එය එසේමය. ඒ අවිද්‍යාවෙන් වසා දමන ලද දොස් ඇති තැන කාමච්ඡන්දාදිය පවතියි.

නත්‍ථඤ්ඤො යන්න මුල්කොට ඇති ගාථා වදාළ අර්ථයත් නොවදාළ අර්ථයත් එකතුකිරීම් වශයෙන් වදාරන ලදී. එහි නිවුතා යනු වැසුණා වූ, ඔතන ලද්දා වූ සඟවන ලද්දා වූ යන අර්ථය යි. අහොරත්තං යනු දවල් ද රාත්‍රිය ද, සියලු කාලය කියන ලද්දේ වෙයි. යථා මොහෙන ආවුතා යනු යම් ආකාර අවිද්‍යා නීවරණ සංඛ්‍යාත මෝහයෙන් වැසුණු සැඟවුණු මනාව දතහැකි දේ නොදන්නා වූ ප්‍රජාවෝ (සත්ත්වයෝ) සසරෙහි සැරිසරත් ද එබඳු අන් එක් ධර්මයකුදු එක් නීවරණයකුදු නැතැයි යෙදිය යුතුය.

යෙ ච මොහං පහත්‍වාන තමොක්‍ඛන්‍ධං පදාළයුං යනු යම් ආර්ය ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා පූර්වභාගයෙහි (සෝවාන් ආදී මාර්ගයට පත්වීමට පෙර අවස්ථාවෙහි) තදංග ආදී ප්‍රහාණ වශයෙන් හෝ පහළම මාර්ගවලින් ඒ ඒ මාර්ගයෙන් දුරුකළ යුතු මෝහය දුරුකොට අග්‍ර මාර්ගයෙන් වජ්‍රයකට උපමාකොට ඇති ඤාණයෙන් මෝහ සංඛ්‍යාත වූ ම අන්ධකාර රාශිය සිඳ දැමුවාහුය. ඉතිරි නොකිරීම් වශයෙන් සහමුළින් සිඳ දැමුවාහුය. න තෙ පුන සංසරන්ති යනු ඒ රහතන් වහන්සේලා -

ඛන්‍ධානං පටිපාටි ධාතු ආයතනාන ච අබ්බොච්ඡින්නං වත්තමානා සංසාරොති පවුච්චති

මෙසේ කියන ලද මේ සසරෙහි නො හැසිරෙත්. පරිභ්‍රමණය නො කරති. කුමක් නිසා ද හෙතු තෙසං න විජ්ජති සංසාරයට හේතුව මූලකාරණය අවිද්‍යාවයි. උන්වහන්සේලා කෙරෙහි ඒ අවිද්‍යාව විද්‍යාමාන නොවේ. සියලු ආකාරයෙන් නැත. සහමුලින් සිඳදමන ලද බැවිනි.

සිවුවන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

5. තණ්හාසංයොජන සූත්‍ර වර්ණනාව

පස්වැනි සූත්‍රයෙහි යමෙකුගේ විද්‍යාමානත්වය වේද ඒ පුද්ගලයා දුක්වලින් කර්මය හෝ විපාකවලින් භවය - යෝනිය - ගතිය විඤ්ඤාණයේ සිටීම - සත්තාවාස හෝ භවයෙන් භවය ආදියෙහි යොදන්නේය යන අර්ථයෙන් සංයෝජන නම් වේ. ආසා කිරීම් අර්ථයෙන් තණ්හා නම් වේ. මෙය කරණකොට තමා ආශාකරයි හෝ ආශාවෙන් පීඩිත වෙයි හෝ ආශා කරති හෝ තණ්හා නම් වේ.

සඤ්ඤුත්තා යනු ඇස ආදී ඇලුම් කටයුතු වස්තුවල බැඳුණු, සෙස්ස කියන ලද ක්‍රමයටම ය. ඒකාන්තයෙන් මෙහි අවිද්‍යාවේ සංයෝජන භාවයද තණ්හාවේ නීවරණභාවය ද ඇත්තේම ය. එහෙත් අවිද්‍යාවෙන් වසන ලද ආදීනව ඇති භවයන්හි තෘෂ්ණාව සත්ත්වයන් යොදවන්නේය යන මේ වෙනස දැක්වීම සඳහා පළමු සූත්‍රයෙහි අවිද්‍යාව නීවරණයක් වශයෙන්ම ද මෙහි තණ්හාව සංයෝජනයක් වශයෙන් ද කියන ලදී. එය ද නීවරණ, සංයෝජනයන්ගේ ප්‍රධාන බව දැක්වීම පිණිසය. යම්සේ නීවරණ වශයෙන් අවිද්‍යාව සංක්ලේශ ධර්මයන්ට ප්‍රධාන වන්නේ ද පූර්වාංගම වන්නේ ද මෙසේ සංයෝජන වශයෙන් ම අවිද්‍යා තණ්හා දෙක අතුරෙන් තව එයට සම්බන්ධ ප්‍රධානභාවය දක්වන්නට සූත්‍ර දෙකෙහි ඒ ධර්ම මෙසේ කියන ලදී. එහෙත් විශේෂයෙන් අවිද්‍යාව නිවන්දොර ආවරණය කරන හෙයින් නීවරණය යි කියන ලදී. තණ්හාව සසර දුක සමග සත්ත්වයන් යොදන හෙයින් සංයෝජනයයි කියන ලදී.

සෝවාන් මාර්ගය නම් වූ දර්ශන ගමනට අනතුරු කිරීම් වශයෙන් ද විද්‍යාචරණ ධර්මයන්ට විරුද්ධ හෙයින් ද දෙක දෙකක් කොට කියන ලදී. විද්‍යාවට කෙළින්ම විරුද්ධ වූ අවිද්‍යාව නිවන් දැකීමටත් නොවෙනස් වූ (යථාභූත) දැකීමටත් විශේෂ වශයෙන් අන්තරායකරය. චරණ ධර්මයන්ට කෙළින්ම විරුද්ධ වූ තණ්හාව යහපත් ප්‍රතිපත්තියේ ගමනට අන්තරායකරය. මෙසේ අවිද්‍යාවෙන් වැසුණු, අන්ධ කරන ලද තණ්හාවෙන් වැසුණු බැඳුණු මේ අශ්‍රැතවත් පෘථග්ජන තෙමේ අන්ධයකු මෙන් බැඳුනේ මහා කාන්තාරය වූ සංසාර කාන්තාරය නො ඉක්මවයි. අනර්ථය උපදවන හේතු දෙක දැක්වීම පිණිස (අවිද්‍යා-තණ්හා) දෙක දෙයාකාර කොට කියන ලදී. අවිද්‍යාවෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා මෝඩ බැවින් යහපත පිරිහෙළයි. නුසුදුසු ක්‍රියා කිරීමෙන් අදක්‍ෂ රෝගියකු මෙන් තමාට අයහපතද කරයි. දන්නා වූ ද බාලයා මෝඩ බැවින් යහපත පිරිහෙළයි. නුසුදුසු දෙය පරිහරණය කරන දන්නා වූ රෝගියකු මෙන් අයහපත ද කරයි. මක්කටාලේපෝපම සූත්‍රය මේ කරුණට සාධකයකි.

පටිච්ච සමුප්පාදයේ මූලකාරණ දැක්වීම පිණිස ද මෙහි දෙක දෙයාකාර කොට කියන ලදී. විශේෂ වශයෙන් සම්මෝහය බලවත් බැවින් අවිද්‍යා ක්‍ෂේත්‍රය අතීත කාලයට ඇතුළත්ය. ප්‍රාර්ථනාව බලවත් බැවින් තෘෂ්ණා ක්‍ෂේත්‍රය අනාගත කාලයට ඇතුළත්ය. එය එසේම ය. සමෝහය බහුල වූ බාලයා අතීතය අනුව ශෝක කරයි. මොහුට අවිජ්ජා පච්චයා සංඛාරා යන ආදී සියල්ල පමුණුවා ගතයුතුය. ප්‍රාර්ථනාව බහුල පුද්ගලයා අනාගතයට ආශා කරයි. මොහුට ‘තණ්හාපච්චයා උපාදානං’ යනාදී සියල්ල පමුණුවා ගතයුතුය. මේ කාරණයෙන් ම ඔවුන්ගේ මුල්කෙළවර ගෙන ඒමෙන් ද අග කෙළවර සම්බන්ධ කිරීමෙන් ද පිළිවෙළින් මුල් කාරණය ඇති බව දක්වන ලදැයි දතයුතුය.

ගාථාවල - තණ්හා දුතියො යනු තණ්හා සහායකයා ය. තණ්හාව වනාහි දිය නැති (නිරුදක) කාන්තාරයෙහි මිරිඟුවෙන් ජලය යන සංඥාව උපදවා සතුටු වන්නාක් මෙන් පිපාසයෙන් මැඩුණු, පිළියම් කළ නොහැකි දුකින් මැඩුණු සත්ත්වයාට ආස්වාද දැක්වීම් වශයෙන් සහාය කටයුතු කරමින් භවාදියෙහි කැඩීයාමක් නොකොට ඇවිද්දවයි. එහෙයින් තණ්හා පුරිසස්ස දුතියා = තණ්හාව පුරුෂයාගේ දෙවැන්නිය යි කියන ලදී. අනිත් කෙලෙස් ආදිය භවයෙහි ඉපදීම පිණිස ප්‍රත්‍ය නොවේද? එය ඇත්තයි. එහෙත් තණ්හාව මෙන් විශේෂ ප්‍රත්‍ය නොවේ. එය එසේම ය. ඒ තණ්හාව කුශලයන්ගෙන් තොරව අකුශලයන් සමග ද කාමාචරාදි කුශලයන්ගෙන් තොරව රූපාවචරාදි කුශලයන් සමග ද භවයෙහි ඉපදීම පිණිස විශේෂ ප්‍රත්‍ය වෙයි. යම්හෙයකින් සමුදය සත්‍යය යි කියන ලද ද එහෙයිනි.

ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවං යනු ඉත්‍ථභාවය ද අඤ්ඤථාභාවය ද ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථාභාවය යි. එය මොහුට ඇත්තේ යයි ඉත්‍ථභාවඤ්ඤථා භාවයයි. එනම් සසරය. එහි ඉත්‍ථභාවය ඒ මිනිසත් බවයි. එයින් අවශේෂ වූ සත්වාවාස අඤ්ඤථාභාවය යි. ඒ ඒ සත්ත්වයන්ගේ වර්තමාන ආත්මභාවය හෝ ඉත්‍ථභාවයයි. අනාගත ආත්මභාවය අඤ්ඤථාභාවයයි. මෙබඳු අනිකුත් ආත්මභාවය හෝ ඉත්‍ථභාවය යි. මෙබඳු නොවූ ආත්මභාවය අඤ්ඤථාභාවයයි. එය ඉත්‍ථභාව අඤ්ඤථාභාවය යි. සංසාරං යනු ස්කන්ධ ධාතු ආයතනයන්ගේ පිළිවෙළයි. නාති වත්තති යනු නො ඉක්මවයි.

එවමාදීනවං ඤත්වා තණ්හං දුක්‍ඛස්ස සම්භවං යනු මෙසේ සියලු වට්ට (සංසාර) දුක්ඛයාගේ හටගැන්ම, සමුදය, තණ්හාව, ආදීනවය, ආදීනව වශයෙන් දැනගෙන යන අර්ථය යි. නැතහොත් ‘එතමාදීනවං ඤත්වා’ යන කියන ලද පරිදි සසර නො ඉක්මවන මේ ආදීනවය, දෝෂය දැනගෙන. තණ්හං දුක්‍ඛස්ස සමභවං යනු තණ්හාව ද කියන ලද ආකාරයෙන් සංසාර දුක්ඛයාගේ ප්‍රධාන කාරණය යි දැනගෙන. වීතතණ්හො අනාදානො සතො භික්‍ඛු පරිබ්බජෙ යනු මෙසේ පරිඤ්ඤා තුනෙන් දනිමින් විදසුන් වඩා මාර්ග පිළිවෙළින් තණ්හාව දුරුකරමින් අග්‍ර (රහත්) මාර්ගයෙන් සියලු ආකාරයෙන් දුරුකළ තණ්හාව ඇත්තේ පහවූ තණ්හාව ඇත්තේ එහෙයින් ම සතර උපාදාන අතුරෙන් කිසිවකුත් නැති බැවින් මතු ප්‍රතිසන්ධි සංඛ්‍යාත අල්ලාගැනීම නැති බැවින් අල්ලා ගැනීම් නැත්තේ සිහිය විපුල (මහත්) බවට පැමිණීමෙන් හැමතන්හි සිහි ඇතිව කටයුතු කිරීමෙන් සිහි ඇති, බිඳින ලද කෙලෙස් ඇති භික්‍ෂුව හැසිරෙන්නේය යන්නේය. ස්කන්ධ පරිනිර්වාණයෙන් සංස්කාරයන්ගේ පැවතීම් වශයෙන් ඉවත් වන්නේය යන අර්ථයි.

පස්වන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

6. පළමු සෙඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

සයවැනි සූත්‍රයෙහි. සෙක්‍ඛස්ස යනු මෙහි කුමන අර්ථයකින් සෙඛ (සේඛ-ශෛක්‍ෂ) නම් වේද? ශෛක්‍ෂ ධර්ම ප්‍රතිලාභයෙන් සේඛ නම් වේ.

‘කිත්තාවතානු ඛො භන්තෙ සෙක්‍ඛො හොතී ති? ඉධ භික්‍ඛු සෙක්‍ඛාය සම්මා දිට්ඨියා සමන්නාගතො හොති - සෙක්‍ඛෙන සම්මා සමාධිනා සමන්නාගතො හොති එත්තාවතා ඛො භික්‍ඛු සෙක්‍ඛො හොති’

තව ද හික්මෙයි යන අර්ථයෙන් ද සේඛ වෙයි.

‘සික්‍ඛති සික්‍ඛතීති ඛො භික්‍ඛු තස්මා සෙක්‍ඛොති වුච්චති, කිඤ්ච සික්‍ඛති? අධි සීලම්පි සික්‍ඛති අධි චිත්තම්පි සික්‍ඛති අධි පඤ්ඤම්පි සික්‍ඛති, සික්‍ඛති සික්‍ඛතීති බො භික්‍ඛු තස්මා සෙක්‍ඛොති වුච්චති’

යම් කල්‍යාණ පෘථග්ජනයෙක් අනුලෝම ප්‍රතිපදාව සම්පූර්ණ කරන්නේ සීල සම්පන්න වූයේ ඉන්ද්‍රියයන්හි වසන ලද දොරටු ඇත්තේ භෝජනයෙහි පමණ දන්නේ නිදි වැරීමෛහි යෙදුනේ පෙර පසු රාත්‍රීවල (රාත්‍රිය පටන් ගැනීමේදී හා රාත්‍රිය අවසන් වීමේ දී) බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම වැඩීමෙහි යෙදුනේ අද හෝ හෙට හෝ එක්තරා මාර්ග ඵලයකට පැමිණෙන්නෙමි යි වාසය කරයි ද, හෙතෙමේ ද සේඛ යයි කියනු ලැබේ. මේ අර්ථයෙහි අවබෝධ නොකරන්නා වූම සේඛයා අදහස් කරන ලදී. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ද අදහස් කරන ලදී.

අප්පත්තමානසස්ස යනු මොහු විසින් නොපැමිණි මානස ඇත්තේය යන අර්ථයෙන් අප්පත්තමනස නම් වේ. මානස යනු ‘අන්තළික්‍ඛචරො පාසො යවායං චරති මානසො’ ‘අහසෙහි හැසිරෙන අය පවා බැඳගන්නා වූ සිතෙහි හටගත්තා වූ යම් මේ රාග නමැති මලපුඩුව (උගුල, පාශය) හැසිරේද’ මෙහි රාගය මානස යයි කියන ලදී. ‘චිත්තං, මනො, මානසං’ යන මෙහි සිත මානස යයි කියන ලදී. ‘අප්පත්තමානසො සෙක්‍ඛො කාලං කයිරා ජනෙසුතා’ ජනයා කෙරෙහි ප්‍රසිද්ධ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්ස, නො පැමිණි රහත්ඵල ඇති ශෛක්‍ෂ වූ ඔබවහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙක් කෙසේ නම් කලුරිය කරන්නේ ද? යන මෙහි අර්හත්වය අදහස් කරන ලදී. මෙහි ද අර්හත්වයම අදහස් කරන ලදී. එයින් නොපැමිණි අර්හත්වය ඇති භික්‍ෂුවට යි කියන ලද්දේ වෙයි.

අනුත්තරං යනු ශ්‍රේෂ්ඨ, අසමාන යන අර්ථයි. නිර්භය වූ විපතට නොපත් යන අර්ථයෙන් යොගක්‍ඛෙමං නම් වේ. අර්හත්වයම අදහස් කරන ලදී. පත්‍ථය මානස්ස යනු තණ්හා ප්‍රාර්ථනාව ද ඡන්‍ද ප්‍රාර්ථනාවදැයි ප්‍රාර්ථනා දෙකකි.

‘පත්‍ථය මානස්ස පජප්පිතානි පවෙධිතං වාපි පකප්පිතෙසු’ ‘ප්‍රාර්ථනා කරන්නාටම තෘෂ්ණාවෝ වෙති. තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් කල්පනා කරන ලද වස්තූන් කෙරෙහි අතිශයින් සැලීම ද වෙයි.’ යන මෙහි තෘෂ්ණා ප්‍රාර්ථනාව ය.

‘ඡින්නං පාපිමතො සොතං විද්ධසතං විනලීකතං පාමොජ්ජබහුලා හොථ ඛෙමං පත්‍ථෙථ භික්‍ඛවො’

මෙහි කන්තුකම්‍යතා කුසලච්ඡන්‍ද ප්‍රාර්ථනාවය (කුසල් කිරීමට කැමති පැතුම). මෙහි මෙයම අදහස් කරන ලදී. එහෙයින් ‘පත්‍ථයමානස්ස’ යනු ඒ අර්හත්වය සිදුකරගනු කැමති වූ, එයට නැඹුරු වූ යන අර්ථයි. (තන්නින්නස්ස, තප්පොනස්ස, තප්පබ්හාරස්ස යන මේවා එයට නැඹුරු වූ යන්නට සමාන පදය) විහරතො යනු එක් ඉරියවුවකින් ඇතිවන දුකක් අනිත් ඉරියව්වකින් සිඳ දමා බිඳ නො වැටෙන ආත්මභාවය පවත්වාගෙන යන්නා වූ භික්‍ෂුවට. නැතහොත් ‘සබ්බෙ සංඛාරා අනිච්චාති අධිමුච්චන්තො සද්ධාය විහරති’ සියලු සංස්කාර අනිත්‍යය යි ස්ථිර ලෙස පිහිටා ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්තව හැසිරෙයි’ ආදී වශයෙන් නිද්දෙස ක්‍රමයෙන් ද මෙහි අර්ථය දතයුතුය.

අජ්ඣත්තිකං යනු තමා අයත් අධ්‍යාත්ම සංඛ්‍යාත අධ්‍යාත්මයෙහි වීම (තම සිතෙහි වූ) අජ්ඣත්තික නම් වේ. අංගං යනු කාරණය යි. ඉති කරිත්‍වා යනු මෙසේ කොට. න අඤ්ඤං එකංගම්පි සමනුප්සසාමි යන මෙහි මේ කෙටි අර්ථය යි. මහණෙනි, අධ්‍යාත්මය වූ තම සන්තානයෙහි (සිතෙහි) හටගත් කරුණකැයි (සැලකීම) කොට ‘එවං බහූපකාරං යථා යොනිසො මනසිකාරො’ මෙසේ බොහෝ උපකාර වූ යෝනිසෝ මනසිකාරය බඳු අන් එක් කරුණකුදු නො දකිමි. උපාය මනසිකාරය, පථමනසිකාරය, අනිත්‍යාදිය කෙරෙහි අනිත්‍යායි ක්‍රමයෙන් ම මෙනෙහි කිරීම, අනිත්‍යානුලෝමික ක්‍රමයෙන් හෝ සිත පිළිබඳ ආවර්ජනය, අනුව ආවර්ජනය, සිතාබැලීම යන මෙය යෝනිසෝ මනසිකාරය යි කියනු ලැබේ.

දැන් යෝනිසෝ මනසිකාරයේ ආනුභාවය දක්වන්නට ‘යොනිසො භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛු මනසිකරොන්තො අකුසලං පජහති කුසලං භාවෙති’ ‘මහණෙනි, භික්‍ෂුව නුවණින් මෙනෙහි කරමින් අකුසල් දුරු කරයි. කුසල් වඩයි’ යනුවෙන් වදාරණ ලදී. එහි යොනිසො මනසිකරොන්තො යනු මේ දුක්ඛ ආර්ය සත්‍යය, මේ දුක්ඛ සමුදය ආර්ය සත්‍යය, මේ දුක්ඛ නිරෝධ ආර්ය සත්‍යය, මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදා ආර්ය සත්‍යයයි චතුරාර්ය සත්‍ය කෙරෙහි නුවණින් මෙනෙහි කරමින්,

මේ එහි අර්ථ පැහැදිලි කිරීමයි - මේ සූත්‍රය අවිශේෂයෙන් ශෛක්‍ෂ පුද්ගල වශයෙන් පැමිණියේ වුවද සතර මාර්ගයට සාධාරණ වශයෙන් කෙටියෙන්ම කර්මස්ථානය කියන්නෙමු. චතුසත්‍ය කර්මස්ථානික වූ යෝගාවචරයා තණ්හාව හැර භූමි තුනට අයත් ස්කන්ධ දුකයයි ද තණ්හාව සමුදය යයිද මේ දෙකෙහි නො පැවැත්ම නිරෝධයයි ද නිරෝධයට පමුණුවන්නේ මාර්ගය යයි ද මෙසේ කලින් ම ගුරුවරයා සමීපයෙහි දී උගත් චතුසත්‍ය කර්මස්ථානය ඇත්තෙක් වන්නේය. හෙතෙම පසුකලෙක විදර්ශනා මාර්ගයට නැගුන්නේ ත්‍රෛභූමික ස්කන්ධ මේ දුකයයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි, යහපත් වූ උපායෙන් මාර්ගයෙන් සිතා බලයි, විදර්ශනා ද කරයි. විදර්ශනාව මෙහිදී මනසිකාර ශීර්ෂයෙන් කියන ලදී. ඒ දුක උපදවන පෙර භවයට අයත් යම් මේ තණ්හාවක් වේද මේ දුක්ඛ සමුදය යයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි. යම්හෙයකින් මේ දුක, මේ සමුදය මෙතැනට පැමිණ නිරුද්ධ වේද නොපවතී ද එහෙයින් නිවන දුක්ඛ නිරෝධයයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි. නිරෝධයට පමුණුවන අංග අටකින් යුත් මාර්ගය මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී ප්‍රතිපදාවය යි නුවණින් මෙනෙහි කරයි. උපායෙන්, මාර්ගයෙන් සිතා බලයි. විදර්ශනා ද කරයි.

මේ එහි උපාය යි - සිතින් දැඩිකොට ගැනීම නම් වූ අභිනිවේසය ස්කන්ධයෙහි වෙයි. නිවනෙහි නොවෙයි. එහෙයින් මේ අර්ථය යි. මේ කයෙහි පඨවි ධාතුය, ආපෝ ධාතුය යනාදී ක්‍රමයෙන් සතර මහාභූතද ඒ අනුසාරයෙන් උපාදාරූප ද විමසා මේ රූපස්කන්ධයයි ද තීරණය කරයි. එය තීරණය කරන ඔහුට උපන්නා වූ ඒ අරමුණෙහි චිත්ත චෛතසික ධර්මයන් මේ සතර අරූප ස්කන්ධය යි තීරණය කරයි. එතැන් සිට මේ පංචස්කන්ධය දුක යයි තීරණය කරයි. ඒවා කෙටියෙන් නාමය රූපය යනුවෙන් දෙකොටසක් වෙයි. මේ නාමරූප ද හේතු සහිතව ප්‍රත්‍ය සහිතව උපදියි. මේ අවිද්‍යාව භව තණ්හාව මුල්කොට ඇත්තේ හේතුවය. මේ ආහාරය මුල්කොට ඇත්තේ ප්‍රත්‍යයයි. ඒ නාමරූපයන්ගේ හේතුප්‍රත්‍ය තීරණය කරයි. හෙතෙම ඒ ප්‍රත්‍යයන්ගේ ද ප්‍රත්‍යයෙන් උපන් ධර්මයන්ගේ ද තත් වූ පරිදි භාව ලක්‍ෂණය තීරණය කොට මේ ධර්මයෝ පෙර නොතිබී හටගනිත්. ඇතිවී නිරුද්ධ වෙත්. එහෙයින් අනිත්‍යයයි අනිත්‍ය ලක්‍ෂණයට නංවයි. ඇතිව නැතිවීමෙන් පීඩාවට පත් වූ බැවින් දුකයයි දුක්ඛ ලක්‍ෂණයට නංවයි. තමාගේ වසඟයෙහි නොපවත්නා හෙයින් අනාත්මයයි අනාත්ම ලක්‍ෂණයට නංවයි.

මෙසේ ත්‍රිලක්‍ෂණයට නංවා විදර්ශනා කරමින් ඇතිව නැතිවීම පිළිබඳ (උදයබ්බය) ඤාණය උපන්විට ඕභාසය (ආලෝකය) ආදිකොට ඇති විදර්ශනා උපක්ලේශයන් මාර්ගය නොවේ යයි ද උදයබ්බය ඤාණයම ආර්ය මාර්ගයට උපාය වූයේ පූර්වභාග මාර්ගයයි මග නොමග (මග්ගාමග්ගං) තීරණය කොට නැවත උදයබ්බය ඤාණය ද පිළිවෙළින් භංග ඤාණාදිය ද උපදවමින් සෝතාපත්ති (සෝවාන්) ආදී මාර්ගයන්ට පැමිණෙයි. එකෙණෙහි සත්‍ය සතර එකම අවබෝධයෙන් අවබෝධ කරයි. එකම අභිසමයෙන් (අවබෝධයෙන්) අභිසමය (අවබෝධ) කරයි. එහිදී දුක පිරිසිඳ අවබෝධයෙන් අවබෝධ කිරීමෙන් (පරිඤ්ඤා පටිවෙධෙන) ද සමුදය දුරුකිරීම පිළිබඳ අවබෝධයෙන් අවබෝධ කිරිමෙන් (පහාණ පටිවෙධෙන) ද සියලු අකුසල් දුරුකරයි. නිරෝධය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීම් වශයෙන් අවබෝධ කිරීමෙන් (සච්ඡිකිරියා පටිවෙධෙන) ද මාර්ගය වැඩීමෙන් ලබන අවබෝධයෙන් අවබෝධ කිරීමෙන් (භාවනා පටිවෙධෙන) ද සියලු කුසල් වඩයි.

ආර්ය මාර්ගය වෙනත් ක්‍රමයක් නැති හෙයින් (නිප්පරියාය වශයෙන්) නින්දිත, චංචල ආදි අර්ථයෙන් කුසල නම් වේ. එය වැඩූ කල්හි සියලුම කුසල් ද නිවැරදි වූ බෝධිපාක්‍ෂික ධර්ම ද වැඩීම පරිපූර්ණ බවට යන්නේ යයි මෙසේ නුවණින් මෙනෙහි කරමින් අකුසල් දුරුකරයි. කුසල් වඩයි. එහෙයින් ‘ඉදං දුක්‍ඛන්ති යොනිසො මනසිකරොති අයං දුක්‍ඛසමුදයොති යොනිසො මනසිකරොති’ ‘මේ දුක යයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි. මේ දුක්ඛ සමුදය යයි නුවණින් මෙනෙහි කරයි’ ආදිය වදාරන ලදී. ‘යොනිසො මනසිකාර සම්පන්නස්සෙතං භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛුනො පාටිකංඛං අරියං අට්ඨංගිකං මග්ගං භාවෙස්සති අරියං අට්ඨංගිකං මග්ගං බහුලීකරිස්සති’ ‘මහණෙනි, යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් යුක්ත වූ භික්‍ෂුව විසින් අරිඅටඟි මග වඩන්නේය. අරිඅටඟි මග බහුල වශයෙන් කරන්නේය යන මෙය කැමතිවිය යුතුය’ යන අනිකක් ද වදාරන ලදී.

‘යෝනිසෝ මනසිකාරො’ යන ගාථාවෙහි මේ කෙටි අර්ථයයි - ශික්‍ෂාපදයන්හි හික්මෙන නිසා හෝ ඒ ඔහුට හික්මෙන ස්වභාවය ඇත්තේය යන නිසා හෝ සෙක්‍ඛ නම් වේ. සසරෙහි භය දකියි යන අර්ථයෙන් භික්ඛු නම් වේ. සෙක්‍ඛස්ස භික්‍ඛුනො උත්තමත්‍ථස්ස ඒ ශෛක්‍ෂ භික්‍ෂුවට උත්තමාර්ථය වූ අර්හත්වයට පැමිණීම පිණිස එය අවබෝධ කිරීම පිණිස යෝනිසෝමනසිකාරය තරම් බහුකාරො මෙසේ බොහෝ උපකාර වූ අන්කිසි ධර්මයක් නැත. කුමක් නිසාද? නුවණින් උපායෙන් න්‍යායෙන් මනසිකාරය පෙරටුකොට පදහං සතරාකාර යහපත් උත්සාහයෙන් බලවත් උත්සාහ කරමින් බයං දුක්‍ඛස්ස පාපුණෙ සංකලේස සංසාර දුකෙහි ගෙවීම වූ අවසානය වූ නිවනට පැමිණෙන්නේ ය. එහෙයින් යෝනිසෝ මනසිකාරය බොහෝ උපකාර ඇත්තේය.

සයවන සුත්‍ර වර්ණනාවයි.

7. දෙවන සෙඛ සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වන සූත්‍රයෙහි බාහිරං යනු තමාගේ සිතින් (අජ්ඣත්ත සන්තානතො) පිටත ඇති බව. කල්‍යාණ මිත්තතා යනු යමෙකුට ශීලාදී ගුණයෙන් යුක්ත වූ විපත් නසන්නා වූ හිතවැඩ ඇතිකරන්නා වූ සියලු ආකාරයෙන් උපකාරක වූ මිත්‍රයෙක් වේද ඒ පුද්ගලයා කල්‍යාණ මිත්‍රයා ය. ඔහුගේ ගතිය කල්‍යාණ මිත්‍රතාවයි.

එහි මේ කල්‍යාණ මිත්‍රයා ස්වභාවයෙන් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි. ශීලයෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, ඇසීමෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, ත්‍යාගයෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, වීර්යයෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, සිහියෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, සමාධියෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි, ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූයේ වෙයි. එහි ශ්‍රද්ධා සම්පත්තිය කරණකොට තථාගතයන් වහන්සේගේ (සතර මාර්ග ඥාන නමැති) බෝධිය අදහයි. ඔහු විසින් සම්මා සම්බෝධියට හේතු වූ සත්ත්වයන් කෙරෙහි හිතවත් බව දුරු නොකරයි. ශීල සම්පත්තියෙන් බ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රිය වෙයි. ගරු කරන්නෙක් වෙයි. සිතිනුත් ගෞරවයෙන් පිළිගත යුත්තෙක් වෙයි. වරදට චෝදනා කරන්නෙක් වෙයි. පව්කාරයන්ට ගර්හා කරන්නෙක් වෙයි. කීමෙහි දක්‍ෂයෙක් වෙයි. අවවාද පිළිගන්නෙක් වෙයි. ශ්‍රැත සම්පත්තියෙන් ස්කන්ධ, ආයතන, සත්‍ය, පටිච්ච සමුප්පාද ආදී ගැඹුරු කථාවන් කරන්නෙක් වෙයි. ත්‍යාග සම්පත්තියෙන් අල්පේච්ඡ (ස්වල්ප දෙයක් කැමති) කෙනෙක් වෙයි. ලද දෙයින් සතුටු වන්නෙක් වෙයි. කාය විවේක චිත්ත විවේක දෙකින් යුක්ත කෙනෙක් වෙයි. සමූහය සමග එකට විසීමට අකමැති කෙනෙක් වෙයි. වීර්ය සම්පත්තියෙන් තමාටත් අනුන්ටත් හිත පිළිවෙතෙහි අරඹන ලද වීර්ය ඇත්තෙක් වෙයි. සති සම්පත්තියෙන් එළඹ (පැමිණ) සිටි සිහි ඇත්තෙක් වෙයි. උතුම් වූ සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වූයේ බොහෝ කලකට පෙර කරන ලද්දක් බොහෝ කලකට පෙර කියන ලද්දක් සිහි කරන්නෙක් වෙයි. නැවත නැවත සිහි කරන්නෙක් වෙයි. සමාධි සම්පත්තියෙන් නො විසිරුණු සිත් ඇත්තෙක් වෙයි. සන්සුන් වූයේ එකඟ වූ සිත් ඇත්තෙක් වෙයි. ප්‍රඥා සම්පත්තියෙන් අවිපරීතව (යමක් ඇති ආකාරයෙන්) දැන ගනියි. හෙතෙම සිහියෙන් කුශලාකුශල ධර්මයන්ගේ ස්වභාවය සොයමින් ප්‍රඥාවෙන් සත්ත්වයන්ගේ හිත සැප තත් වූ පරිදි දැන සමාධියෙන් එහි එකඟ වූ සිත් ඇතිව වීර්යයෙන් සත්ත්වයන් අයහපතෙන් වළක්වා ඒකාන්ත යහපතෙහි යොදවයි. එහෙයින්

පියො ච ගරු භාවනීයො වත්තා ච වචනක්‍ඛමො ගම්භීරඤ්ච කථං කත්තා නො චට්ඨානෙ නියොජයෙ’

කල්‍යාණ මිත්තො භික්‍ඛවෙ භික්‍ඛු අකුසලං පජහති කුසලං භාවෙති ‘මහණෙනි, කල්‍යාණ මිත්‍ර වූ භික්‍ෂුව අකුසලය දුරු කරයි. කුසලය වඩයි’ යනුවෙන් ද කීහ. කල්‍යාණ මිත්‍ර පුද්ගලයා කල්‍යාණ මිත්‍රයා නිසා කම්පල ඇදහීමේ නුවණ (කම්මස්සකතං ඤාණං) උපදවයි. උපන්නා වූ ශ්‍රද්ධාව වැඩිදියුණු කරයි. හටගත් ශ්‍රද්ධාව ඇති තැනැත්තා (ධර්මය ඇසීමට සුදුසු කෙනෙකු වෙත) එළඹෙයි. එළඹ ධර්මය අසයි. ඒ ධර්මය අසා තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලබයි. ඒ ශ්‍රද්ධාව ලැබීමෙන් ගිහිගෙයි වාසය දුරුකොට පැවිද්ද (අනුව සිටියි) ලබයි. සිවු පිරිසිදු සිල් (සම්පාදනය කරයි) රකියි. ශක්ති පමණින් ධුතංග ධර්මයන් සමාදන්ව පවතී. දසකථා වස්තු ලාභියෙක් වෙයි. ආරම්භ කරන ලද වීර්යය ඇත්තෙක්ව වාසය කරයි. එළඹ සිටි සිහි ඇතිව නුවණින් යුතුව පෙර පසු රාත්‍රීන්හි බෝධිපාක්‍ෂික ධර්මයන් භාවනා කිරීමෙහි යෙදී නොබෝ කලකින්ම විදර්ශනාවට උත්සාහවත් කරවා ආර්ය මාර්ගය අවබෝධ කිරිමෙන් සියලු අකුසල් සහමුලින් නසයි. සියලුම කුසල් වැඩීම පරිපූර්ණ බවට පමුණුවමින් වඩයි. මෙය වදාරණ ලද්දේම ය -

‘මේඝියයෙනි, සිල්වත් වන්නේ ය. ප්‍රාතිමෝක්‍ෂ සංවරයෙන් සංවරව, ආචාර ගෝචර සම්පන්න, අල්පමාත්‍ර වූ ද වරදෙහි බිය දක්නා සුලුව වසන්නේය. සමාදන් වී ශික්‍ෂා පදයන්හි හික්මෙන්නේය යන මෙය කලණ මිතුරන් ඇති කලණ යහළුවන් ඇති කලණ පුඟුලන්ට නැමුණු භික්‍ෂුව විසින් කැමති විය යුතුය.

මේඝියයෙනි, අල්පේච්ඡ කථා ය, සන්තුෂ්ටි කථා ය, ප්‍රවිවේක කථාය, අසංසර්ග කථාය, වීර්යාරම්භ කථා ය, ශීලකථාය, සමාධි කථාය, ප්‍රඥා කථාය, විමුක්ති කථාය, විමුක්තිඥාන දර්ශන කථාය යන කෙලෙස් තුනීකරන, සිතෙහි නීවරණ දුරුකිරීම් වශයෙන් සමථ විදර්ශනාවන්ට සුදුසු වූ යම් කථාවක් ඒකාන්තයෙන් සසර කලකිරීම පිණිස, සසර නොඇලීම පිණිස, සසර නැවැත්ම පිණිස, කෙලෙස් සංසිඳුවීම පිණිස, දතයුතු දැය දැනගැනීම පිණිස, සතර මාර්ග ඥානයෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කිරීම පිණිස, නිවන් පිණිස පවතී ද මෙබඳු කථා කැමති පරිදි අසනු ලබන්නෙක් වන්නේය. පහසුවෙන් ලබන්නෙක් වන්නේය. බොහෝ සේ ලබන්නෙක් වන්නේය යන මෙය කලණ මිතුරන් ඇති, කලණ යහළුවන් ඇති, කලණ පුඟුලන්ට (පුද්ගලයන්ට) නැමුණු භික්‍ෂුව විසින් කැමති විය යුතුය.

මේඝියයෙනි, අකුසල් දහම් පහකරනු පිණිස, කුසල් දහම් වඩනු (උපදවනු) පිණිස ශක්තිමත්ය, දැඩි වූ වීර්යය ඇත්තේය. කුසල් දහම්හි ඉවත නොදැමූ වීර්යය ඇත්තේ යන මෙය කලණ මිතුරන් ඇති, කලණ යහළුවන් ඇති, කලණ පුඟුලන්ට නැමුණු භික්‍ෂුව විසින් විසින් කැමති විය යුතුය.

මේඝියයෙනි, උදයබ්බය නම් වූ ඇතිවීම නැතිවීම අවබෝධ කරන්නා වූ, නිදොස් වූ, ආර්ය මාර්ගය ඇසුරු කරන්නා වූ මනාකොට දුක් නසන මාවතට පැමිණෙන ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූ ප්‍රඥාවන්තයෙක් වන්නේය යන මෙය කලණ මිතුරන් ඇති, කලණ යහළුවන් ඇති, කලණ පුඟුලන්ට නැමුණු භික්‍ෂුව විසින් කැමති විය යුතුය.’

මෙසේ සියලු සසර දුකින් මුදන නිමිත්ත කලණ මිතුරු බවයයි දතයුතුය. එහෙයින් -

‘ආනන්ද කලණ මිතුරු වූ මා වෙත අවුත් ඉපදීම ස්වභාව කොට ඇති සත්ත්වයෝ ඉපදීමෙන් (ජාතියෙන්) මිදෙති.” ජරාව ස්වභාව කොට ඇති සත්ත්වයෝ ජරාවෙන් මිදෙති යනාදිය වදාළහ.

එහෙයින් ‘මහණෙනි, කලණ මිතුරන් ඇති භික්‍ෂුව අකුසල් දුරුකරයි. කුසල් වඩයි’ යනුවෙන් දේශනා කරන ලදී.

ගාථාවෙහි සප්පතිස්සො යනු පතිස්සව නම් වූ කීකරු බවෙන් යුක්ත වූයේ සප්පතිස්ස නම් වේ. කලණ මිතුරාගේ අවවාදය විසින් පිළිගන්නා වූ සුවචයෙක් යන අර්ථයි. නැතහොත් හිතසුවයෙහි පිහිටුවීම් වශයෙන් ඉදිරියට බලය පතුරුවයි යන අර්ථයෙන් පටිස්ස නම් වේ. අවවාද දෙන්නා වූ ගුරුවරයාය. ආදරය යෙදුණු ඒ සුවච බව සමඟ පවතී යන අර්ථයෙන් සප්පතිස්ස නම් වේ. ගුරුවරුන් කෙරෙහි ගුරු ගෞරවය බහුල වූ.

සගාරවො යනු සයවැදෑරුම් ගෞරවයෙන් යුක්ත වූ. කරං මිත්තානවචනං යනු කල්‍යාණ මිත්‍රයන්ගේ අවවාදය කරමින් අවවාදය අනුව පිළිපදිමින්. සම්පජානො යනු සත්තැනක පිහිටි මනා නුවණින් යුක්ත වූ. පතිස්සතො යනු කමටහන වැඩිදියුණුවට පමුණුවන්නට සමත් වූ සිහියෙන් සිහිඇත්තා වූ, සිහියෙන් කටයුතු කරන්නා වූ. අනුපුබ්බෙන යනු සීලය මුල්කොට ඇති විශුද්ධි පිළිවෙළින්, එහි ද විදර්ශනා පිළිවෙළින් මෙන් ම මාර්ග පිළිවෙළින් ද. සබ්බ සංයෝජනක්‍ඛයං යනු කාමරාග සංයෝජනාදී සියලු සංයෝජනයන් ගෙවා දැමීමෙන් සියලු සංයෝජනයන් ක්‍ෂය කිරීම් සංඛ්‍යාත ආර්ය මාර්ගයේ අවසානය වූ අර්හත්වය ද එයට අරමුණු වූ නිවනට ද පැමිණෙන්නේය එය අවබෝධ කරන්නේය යන අර්ථයි. මෙසේ ශාස්තෲන් වහන්සේ විසින් මේ සූත්‍ර දෙකෙහි දී ආර්ය මාර්ගයේ අවබෝධය පිළිබඳ ප්‍රධාන අංගය ගන්නා ලදැයි දතයුතුය.

සත්වන සුත්‍ර වර්ණනාවයි.

8. සඞ්ඝභෙද සූත්‍ර වර්ණනාව

අටවන සූත්‍රයෙහි එකධම්මො යන මේ සූත්‍ර නික්‍ෂේපය කුමක්ද? මතු වූ කරුණක් නිසා දේශනා කරන ලද්දකි. (අට්ඨුප්පත්තිකය) මේ එහි සාරාංශ කථාවයි. දෙව්දත් අජාසත් රජුට වැරදි මත ගන්වා ඔහුගේ පියා වූ බිම්බිසාර රජු ඔහු ලවා මැරවුව ද බුදුරජාණන් වහන්සේ මැරවීමට මිනීමරුවන් (අභිමාරෙ) යෙද වූව ද ගල් පෙරළීමෙන් ලෝහිතුප්පාදක කර්මය සිදුකළ ද එපමණකින් ප්‍රකට නොවීය. නාලාගිරි ඇතා මුදාහැරීමෙන් ප්‍රකට විය. ඉක්බිති මහජන තෙමේ මෙබඳු වූ පාපියකු ගෙන රජතුමා හැසිරෙන්නේ යයි කෝලාහල කළේය. මහත් ඝෝෂාවක් ඇතිවිය. එය අසා රජතුමා තමා විසින් දෙනු ලබන පන්සියයක් බත්තලි නැවැත්වීය. දෙව්දතුන්ගේ උපස්ථානයට ද නොගියේය. නුවරවැසියෝ ද තම තමන්ගේ කුලවලට (නිවෙස්වලට) එන දෙව්දත්ට හැන්දක් තරම්වත් බත් නොදුන්හ. හෙතෙම පිරිහුණු ලාභසත්කාර ඇතිව කුහක කමින් (නැති ගුණ අගවමින්) ජීවත්වනු කැමතිව බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත එළඹ පංච වස්තූන් (කරුණු පහක්) ඉල්ලා දේවදත්තය, එයින් කමක් නැත. කැමති කෙනෙක් අරණ්‍යවාසී වේවායි ආදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රතික්‍ෂේප කරන ලදුව ඒ කරුණු පහෙන් රළු පැවතුම්වලට පහදින මෝඩ ජනයාට හඟවමින් පන්සියයක් වජ්ජිපුත්‍රක භික්‍ෂූන් ලවා සලාක ගන්වා සංඝයා බිඳ ඔවුන් රැගෙන ගයා ශීර්ෂයට ගියේය.

ඉක්බිති අග්‍ර ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා දෙනම ශාස්තෲන් වහන්සේගේ අණින් එහි වැඩමකොට දහම් දෙසා ඒ භික්‍ෂූන් ආර්ය ඵලයෙහි පිහිටුවා ආපසු ගෙන ආවාහුය. සංඝභේදය පිණිස උත්සාහ කරන දෙව්දතුන්ගේ අදහස රුචි වූ භික්‍ෂූහු එහිම ඒ අදහස දැඩිව ගෙන සිටියාහු සංඝයා බිඳෙන විටත් බිඳුනු විටත් එය අනුමත කළාහුය. එය ඔවුන්ට බොහෝ කාලයක් අහිත පිණිස දුක් පිණිස විය.

දෙව්දත් ද නොබෝ කලකින්ම රෝගයෙන් මැඩුනේ දැඩිලෙස ගිලන් වූයේ මරණ කාලයෙහි ශාස්තෲන් වහන්සේ වඳින්නෙමියි කුඩා ඇඳකින් ගෙන එනු ලබන්නේ දෙව්රම් වෙහෙර පොකුණු තෙර තබන ලදුව පොළොවෙහි විවරයක් සෑදුනුවිට එහි වැටී අවීචියෙහි උපන්නේය. ඔහුගේ ආත්මභාවය (සිරුර) යොදුන් සියයක් විය. කල්පයක් නිරයෙහි පැසෙන්නේය. තල්කඳක් පමණ වූ යකඩ උල්වලින් විදින ලද්දේය. දේවදත්ත භික්‍ෂුවගේ පැත්ත ගත් ඔහුගේ අදහසෙහි සිටි පන්සියයක් කුලවල අය නෑයන් සමග නිරයෙහි උපන්නාහ. එක්දිනක් භික්‍ෂූහු ධර්මසභාවෙහිදී ඇවැත්නි, සංඝයා බිඳුවන ලද දෙව්දත් විසින් බැරෑරුම් කර්මයක් කරන ලදැයි යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. ඉක්බිති ශාස්තෲන් වහන්සේ දම්සභාවට වැඩමකොට මහණෙනි, දැන් මෙහි ඔබ කවර කථාවෙකින් යුක්තව සිටියාහුදැයි විමසා මෙනම් කථාවෙන් යයි කී කල්හි, සංඝ භේදයෙහි ආදීනව (දොස්) දක්වමින් මේ සූත්‍රය වදාළහ. ‘දෙව්දත් ද ඔහුගේ පැත්ත ගත් අය ද එසේ නිරයෙහි උපන් බව දැක සංඝ භේදයෙහි ආදීනව දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්වහන්සේගේ අදහසින්ම මේ සූත්‍රය දේශනා කළහ’යි ඇතැමෙක් (කෙචි) කියති.

එහි එකධම්මො යනු අකුසල් වූ එක් මහා සාවද්‍ය ධර්මය යි. ලොකෙ යනු සත්ත්ව ලෝකයෙහි. උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති යනු මෙහි භේදය පිණිස පවතින භණ්ඩන (දබර) ආදිය සංඝයා කෙරෙහි උපන් කල්හි ද ධර්මය අධර්මය යනාදී අටළොස් භේදකර වස්තු අතුරින් යම් කිසිවක් පැහැදිලි කිරීම් වශයෙන් ව්‍යවහාර කරන කල්හිද එහි කැමැත්ත ඇතිකිරීම පිණිස ප්‍රකාශ කරන (අස්වන) කල්හි ද ප්‍රකාශ කොට සලාක ගැන්වූ කල්හි ද සංඝභේදය උපදින්නේ නම් වෙයි. සලාක ගැන්වූ කල්හිම භික්‍ෂූන් සතර දෙනෙක් හෝ ඊට වැඩියෙන් හෝ වෙන්ව (පාමොක්) උදෙසීම හෝ (අපලෝකනාදී) සංඝ කර්මයක් හෝ කරනවිට සංඝභේදය උපදියි නම් වේ. උදෙසීම්, සංඝකර්ම කළවිට සංඝභේදය උපන්නේ නම් වේ. කම්ම = (සංඝයා විසින් කරන අපලෝකනාදී චතුර්විධ විනය කර්ම), උද්දෙස = (පස්වැදෑරුම් පාතිමොක්ඛුද්දෙස අතුරින් එකක්), වොහාර = (අටළොස් භේදකර වස්තු අතරින් යමක් දක්වා කථා කිරීම, අනුසාවන (කිම නුඹවහන්සේ මා උසස් කුලයෙන් පැවිදි වූවකු බව නොදන්නහුද ආදී වශයෙන් භික්‍ෂූන්ගේ කනට කොට කීම), සලාකගාහ = (භික්‍ෂූන්ගේ සිත් පොළඹවා ඉරටු, උණපතුරු ආදී සලාක ගැන්වීම) යන සංඝභේදයට කරුණු වූ මේ පහ අතරින් කම්ම හෝ උද්දෙසය පමණක්ම ප්‍රමාණවත් වේ. වොහාර, අනුසාවන, සලාක ගාහ යන මේවා පූර්වභාග හෙවත් පළමුවෙන් සිදුවන කරුණුය.

බහුජන අහිතාය යන ආදියෙහි මහජනයාගේ ධ්‍යාන මාර්ග ආදි සම්පත් වැළැක්වීමෙන් අයහපත (අහිත) පිණිස, ස්වර්ග සම්පත් වැළැක්වීමෙන් අසුඛාය, නොසැප පිණිස, අපායෙහි ඉපදීමට හේතුවන බැවින් අනත්‍ථාය පරිහානිය පිණිස, අකුසල ධර්ම වශයෙන් අහිතාය හිත (යහපත) මාත්‍රයක් පමණවත් නැති බැවින් අහිත පිණිස, සුගතියෙහිද කායික චෛතසික දුක්‍ඛාය දුක් පිණිස උපදින්නේය යනුවෙන් සම්බන්ධ වෙයි. දෙවමනුස්සානං යන මෙය බොහෝ ජනයාට යනුවෙන් කී කල්හි ඉතා උසස් පුද්ගලයන්ගේ වශයෙන් දැක්වීම (නිර්දේශය) වේ. වෙනත් ක්‍රමයක් : බහුජන අහිතාය යනු මහත් වූ බහුජන සත්ත්ව සමූහයට අහිත පිණිස, මෙලොව පරලොව අනර්ථය පිණිස යන අර්ථයි. අසුඛාය යනු මෙලොව පරලොව නොසැප පිණිස, (මෙලොව-පරලොව) දෙයාකාර දුක් පිණිස යන අර්ථයි. අනත්‍ථාය යනු පරමාර්ථය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම පිණිස, නිර්වාණය පරම අර්ථයයි. ඊට වඩා උසස් අර්ථයක් නැත. අහිතාය යනු මාර්ගය ප්‍රතික්‍ෂේප කිරීම පිණිස, නිවනට පමුණුවන මාර්ගයට වඩා උසස් වූ හිතයක් නම් නැත. දුක්‍ඛාය යනු ආර්ය සැප නැතිකර ගැනීමෙන් සංසාර දුක් පිණිස, ආර්ය සැපයෙන් තොර වූ එය අවබෝධ කරගන්නට නුසුදුසු අය සංසාර දුකෙහි කරකැවෙති. ආර්ය සැපයට වඩා උසස් සැපයක් නම් නැත. ‘අයං සමාධි පච්චුප්පන්න සුඛො චෙව ආයතිච සුඛවිපාකො’ ‘මේ සමාධිය වර්තමාන සැප ඇත්තේ ද මතු සැපවිපාක ඇත්තේ ද වෙයි’ යනුවෙන් එහෙයින් කියන ලදී.

දැන් සංඝභේදය ස්වරූප වශයෙන් දක්වා එහි අහිතාදී ඒකාන්ත හේතූභාවය ප්‍රකාශ කරන්නට ‘සංඝෙ ඛො පන භික්‍ඛවෙ භින්නෙ’ ‘මහණෙනි, සංඝයා බිඳීම නිමිතිකොට (හේතුකොට) යනාදිය වදාළහ. එහි භින්නෙ යනු නිමිත්තාර්ථයෙහි සත්තමී (භුම්ම) වචනය යි. ‘අධනානං ධනෙ අනුප්පදියමානෙ’ ධනය නැති අයට ධනය දීම නිමිතිකොට යන්න මෙනි. භේදයට හේතුව යන අර්ථයි. අඤ්ඤමඤ්ඤං භණ්ඩනානි යනු සිවු පිරිස අතර ද එයට පක්‍ෂ වූවන් අතර ද මෙය ධර්මය යි, මෙය ධර්මය නොවේ යයි ඔවුනොවුන්ගේ විවාද, භණ්ඩනය වනාහි කලහයේ මුල් අවස්ථාවයි. පරිභාසා යනු ඔබට මේ මේ අනර්ථය කරන්නෙමු යනුවෙන් භය ඉපදවීම් වශයෙන් කරන තර්ජනයයි. පරික්‍ඛෙපා යනු ජාති ආදී වශයෙන් හාත්පසින් වචන දමා ගැසීම, දස ආක්‍රෝශ වස්තුවෙන් නින්දා කිරීම, පහත්කොට සැලකීම. පරිච්චජනා යනු උක්ඛේපනීය කර්ම කිරිම් ආදී වශයෙන් පිටකිරීම (නෙරපීම) තත්‍ථ යනු ඒ නිමිත්තෙහි හෝ භණ්ඩන ආදියෙහි. අප්පසන්නා යනු රත්නත්‍රය සතු ගුණ නොදන්නා වූ. නප්පසීදන්ති යනු ධර්මචාරීහුය. සමචාරිහුය යනාදී වශයෙන් භික්‍ෂූන් කෙරෙහි යම් මේ පහදින ආකාරයක් වේද එසේ නොපහදිත්. උන්වහන්සේලාගේ වචනය ඇසිය යුතුයයි ඇදහිය යුතුයයි නො හඟිත්. එසේ ම ධර්මය කෙරෙහිත් ශාස්තෲන් වහන්සේ කෙරෙහිත් නොපැහැදුනාහුම වෙත්. එකච්චානං අඤ්ඤථත්තං යනු නොවැඩුණු ශ්‍රද්ධාව ඇති පෘථග්ජනයන්ගේ ප්‍රසාදයෙහි වෙනස් බවක්.

ගාථාවෙහි ආපායිකො යනාදියෙහි අපායෙහි ඉපදීමට සුදුසු වූ හෙයින් ආපායික නම් වේ. එහි ද අවීචි සංඛ්‍යාත මහා නිරයෙහි උපදියි යන අර්ථයෙන් නෙරයිකො නේරයික නම් වේ. එක් අන්තර කල්පයක් සම්පූර්ණ කොට එහි සිටියි යන අර්ථයෙන් කප්පට්ඨො කප්පට්ඨ නම් වේ. සංඝභේද සංඛ්‍යාත වෙන්වීමෙහි ඇලුනේය යන අර්ථයෙන් වග්ගරතො වග්ගරත නම් වේ. අදැහැමි බැවින් අධම්මො අධර්ම නම් වේ. භේදකරවස්තු කරණකොට සංඝභේද සංඛ්‍යාත වූම අධර්මයෙහි සිටියේය යන අර්ථයෙන් අධම්මට්ඨො අධම්මට්ඨ නම් වේ. යොගක්‍ඛෙමා විධංසති යනු අර්හත්වයෙන් යහපතෙන් පිරිහෙයි. සතර යෝගයන්ගෙන් උවදුරු නොවූ බැවින් යෝගක්‍ෂේම නම් වූ රහත් බවද නිවන ද යන එයින් ඔහුගේ පිරිහීමෙහි කිවයුත්තක් ම නැත. දෘෂ්ටියෙන් ශීලයෙන් සමාන වූ ස්ථිර වූ අර්ථයෙන් සංඝං සංඝ නම් වේ. එහෙයින් ම එකට විනය කර්මාදිය කිරීමෙන් සමග්ගං හිතවත් වූ භිත්‍වාන පෙර කියන ලද ලක්‍ෂණ ඇති සංඝභේදයෙන් බිඳුවා. කප්පං ආයු කල්පය, මෙහිදී එය අන්තර කල්පයමයි. නිරයම්හි යනු අවීචි මහා නිරයෙහි.

අටවන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

9. සඞ්ඝසාමග්ගී සූත්‍ර වර්ණනාව

නවවන සූත්‍රයෙහි එකධම්මො යනු එක් කුශල ධර්මයක්, නිවැරදි ධර්මයක්. මේ ධර්මයයි මේ ධර්මය නොවේයයි ආදි වශයෙන් ඉදින් සංඝයා කෙරෙහි විවාදයක් උපදින්නේ නම් එහිදී ධර්මයට කැමති නුවණ ඇති තැනැත්තා විසින් ඉදින් මේ විවාදය වැඩිදියුණු වන්නේ නම් සංඝ රාජිය පිණිස හෝ සංඝභේදය පිණිස හෝ පවතින්නේය යන මේ කාරණය විද්‍යමාන වන්නේය යනුවෙන් මෙසේ සිතාබැලිය යුතුය. ඉදින් ඒ අධිකරණය තමා විසින් ඔසවාගෙන (දැඩිව ගෙන) සිටියේ නම් ගින්නක් පාගන්නා කෙනෙකු මෙන් වහාම එයින් නැවතිය යුතුය. එසේම අනුන් විසින් හෝ දැඩිව ගෙන සිටින ලද එය සන්සිඳුවීමට තමා සමත් නම් උත්සාහවත් වී දුරකට වුවද ගොස් එය සන්සිඳෙන ආකාරයට පිළිපැදිය යුතුය. ඉදින් තමා සමත් නොවන්නේ නම් ඒ විවාදය මතු මත්තෙහිත් වැඩෙන්නේම නම් නොසන්සිඳෙන්නේ නම් ඒ කරුණෙහිලා සුදුසු වූ ශික්‍ෂාකාමී වූ එකට බඹසර හැසිරෙන භික්‍ෂූන් වහන්සේලා උත්සාහවත් කොට යම් ධර්මයකින්, යම් විනයකින් යම් ශාස්තෲ ශාසනයකින් ඒ අධිකරණය සන්සිඳේ නම් එසේ සන්සිඳවිය යුතුය. මෙසේ සන්සිඳුවන්නා වූ භික්‍ෂුවට සංඝයා සමඟි කිරීමේ යම් කුශල ධර්මයක් වේද මෙහිදී මෙය ‘එකධම්මො’ යනුවෙන් අදහස් කරන ලදී. ඒ භික්‍ෂුව සැක ඇතිවූ දෙපැත්තෙහිම සිටින භික්‍ෂූන්ට ද ඔවුන්ට අනුව පැවතීම් වශයෙන් සිටි භික්‍ෂූණීන්ට ද උපාසකයන්ට ද උපාසිකාවන්ට ද ඔවුන්ගේ ආරක්ෂක දේවතාවන්ට ද බ්‍රහ්මයන්ට ද අහිත වූ දුක්ගෙන දෙන්නා වූ ක්ලේශ ධර්මය ඉවත්කොට මහත් වූ පුණ්‍ය රාශියකට කුසල් ගලායාමට හේතුවීමෙන් දෙවියන් සහිත ලෝකයාට හිතසැප ගෙන දෙන්නෙක් වෙයි.

එහෙයින් ‘එකධම්මො භික්‍ඛවෙ ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති බහුජන හිතාය’ ‘මහණෙනි, එක් ධර්මයක් ලෝකයෙහි උපදිනු ලබන්නේ බොහෝදෙනාට හිත (යහපත) පිණිස’ යනාදිය වදාරණ ලදී. එහි අර්ථය මුලින් කියන ලද (අනන්තර) සූත්‍රයෙහි වදාළ ආකාරයට විරුද්ධ ලෙසින් දතයුතුය. සංඝසාමග්ගි යනු සංඝයාගේ සමඟි බව භේදයක් නැති බව එක්ව විනයකර්ම කරන බවද එක්ව පාමොක් උදෙසන බව ද වේ.

ගාථාවෙහි සුඛා සංඝස්ස සාමග්ගි යනු සැපයට හේතුවීමෙන් සමඟිය සැපයයි වදාරණ ලදී. ‘සුඛො බුද්ධානං උප්පාදො’ ‘බුදුවරුන්ගේ උපත සැපයකි’ යන්න මෙනි. සමග්ගානඤ්චනුග්ගහො යනු සමඟි වූවන්ගේ සමඟිය අනුමෝදන් වීමෙන් අනුග්‍රහ කිරීම, සමඟියට අනුරූප වීම, යම්සේ ඔවුහු සමඟිය අත නොහරිත් ද එසේ ගැනීම තැබීම අනුබලදීම යන අර්ථයි. සමග්ගං කත්‍වා යනු බිඳුණු හෝ සංඝරාජියට පත්වූ හෝ සංඝයා සමඟිකොට, අර්ථ සහිත වූවක් කොට කප්පං යනු ආයුෂ කල්පයම සග්ගම්හි මොදති යනු කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයෙහි අනිත් දෙවිවරුන් කරුණු දහයකින් මැඬපවත්වා දිවසැප අනුභව කරමින් කැමති දේ සිදුවීමෙන් ම සතුටු වෙයි, නැලවෙයි, ක්‍රීඩා කරයි.

නවවන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

10. පදුට්ඨපුග්ගල සූත්‍ර වර්ණනාව

දසවන සූත්‍රයෙහි උපත කුමක් ද? අර්ථෝත්පත්තියමය. එක්දිනක් දම්සභාවෙහි හුන්නා වූ භික්‍ෂූහු ‘ඇවැත්නි, මෙලොව ඇතැම් පුද්ගලයෙක් බොහෝ පින්කම් කරයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් බොහෝ පව්කම් කරයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් පින්පව් දෙක මිශ්‍රව කරයි. මෙහි මිශ්‍රව කර්ම කරන පුද්ගලයාගේ පරලොව කෙබඳු ද’ යනුවෙන් කථාවක් මතු කළහ. ඉක්බිති ශාස්තෲන් වහන්සේ දම්සබාවට වැඩමකොට පනවන ලද උතුම් ආසනයෙහි වැඩහිඳිමින් ඒ කථාව අසා මහණෙනි, මරණාසන්න කාලයෙහි කිලිටි වූ සිත් ඇති පුද්ගලයා විසින් දුගතිය කැමතිවිය යුතුයයි දක්වමින් මේ කාරණය මුල්කොට උපන් මේ සූත්‍රය වදාළහ.

එහි ඉධ යනු දේශය දැක්වීමෙහි නිපාතයයි. ඒ මේ නිපාතය කිසියම් තැනක ‘ප්‍රදේශය’ ගෙන කියනු ලැබේ. ‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස දෙවභූතස්ස මෙ සතො’ ‘මෙහි ම සිටින දෙවි වූ ම මා විසින්’ යන ආදියෙහි මෙනි. කිසියම් තැනක ‘ශාසනය’ ගෙන කියනු ලැබේ. ‘ඉධෙව භික්‍ඛවෙ සමණො ඉධ දුතියො සමණො’ ‘මහණෙනි, මේ ශාසනයෙහිම පළමු ශ්‍රමණයා වෙයි. මෙහිම දෙවන දෙවන ශ්‍රමණයා වෙයි’ ආදියෙහි මෙනි. කිසිතැනක පදපූරණය පමණක යෙදේ. ‘ඉධාහං භික්‍ඛවෙ භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’ ‘මහණෙනි, මම වැළඳූයෙම් උවමනා පමණ වළඳා අවසන් කළෙම්’ ආදියෙහි මෙනි. කිසිතැනක ලෝකය ගෙන කියනු ලැබේ. ‘ඉධ තථාගතො උප්පජ්ජති’ ‘තථාගතයන් වහන්සේ මේ ලෝකයෙහි උපදිති’ ආදියෙහි මෙනි. මෙම සූත්‍රයෙහි ද ලෝකයෙහි ම යයි දතයුතුය.

එකච්චං යනු එක්, එක්තරා යන අර්ථයයි. පුග්ගලං යනු සත්ත්වයාය. ඔහු කැමති පරිදි කුසල් අකුසල් ද එහි විපාක ද සම්පූර්ණ කිරිමෙන් මරණ වශයෙන් ද ගලායෑම් වශයෙන් ද පුග්ගල යයි කියනු ලැබේ. පදුට්ඨචිත්තං යනු දූෂණයෙන් ක්‍රෝධයෙන් දූෂිත වූ සිත. නැතහොත් පදුට්ඨචිත්තං යනු රාගාදී දෝෂයෙන් දූෂිත වූ සිත. මෙහි ද එකච්චං යන මෙය දූෂිත වූ සිත් ඇති පුද්ගලයාට විශේෂණයකි. යමෙකුට ප්‍රතිසන්ධි ගෙනදෙන කර්මයට ඉඩක් ඇතිකළේ ද එසේ කියන ලද හෙතෙම, යමෙකුට අකුශල පැවැත්මෙන් සිත නවත්වා කුශල වශයෙන් බැසගන්නට නො හැකි ද මෙසේ ආසන්න වූ මරණය ඇත්තේ. එවං යනු දැන් කිවයුතු ආකාරය දක්වයි. චෙතසා යනු තමාගේ සිතෙන් අනුන්ගේ සිත් දන්නා නුවණින්. චෙතො යනු ඒ පුද්ගලයාගේ සිත. පරිච්ච යනු වෙන්කොට (පිරිසිඳ) පජානාමි දනිමි. මෙය යථාකම්මූපග ඤාණයට (මියගොස් ඉපදීමට හේතු වූ කර්මය දැනගන්නා නුවණට) වෙනස් නොවේද? එය ඇත්තය. එකල්හි පවතින අකුසල සිත වශයෙන් මෙය කියන ලදී.

ඉම්මහි චායං සමයෙ යනු මේ කාලයෙහි, මේ හේතු එකතු වූ කල්හි හෝ අයං පුග්ගලො මේ පුද්ගලයා පෘථග්ජන ජවන වීථියෙන් පසුකාලයෙහි කාලං කරෙය්‍ය ඉදින් කලුරිය කරන්නේ නම් යන අර්ථයි. ජවනය ඇතිවන මොහොතෙහි කලුරිය කිරීමක් නැත. යථාභතං නික්‍ඛිත්තො එවං නිරයෙ යනු ගෙන එන ලද කිසිවක් ගෙනවුත් තබන ලද්දාක් මෙන් තමාගේ කර්මයෙන් නිරයෙහි බහා තබන ලද්දේම ය තබන ලද්දේම ය යන අර්ථයි. කායස්ස භෙදා යනු උපාදින්න (තෘෂ්ණාදියෙන් අල්ලා ගන්න ලද) ස්කන්ධ හැරදැමීමෙන්. පරම්මරණා යනු ඊට පසුව උපන් ස්කන්ධ අල්ලා ගැනීමෙහි. නැතහොත් ‘කායස්ස භෙදා’ යනු ජීවිතින්‍ද්‍රිය සිඳ දැමීමෙන්. ‘පරම්මරණා’ යනු චුතියෙන් මත්තෙහි.

අපායං යන ආදී සියල්ල නිරයට සමාන වචනමය. නිරය වනාහි ‘අය’ යයි කියන ලද සැපයෙන් ඉවත්වූයේ යන අර්ථයෙන් අපාය නම් වේ. ස්වර්ග මෝක්‍ෂයට හේතු වූ පුණ්‍ය සම්මත ‘අය’ යෙන් ඉවත් වූයේ යන අර්ථයෙන් ද අපාය නම් වේ. දුකේ ගතිය, දුකට පිළිසරණ යන අර්ථයෙන් දුග්ගති නම් වේ. ද්වේෂ බහුල බැවින් හෝ දුෂ්ට කර්මයෙන් උපන්නා වූ ගතිය යන අර්ථයෙන් ද දුග්ගති නම් වේ. නරක කර්ම කළ අය මෙහි විවසව. වැටෙති. අඟපසඟ බිඳමින් නැසෙමින් මෙහි වැටෙති යන අර්ථයන් හෝ විනිපාත නම් වේ. මෙහි ආශ්වාද නම් වූ ‘අය’ මෙහි නැතැයි ආශ්වාද නැති අර්ථයෙන් නිරය නම් වේ. නැතහොත් අපාය ගැනීමෙන් තිරිසන් යෝනිය කියනු ලැබේ. තිරිසන් යෝනිය වනාහි සුගතියෙන් පහවූ බැවින් අපාය නම් වේ. මහේශාක්‍ය නාගරාජාදීන්ගේ හටගැනීම ඇති හෙයින් දුගතිය නොවේ. දුගතිය ගැනීමෙන් ප්‍රේත විෂය කියනු ලැබේ. එය සුගතියෙන් පහ වූ බැවින් ද දුකට පිහිට වූ බැවින් ද අපාය ද දුගතිය ද වෙයි. අසුරයන්ට සමාන විනිපාතයක් නැති බැවින් විනිපාත නොවේ. විනිපාතය ගැනීමෙන් අසුරකාය කියනු ලැබේ. එය කියන ලද ආකාර ඇති අර්ථයෙන් අපාය ද දුගතිය ද වෙයි. සම්පූර්ණ ශරීරවලින් වැටුණු බැවින් විනිපාත යයි ද කියනු ලැබේ. මෙහි වනාහි සියලු පදවලින් නිරයම කියන ලද්දේය. උප්පජ්ජන්ති යනු ප්‍රතිසන්ධිය ගනිති.

ගාථා අතරින් පළමු ගාථාව සංගායනා කාලයෙහි ධර්මය සංගායනා කළ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින් තබන ලදී. ඤත්‍වා යනු පූර්වකාල ක්‍රියාවයි. (අතීත කාලයට අයත් පූර්ව ක්‍රියාවයි) දැනීම මුල්කොට ඇති ප්‍රකාශ කිරිමයි. ‘සිංහයා දැක බියවෙයි’ යන්න මෙන් ඤත්වා ශබ්දය හේතු අර්ථය ඇත්තේ හෝ වෙයි. දැනීම් හේතුව යන අර්ථයි. බුද්ධො භික්‍ඛූන සන්තිකෙ යනු භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ සමීපයෙහි භික්‍ෂූන්ට ඉන්පසු ඇති ගාථා දෙකින් කියනු ලබන අත්‍ථං බ්‍යාකාසි කාරණය වදාළහ. ඉතිරිය කියන ලද ආකාරයෙන්ම ය.

දසවන සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

දෙවන වර්ග වර්ණනාව නිමියේ ය.