1. ගාමණීවග‍්ගො අට‍්ඨකථා

1. චණ්ඩගාමණී සූත්‍ර වර්ණනාව

ගාමිණී සංයුත්තයේ පළමු වැන්නෙහි චණ්ඩො ගාමණී = ධර්ම සංග්‍රහ කාරක තෙරවරුන් වෙතින් “චණ්ඩ” යන නාමය ලබා ගත් “ගාමණී” නම් වූ එක් තැනැත්තෙක්. පාතු කරොති = කලහ කරන්නහුට එරෙහිව කලහ කරන්නේ, බණින්නහුට එරෙහිව බැණවදින්නේ, පහර දෙන්නහුට එරෙහිව ප්‍රතිප්‍රහාර දෙන්නේ ප්‍රකට කෙරේයයි දක්වයි. න පාතු කරොති = බැණ වැදීම් ලැබුයේ වුව ද කිසියම් සතුරු කමක් නො කරනුයේ යයි දක්වයි.

2. තාලපුට සූත්‍ර වර්ණනාව

දෙවැන්නෙහි - තාල පුත්තො = එම නම ඇති අයෙකි. නටුවෙන් ගිලිහුණ ඉදුණ තල්ගෙඩියක් වැනි ඔහු ගේ වර්ණය ඉතා ප්‍රසන්න විය. එබැවින් ඔහුට තාල පුත්ත යයි නම් කළහ. එම තැනැත්තා සම්පූර්ණ කළ ප්‍රාර්ථනාවන් ඇත්තාවූ පශ්චිම භවයෙහි උපන්නා වූ පුද්ගලයෙකි. යම් හෙයකින් වනාහී අහසට දැමු බෝලයක් මෙන් ප්‍රතිසන්ධිය යනු අනියත දෙයක් වේද, එබැවින් මේ තෙමේ නැටුම් කුලයෙක උපන්නේ, වැඩි වියට පත් වූයේ නැටුම් ශිල්පයෙහි අග්‍ර වී මුළු දඹදිව්හිම ප්‍රසිද්ධ වූයේය. ඔහුට ගැල් පන්සියයක් ද, ස්ත්‍රීහු පන්සියයක් ද පිරිවරවූහ. ඔහුගේ බිරිඳට ද එපමණම පිරිවර වූහ. ස්ත්‍රීන් දහසක් ද, ගැල්දහසක් ද සමගින් යම් නගරයකට හෝ නියම් ගමකට පිවිසෙන්නේ ද එහිදී ඔහුට පෙරාතුවම ලක්ෂයක් දෙති. සැණකෙළි වෙස් ගෙන ස්ත්‍රීන් දහසක් සමග ක්‍රීඩා කරන ඔහුට එහි කෙළවරක් නැත. ඔහු එදින ස්ත්‍රීන් දහසක් පිරිවරා ගෙන රජගහ නුවර ක්‍රීඩා කොට මේරු නුවණක් ඇති බැවින් පිරිවර සහිතවම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹියේය.

සච්චාලිකෙන = සත්‍යයෙන් ද අසත්‍යයෙන් ද (වශයෙන්) තිට්ඨතෙතං = එය (එසේ) තිබේවා රජනීයා = රාගය නමැති හේතුව මුල් කරගත්, පඤ්චවර්ණ නූල් (තිර) ඉවත් කරන සුලං වැසි දර්ශනයවීම් ආදිය ද, වෙනත් කාමාස්වාදයන්හට සම්බන්ධ ඉන්‍ද්‍රියචලන හා අංගචලන දක්වන භීය්‍යොසොමත්තාය. අධික වූ ප්‍රමාණයක් ඇති බැවින්. දොසනීයා = වැරැද්දක හේතුව නිසා අත් පා සිඳීම් ආදිය දක්වන ආකාරයන් මොහනීය = මුලාවේ හේතුවෙන් ජලය රැගෙන (එය) තෙල්යයි පෙන්වීම ද, තෙල් රැගෙන (එය) ජලය යයි පෙන්වීම ද යන මේ ආදී විවිධත්වයන්

පහාසො නාම නිරයෝ = වෙනමම “පහාස” නම් වූ නිරයක් නම් නැත්තේය. නිරයෙහි සත්ත්වයෝ නටන්නවුන් මෙන් ද, ගයන්නුන් මෙන් ද වශයෙන් නළුවෙස් ගෙන ම අවීචි (නිර)යේම එක් කොටසක පැසෙති. (හෙවත් දැවෙමින් සිටිති) මෙය ඒ සඳහා කියන ලදී. නාහං භන්තෙ එතං රොදාමි = “ස්වාමීනි, මම භාග්‍යවතුන්ගේ මෙම ප්‍රකාශ කිරීම (අනුව) නොහඬමි”යි යන මෙහි අර්ථය සකර්මක වශයෙන් දත යුතුය. (මේ කරුණ මෙසේ දත යුතු වේ. “රොදාමි” යනු “රුදු” ධාතුවෙන් නිපන් අකර්මක උත්තම පුරුෂ ඒකවචන වර්තමාන කාලින ආඛ්‍යාත පදයකි. එහෙත් “නාහං භන්තෙ එතං රොදාමි” යන වැකියේ “රොදාමි” යන්න සකර්මක ආඛ්‍යාතයක් ලෙස යොදා තිබේ. සාමාන්‍ය පාලි භාෂා ව්‍යවහාරයේදී “රොදාමි” යන්නට “එතං” යන්න කර්ම පදය මෙහිදී සකර්මක බවට හැරී තිබේ. ඒ බව “සකම්මක” වසෙනෙත්‍ථ අත්‍ථො වෙදිතබ්බො” යයි අටුවාචාරී බුද්ධඝෝෂ තෙරණුවෝ ම ලියා තැබූහ. “මෑණියනි, මළ අය වෙනුවෙන් කඳුලු හෙලමින් හඬන්නාහුය,” යන අදහස් දක්වන පාලි වැකියෙහි ද වෙනස් ව්‍යවහාර ඇත. (එම වැකියෙහි “මතං” (මළ අය) යන කර්ම පදය යොදා “රොදන්ති” (හඬත්) යන්න සකර්මක බවට හරවා ඇත)

3-5. යෝධාජීව ආදි සූත්‍ර වර්ණනා

තෙවැන්නෙහි - යොධාජීවො යුද්ධයෙන් ජීවිකාව කරගන්නා තැනැත්තා ධර්ම සංග්‍රහ කාරක තෙරවරුන් විසින් යොදා ගන්නා ලද නාමයකි. උස්සහතිවායමති = උත්සාහ කරයි. වෑයම් කරයි. පරියාපාදෙන්ති = මරණයට පමුණුවත් දුක්කටං = අයහපත් ලෙස කරන ලද දුප්පණිහිතං = අයහපත් ලෙස පිහිටුවන ලද සරජිතො නාම නිරයො = මෙය ද හුදෙක් එක් නිරයක්ම නොවේ. අවීචියෙහිම එක්තරා කොටසක පඤ්චායුධයෙන් සන්නද්ධ වී අත්හි පලිස් දරා ඇත් අස් රථ මතුයෙහි නැඟී සංග්‍රාමයකදී යුද්ධ කරන්නවුන් මෙන් පැසෙත්. ඒ සඳහා මෙය කියන ලදී. සිවු වැන්නෙහි ද, පස්වැන්නෙහිද මේ පිළිවෙළම වේ.

6. අසිබන්ධක සූත්‍ර වර්ණනාව

සය වැන්නෙහි - පච්ඡාභූමකා පසු බිමෙහි වසන්නෝ කාමණ්ඩලුකා පැන් කෙණ්ඩි දරන්නෝ (හෙවත් පරිබ්‍රාජකවරු) සෙවාල මාලිකා = උදෑසනම ජලයෙන් සේවාල (හෙවත් දිය සෙවෙල්) ද, උපුල් ආදිය ද ගෙන ජල පරිශුද්ධතාවය දැනගනු පිණිස මාලයක් තනා පළදින තැනැත්තිය. උදකොරොහකා = සවසද, උදෑසන ද ජලයට බසින්නෝ උය්‍යාපෙන්ති = උනන්දුවෙන් මෙහෙයවත්. සඤ්ඤාපෙන්ති = මනාව දැනුවත් කරත්. සග්ගංනාම ඔක්කාපෙන්ති = පිරිවරා ගෙන සිටින්නාහු “මහාබ්‍රහ්මලෝකයට යව”යි කියමින් ස්වර්ග ලෝකයට යවත්. අනුපරිසක්කෙය්‍ය = අවට (හාත් පස, වටේට) හැසිරෙන්නේය. උම්මුජ්ජ = ඉහලට එසවෙන්න, නැගිටින්න. ථලමුප්ලව = ගොඩබිමට නැගගන්න. තත්‍රා යස්ස = එහි යමක් සිදුවන්නේ නම් සක්ඛරා වා කඨලාවා = ගල් කැට ද කැබිලිතිද සාධො ගාමි අස්ස ඇය යටට යන්නී නම්, පහළට යන තැනැත්තියක් වන්නී නම් අධොගච්ඡ = පහළට යන්න.

7. ඛෙත්තූපම සූත්‍ර වර්ණනාව

සත්වැන්නෙහි - ඡඞ්ගලං = තද, මෘදු නොවන ඔසරං හටගත් ලුණු ඇත්තේ. පාපභූමි = පහත් තත්ත්වයේ බිම් කොටසක් මංදීපා ආදී තැන්හි (අරුත් මෙසේ දැක්විය හැක) මම මොවුන් හට පහනක් වෙමි, යන අරුතින් “මංදිපා” යයි ද, ආරක්ෂකයකු වන මම මොවුන් හට ඇලී -ගැලී සබඳතා පැවැත්විය හැකි අයෙක්මි යන අරුතින් “මං ලෙණා” යයි ද, මම මොවුන් හට පිහිටක්ය, රැකවරණයක්ය යන අරුතින් “මංතාණා” යයි මම මොවුන් හට පිහිටවන්නෙක්ය, බිය නසන්නෙක්ය යන අරුතින් “මං සරණා” යයිද (පද යොදා ඇත. විහරන්ති = මා හට මෙසේ කටයුතු කොට වාසය කරත්.

ගොභත්තම්පි = ධාන්‍ය ඇට නොමැති බැවින් කපා මිටි වශයෙන් බැඳ තබන ලද කොටස් ග්‍රීෂ්ම කාලයෙහි ගොනුන්ගේද ආහාර වන්නේය යන අදහසයි. උදක මණිකො = උදර කුහරයෙහි පහළ මේඛලා ප්‍රදේශයට මේ නම ලැබී ඇත. බඳුන් වෙසෙසකට ද මේ නම යෙදේ. අහාරි අපරිහාරී = ජලය රැගෙන නො යයි. පරිහරණය නොකරයි, නො ගනියි යන අරුතයි. මෙසේ මේ සූත්‍රයෙහිදී සකස් කොට ධර්ම දේශනය කරන ලදී. බුදුවරුන්ගේ වනාහී සකස් නො කොට කෙරෙන ධර්ම දේශනයක් නම් නැත්තේය. බුදුවරු වනාහී සිංහයන් හට සමාන පැවතුම් ඇත්තෝය. යම්සේ සිංහයා බලවත් හස්තීන් වේවා සාවුන් බළලුන් ආදීන් වේවා අල්වා ගැනීම සඳහා එක සමාන වූ ම වේගයක් යොදවයි ද, එසේම බුදුන් වහන්සේලා ද එක් අයකුට. දෙදෙනකුට, හෝ බොහෝ දෙනකුට වේවා. තීර්ථකයන් හට වේවා දහම් දෙසන්නාහු සකස් කොටම ධර්ම දේශනා කරත්. සිවු පිරිස් වනාහී අදහා ගෙනම, විශ්වාස කොට ගෙන ම (ඒ ධර්මය) ශ්‍රවණය කරත්. (එසේ හෙයින්) එම සර්වඥයන් වහන්සේලාගේ දේශනාවන් සකස් කොට කරනු ලබන දේශන (හෙවත් සක්කච්ච දේසනා) නම් විය.

8. සඞ්ඛධම සූත්‍ර වර්ණනාව

අට වැන්නෙහි - යං බහුලං යං බහුලං = (යමක් බහුල ද, යමක් බහුල ද යන) මෙයින් නිගණ්ඨ තෙමේ තමාගේ මතය තමාම බිඳ ගනියි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවං සන්තෙ න කොචි ආපායිකො = (මෙසේ ඇති කල්හි කිසිවෙක් අපාය ගාමී නොවෙත්) යන ආදිය වදාළහ. මුලින් දැක්වූ පද සතර දෘෂ්ටියක් සඳහා හේතු වෙයි. එබැවින් ඒ පිළිබඳව ද ආදීනව දක්වමින් ඉධ ගාමණි. එකච්චො සත්‍ථා එවං වාදී හොති (එම්බා ගාමණී, මෙලොව ඇතැම් ශාස්තෲවරයෙක් මෙ වැනි වාද ඇත්තේ (හෙවත් මත දරන්නේ වෙයි) යන ආදිය කීහ. එහි අහම්පහි යනු මම ද වෙමි යනුයි.

මෙත්තා සහගතෙන යන ආදියෙහි යමක් කිවයුත්තේ ද, ඒ සියල්ල භාවනා පිළිවෙළ සමග විශුද්ධි මාර්ගයෙහිදී කියන ලද්දේමය. සෙය්‍යථාපි ගාමණී බලවා සඞ්ඛධම්මො යන ආදිය වනාහී මෙ ලොව පෙර නොවූ දෙයකි. එහි බල සම්පන්න වූ සක් පිඹින්නෙක් වෙයි. අප්පකසිරෙන = අපහසු බවෙන් තොරව, දුකින් තොරව, දුබල වූ සක්පිඹින්නා වනාහී හක් ගෙඩිය පිඹින්නේ නමුදු සතර දිසාවන්හි (ශංඛ) නාදය පැතිර වීමට නොහැකි වෙයි. ඔහුගේ සක් හඬ හැම දෙසටම පැතිර නොයයි. ශක්තිවන්තයාගේ වනාහි (සක් හඬ) ඉක්මනින් පැතිරෙන්නේ වෙයි. එබැවින් “බලවා” (ශක්තිවන්තයා) යයි කීය.

මෙත්තාය චෙතො විමුත්තියා මෙහි “මෙත්තා” යි කියු කල්හි (ධ්‍යානයට පූර්වයෙන් වන) මූලික කටයුතු ද, ධ්‍යානය ද සැලකේ. “චෙතො විමුත්ති”යි කියූ කල්හි වනාහි ධ්‍යානයම සැලකේ. යං පමාණකතං කම්මං = ප්‍රමාණ කරන ලද ක්‍රියාව වනාහි කාමාවචරයයි කියනු ලැබේ. ප්‍රමාණ නො කරන ලද ක්‍රියාව වනාහී රූපාවචර වේ. එය වනාහී පමණ ඉක්මවා. නියම කරන ලද්දාවූද, නියම නොකරන ලද්දාවූ ද දිසාවන්හි පැතිරවීම් වශයෙන් වර්ධනය කොට කරන ලද බැවින් ප්‍රමාණ නොකරන ලදැයි කියනු ලැබේ.

න තං තත්‍රාව සිස්සති නතං තත්‍රාව තිට්ඨති = කාමාවචර කර්මය එම රූපාවචර අරූපාවචර කර්මයන්හි නො පිහිටයි. නො සිටියි. කුමක් කියන ලද්දේද යත්. එම කාමාවචර කර්මය යථොක්ත රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මයාගේ අතරෙහි ඇලී ගැලී පැවතීමට හෝ සිටීමට හෝ රූපාවචර අරූපාවචර කර්මය පතුරවා සම්පූර්ණයෙන් ග්‍රහණය කොට තමාට අවස්ථාවක් ලබාගෙන පිහිටා සිටීමට හෝ නොහැකි වෙයි. මහදිය කඳක් ස්වල්ප වූ ජලයක් විසුරුවා මැඩ පවත්වා තමාට අවකාශයක් ඇතිකර ගන්නාක් මෙන් රූපාවචර අරූපාවචර කර්මයම කාමාවචරය විසුරුවා මැඩ පවත්වා තමාට අවකාශ ඇති කරගෙන සිටියි. ඔහුගේ විපාකය වළක්වා තමා ම බ්‍රහ්ම සමාගමයට පමුණුවයි. මෙසේ මේ සූත්‍රය මුලදී කෙලෙස් වශයෙන් නැගී අවසානයේදී බ්‍රහ්ම විහාර වශයෙන් ගන්නා ලද බැවින් අනුපිළිවෙළින්ම ගෙන යන ලදී.

9. කුල සූත්‍ර වර්ණනාව

නව වැන්නෙහි - දුබ්භික්‍ඛා = ආහාර හිඟ බව, ද්වීහිතිකා = ජීවත් වන්නෙමුද, නොවන්නෙමු ද යනුවෙන් මෙසේ පැවතී උත්සාහවත් බව (හෙවත් දරා ගැනීම) දුහිතිකා යනුවෙන් ද පාඨයක් වේ. (එහිද) මේ අරුත ම වේ. “දුක්ඛං ඊහති” හෙවත් (දුකසේ දරා ගනියි) යන මෙහි කිසිම ක්‍රියාවක් පහසුවෙන් සිදු කිරීමට නොහැක්කේය යන අරුතින් “දුහිතිකා” නම් වේ. ඒ ඒ තන්හි මළ මිනිසුන් ගේ විසුරුණා වූ සුදු පැහැති ඇට මෙහි ඇත යන අදහසින් සෙතට්ඨිකා (යි යෙදවන) සලාකවුත්තා = සලාක මාත්‍රයක් පමණක් බෙදා හරින ලදී. එහි යමක් විසුරුවන ලද්දේ ද, වපුරන ලද්දේ ද එය සලාක මාත්‍රයක් පමණක්ම විය. ප්‍රතිඵල නො උපදවන්නේය යන අර්ථයයි.

උග්ගිලිතුං = අන්ත දෙකම බැහැර කොට කියන්නට නොහැක්කේ ගිලගැනීමට හෝ වැමෑරීමට නො හැකි විය. ඔගිලිතුං = වාලධියෙහි දොසක් දැක. ඉවත් කිරීමට නොහැක්කේ ගිල ගැනීමට හෝ ඇතුලු කර ගැනීමට නොහැකි විය.

ඉතො සො ගාමණි එක නවුතො කප්පො = නාසයෙන් නික්මෙන්නාවූ වාතය යම්තාක් වූ කාලයක් තුළ නැවත ඇතුල් නොවේද, එපමණ කාලයකින් (හෙවත් එක් හුස්ම ගැනීම් කාලයක් තුළ) කල්ප අනූ එකක් සිතින් සිහිපත් කළේය. පිසූ ආහාර දන්දීම නිසා පෙර පැමිණි කිසිවකු නිවසේ සිටීදැයි දැන ගැනීම පිණිස (යොමු වූයේ නමුදු) එක් අයකුදු නො දක්නේ “ඉතොසො ගාමණී” යන ආදිය කීහ. දැන්, දන්දීම් ආදියෙහි අනුසස් දෙසන්නාහු “අථ ඛො යානි තානි කුලානි අඞ්ගානි” (ආඪ්‍යව පවත්නා. යම් බඳු වූ එම කුල ගෙවල් වේද) යනුවෙන් දම් දෙසුම ඇරඹූහ. එහි දාන සම්භුතානි යනු දානයෙන් හටගත්. දානයෙන් උපන් යන අදහසයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද අරුත් මේ පිළිවෙළින්ම වේ. මෙහි වනාහී “සච්චං” (සත්‍යය) නම් සත්‍යවාදී බවයි. “සඤ්ඤමං” (සංයමය) නම් සෙසු සීලයයි. විකිරති = නුසුදුසු ලෙස වළඳමින් විසුරුවා හරියි. විධමති = ගිනි අවුලන්නාක් මෙන් වනසයි. විද්ධංසෙති = නසයි. අනිච්චතා = අනිත්‍ය භාවයට පත් වී අභාවයට යාමයි. නැතහොත් බොහෝ කලක් තුළ රැස් කරගත් දෙය සැණෙකින් අතුරුදන් වීමයි.

10. මණිචූළක සූත්‍ර වර්ණනාව

දස වැන්නෙහි - තං පරිසං එතදවොච = ඔහුට මෙසේ අදහස් විය. පැවිදිවන්නාවූ කුල පුත්‍රයෝ අඹු දරුවන් ද රන් රිදී (ආදී වස්තුව) ද අත්හැර දමා ම පැවිදි වෙති. යමක් අත්හැර දමා පැවිදි වූවාහු ද, එය ගැනීමට ඔවුන් හට නො හැක්කේය යන න්‍යායයෙහි පිහිටා “මා අය්‍යො” යන ආදී වදන් කීය. එකං සමෙතං මෙම පඤ්චකාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති ආශාව ශ්‍රමණ ධර්මයක් නොවේය, ශාක්‍ය පුත්‍ර (සර්වඥ) යන් වහන්සේගේ ධර්මයක් (ද) නොවේය යනුවෙන් ඒකාන්ත ලෙසම දරාගෙන සිටින්නෙහි ය.

කිණං = සෙනසුන වසන තණ පත් පරියෙසිතබ්බං ආවාස ගෘහයෙහි තෘණ ආවරණය හෝ උළු ආවරණය පලුදු වූ කල්හි, එය සකස් කළ අය වෙතට ගොස් “ඔබ විසින් කරවන ලද සෙනසුන වැස්සට තෙමෙන්නේය. එහි වාසය කළ නො හැක්කේය” යනුවෙන් කිව යුතුය. හැකි කම ඇති මනුෂ්‍යයෝ එය සකස් කරත්, හැකියාව නැති යුෂ්මත්හු වඩුවකු ගෙන්වාගෙන සකස් කර ගන්න යයි අපි ඔවුන් හට අවබෝධ කරවන්නෙමු යයි කියත්. මෙසේ කී කල්හි (පිළිසකර) කොට ඔවුන් හට කිව යුතුය. මනුෂ්‍යයෝ ඔවුනට දිය යුතු දෙය දෙති. යම් හෙයකින් ආවාසය සඳහා හිමිකරුවන් නො වෙත්නම් අන් අයට හෝ පිඬු පිණිස හැකි වේ. වතින් දැනුම් දී (පිලිසකර) කරන්නට වටනේය. මේ සඳහා “පරියෙසි තබ්බං” යයි කියන ලදී.

දා රුං = සෙනසුනෙහි යට ලී ආදිය පලුදු වන විට ඒ සඳහා යොදා ගන්නා දැව සකටං = ගෘහය (තුළ ඇති දේවල්) විකෘති කොට තනන තාවකාලික ගැලක් එය හුදෙක් ගැලක් පමණක්ම නොවේ. වෙනත් වෑ පොරෝ උදලු ආදී උපකරණ ද මෙසේ සපයා ගත යුතු වේ. පුරිසො = පුද්ගලයා අත්කමක් වශයෙන් පරීක්ෂා කළ යුතු වේ. යම් කිසි පුරුෂයකු හට ඇවැත්නි, අත්කමක් සිදුකොට දක්වන්නැයි කියා (සිටි කල්හි) දක්වන්නෙමි ස්වාමීනි” යි (පිළිතුරු) කී විට මේ මේ දෙය කරන්නැයි යම් කැමතිවන දෙයක් කියයි ද එය තනාදීම වටනේය. නත්‍වෙවාහං ගාමණි කෙනචි පරියායෙන = මම කිසියම් කරුණකින් රන් රිදී යන මේවා සැපයිය යුතුයයි නො කියමි.

11. භද්‍රක සූත්‍ර වර්ණනාව

එකොළොස් වැන්නෙහි - මල්ලෙසු = එනම් වූ ජන පදයෙහි වධෙන මරණයෙන් ජානියා = ධනය හීන වීමෙන්. අකාලිකෙන පත්තෙන = කල් පසු නො කොට පැමිණීමෙන්, කල් ඉක්මවීමක් නැතිව පැමිණීමෙන් යන අරුත් ඇත්තේ වේ. වීරවාසි නාම කුමාරො = ඔහුගේ මෙම නම ඇති පුත්‍රයා බහි ආවාසකෙ පටිවසති = නගරයෙන් පිටත කිසියම් ශිල්පයක් උගනිමින් වාසය කරයි. මේ සූත්‍රයේදී පවත්නාවූ දුක පිළිබඳව කියන ලදී.

12. රාසිය සූත්‍ර වර්ණනාව

දොළොස් වැන්නෙහි - රාසියො = එක් රැස්කොට ප්‍රශ්න විමසන ලද බැවින් “රාසියො” = යන මෙය ධර්ම සංගීති කාරක තෙරවරුන් විසින් (යොදා) ගන්නා ලද නාමයකි. තපස්සිං = තපස් බව හා ආශ්‍රිත වූ ලුඛජීවිං = රූක්ෂලෙස (හෙවත් සුඛ විහරණයෙන් තොරව ගත කරන ජීවිතයක් ඇති. අන්තා = කොටස් ගාමො = ග්‍රාම්‍ය වූ (හෙවත් පැවතීමෙන් පහත්) ගම්මො යනුවෙන් ද පාඨයක් වේ. ග්‍රාම (හෙවත් නො දියුණු ප්‍රදේශයන්හි) වාසීන්ගේ ධර්මයය යන අරුතයි. අත්ත කිලමථානුයොගො = තමාහට දුක් දීමේ යෙදෙන. සිරුරට දුක් ඇති කරවන යන අරුතයි

කුමක් හෙයින් මෙහිදී කාම සුඛල්ලිකානු යෝගය (හෙවත් කම් සුවයෙහි ඇලී සිටීම) ගන්නා ලද්දේද? කුමක් හෙයින් අත්ත කිලමථානු යෝගය (හෙවත් තමාට දුක්විඳීමෙහි යෙදීම) ගන්නා ලද්දේද? කුමක් හෙයින් මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ගන්නා ලද්දේද? කාම සුඛල්ලිකානුයෝගය වූ කලී කාමභෝගි ජනයාගේ දැකීම පිණිස ගන්නා ලදී. අත්තකිලමථානු යෝගය තපසෙහි යෙදුණ අයගේ දැකීම පිණිස ගන්නා ලදී. මධ්‍යම ප්‍රතිපදාව ඡරාඡීර්ණ නොවන ත්‍රිවිධ වස්තූන්ගේ දැක්වීම පිණිස ගන්නා ලදී. මේවා දැක්වීම මෙන් කිනම් ප්‍රයෝජනයක්ද යත් මේ අන්ත දෙක අත්හැර තථාගතයන් වහන්සේ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවෙන් සම්‍යක් සම්බුද්ධත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ කාමභෝගී වූ ද හැම දෙනම ගැරහීමට ලක් නොකරති, ප්‍රශංසා ද නොකරති. තපසෙහි යෙදෙන්නාවූ ද (අත්තකිලමථානුයෝගී) සියල්ලන් නො ගරහති, ප්‍රශංසා ද නොකරති. ගැරහිය යුත්තන් ම ගරහති. පැසසිය යුත්තන් ම පසසති. මේ අදහස පැහැදිලි කිරීම සඳහා (කාම සුඛල්ලිකානුයෝග, අත්ත කිලමථානුයෝග. මජ්ඣිම පටිපදා යන) මේවා දැක්වීමෙන් ප්‍රයෝජනයක් වේයයි දත යුතුය.

දැන් එම අදහස ප්‍රකාශ කරන සේක් “තයො ඛො මෙ ගාමණී කාම භොගිනො” (පින්වත් ග්‍රාමණී, මේ තිදෙනා වනාහී කාම භෝගීහු මය) යන ආදිය වදාළහ.

එහි - සාහසෙන = සාපරාධී (හෙවත් දුරදිග නොබලන) ක්‍රියාවකින්. න සංවිභජති - මිතුරන්, සහායකයන්, දැක පුරුදු අය, ආසන්න මිතුරන් යන මොවුන් විභාග නොකරයි.

න පුඤ්ඤානි කරොති = අනාගත භවයට හේතුවන පින් නොකරයි. ධම්මාධම්මෙන = ධර්මයෙන් සහ අධර්මයෙන් ඨානෙහි = කරුණුවලින් සච්ඡිකරොති තමා තවමින් අධික ලෙස තවමින් චතුරංග වීර්ය වශයෙන් හෝ ධුතාංග වශයෙන් හෝ කෙසේ නම් අවබෝධ කරගණීද? තිස්සො සන්‍දිට්ඨිකා නිජ්ජරා = මෙහි ත්‍රිවිධ ක්ලේශයන්ගේ පැවැත්ම පිණිස වන එකම මඟ “තිස්සො නිජ්ජරා” (හෙවත් තෙවැදෑරුම් නොදිරවීම්) යයි කියන ලදී.

13. පාටලිය සූත්‍ර වර්ණනාව

තෙළෙස්වැන්නෙහි - දුතෙය්‍යානි = දූත ක්‍රියාවන් සඳහා යොදා ගන්නා ලිපි හා වාචික පණිවුඩ පාණාතිපාතඤ්චාහං = මෙය කුමක් හෙයින් අරඹන ලද්දේද? හුදෙක් මෙපමණක් දන්නෙම් නොවෙමි. අන් දෙය ද මේ මේ දෙය ද දනිමියි සර්වඥභාවය දැක්වීම පිණිස අරඹන ලදී. සන්ති හි ගාමණි එකෙ සමණ බ්‍රාහ්මණ = සෙසු ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ලබ්ධිය පෙන්වා එය ඉවත් කරවීම පිණිස මෙය අරඹන ලදී.

මාලී කුණ්ඩලී = මාලා (මල්දම්) යන්නෙන් “මාලී” යනු ද, කුණ්ඩලෙහි (කර්ණාභරණ යන්ගෙන්) යන්නෙන් “කුණ්ඩලී” යනු ද සැදේ. ඉත්‍ථි කාමෙහි = ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි කැමැත්තෝ “ඉත්‍ථි කාමා” නම් වෙති. ඔවුන් විසින් යන අරුතින් “ඉත්‍ථි කාමෙහි” නම් වේ. ආවසථාගාරං = කුල ගෙයක එක් තැනෙක් හි එක් අයකුගේ ම සුව පහසු වාසය පිණිස සාදන ලද වාසස්ථානය තෙනාහං යථා සන්ති යථාබලං සම්හඡාමි = තමාගේ ශක්තියට අනුරූප වන ලෙස ද, බලයට අනුරූප වන ලෙස ද මම ඔහුට කොටස් වෙන් කරමි. අලං = යුතු වූ (සුදුසුවූ) කඞ්ඛනියෙ ඨානෙ = සැක කළයුතු කරුණෙහි. චිත්ත සමාධිං = එම ධර්ම සමාධියෙහි සිටියාවූ ඔබ විදර්ශනාව සමග මාර්ග සතර වශයෙන් ඉදින් චිත්ත සමාධිය ලබා ගන්නෙහියයි දක්වයි. අපණ්ණකතායමය්හං = මේ පිළිවෙත මාගේ සත්‍ය භාවය (හා) නිර්දෝෂිභාවය නිසා මෙසේ පවතී යන අරුතයි. කටග්ගාහො = රළුදේ ග්‍රහණය කිරීම.

අයං ඛො ගාමණී ධම්මසමාධි තත්‍ර චෙ ත්‍වං චිත්ත සමාධිං පටිලභෙය්‍යාසි = මෙහි “ධම්ම සමාධි” යනු දශකුශල ධර්ම මාර්ගයට අයත් ධර්මයන්ය. “චිත්ත සමාධි” යනු විදර්ශනාව සහිතවූ මාර්ග සතරය. නැතහොත් ප්‍රමෝදය උපදියි ද, ප්‍රමෝදය පත්වූවහට ප්‍රීතිය උපදියි ද යනුවෙන් මෙසේ කියන ලද්දාවූ ප්‍රමෝදය ප්‍රීතිය ශාන්තභාවය සුඛය සමාධිය සංඛ්‍යාත වූ පඤ්චධර්මයෝ “ධම්ම සමාධි” නම් වෙති. “චිත්ත සමාධිය” වනාහී විදර්ශනාව සහිතව මාර්ග සතරමය. වැලිදු දස කුසල දහම් මග හා සතර බඹ විහරණ යන මෙය “ධම්ම සමාධි” නම් වේ. එය පුරන්නහුට උපන් සිත එකඟ බව “චිත්ත සමාධි” නම් වේ. එවං ත්‍වං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍යාසි = මෙසේ ඔබ ඉහත විස්තර කියූ මෙම ධර්ම සමාධියෙහි පිහිටියේ. ඉදින් මෙසේ චිත්ත සමාධිය ලැබ ගන්නෙහියයි එක් අංශයකින් මෙම සැකය ඉවත් කරන්නෙහිය යන අරුතයි. සෙස්ස සියළු තන්හිම කියනලද පරිදිම දත යුත්තේය.

ගාමණී සංයුත්තය සමාප්තයි