17. පාරායනානුගීති නිද‍්දෙසො
17. පාරායණානුගීති නිර්‍දෙශය
“ඉදමවොච භගවා මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ පරිචාරකසොළසානං බ්‍රාහ‍්මණානං අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්‍යාකාසි.”
“භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මගධරටැ පහණසෑ නම් වෙහෙරෙහි වැඩ වසනසේක් මේ පාරායණ සූත්‍රය වදාළසේක (බාවරි) ඇතැවැසි (පිඞ්ගිය හා සමග) සොළොස් බමුණන් විසින් අයදනා ලදහු පුළුවුත්හු පැන විසඳුසේක.”
ඉදමවොච භගවාති ඉමං පාරායානං අවොච. භගවාති ගාරවාධිවචනමෙතං -පෙ- සච‍්ඡිකාපඤ‍්ඤත‍්ති යදිදං “භගවාති ඉදමවොච භගවා.”
ඉදමවො ච භගවා යනු: මේ පාරායණ සූත්‍රය වදාළහ. භගවා යනු: තෙල ගෞරවනාම යැ ... මේ ‘භගවත්’ යනු බෝමුල්හි සිව්සස් පසක් කිරීමෙන් උපන් ප්‍රඥප්තියක් නුයි ‘ඉදමවො ච භගවා’ යනු වේ.
මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙති ‘මගධෙසූ’ති මගධනාමකෙ ජනපදෙ විහරන‍්තොති චරන‍්තො විහරන්තො ඉරීයන‍්තො වත‍්තෙන‍්තො පාලෙන‍්තො යපෙන‍්තො යාපෙන‍්තො. පාසාණකෙ චෙතියෙති. පාසාණකචෙතියං වුච‍්චති බුද‍්ධාසනන‍්ති මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ.
මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ - මගධෙසු යනු: ‘මගධ’ නම් ඇති දනවියෙහි. විහරන්තො යනු: හැසිරෙන්නාහු වෙසෙන්නාහු ඉරියවු පවත්වන්නාහු වැටෙන්නාහු පාලනය කරන්නාහු යැපෙන්නාහු යාපනය කරන්නාහු. පාසාණකෙ චෙතියෙ යනු: ‘පාසාණක චේතිය’ යි බුද්ධාසනය කියනු ලැබේ නුයි ‘මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ’ යනු වේ.
පරිචාරක සොළසානං බ්‍රාහ‍්මණානන‍්ති පිඞ‍්ගියො බ්‍රාහ‍්මණො බාවරිස‍්ස බ්‍රාහ‍්මණස‍්ස පද‍්ධො පද‍්ධචරො පරිචාරකො සිස‍්සො. තෙන ‘තෙ සොළසාති එවම‍්පි පරිචාරකසොළසානං බ්‍රාහ‍්මණානං. අථවා තෙ සොළසබ්‍රාහ‍්මණා බුද‍්ධස‍්ස භගවතො පද‍්ධා පද‍්ධචරා පරිචාරිකා සිස‍්සාති එවම‍්පි පරිචාරකසොළසානං බ්‍රාහ‍්මණානං.
පරිචාරකසොළසානං බ්‍රහ්මණනාං යනු: පිඞ්ගිය බ්‍රාහ්මණ තෙම බාවරී බමුණු ගේ ඇතැවැසි වූයේ පසැහි හැසිරෙනුයේ පරිචාරක වූයේ ශිෂ්‍ය වූයේ යි. පිඞ්ගිය හා සමග ඔහු සොළොස් දෙනෙක් වෙත් නුයි මෙසේත් ‘පරිචාරකසොළසානං බ්‍රාහ්මණනාං’ යනු වේ. නොහොත් ඒ සොළොස් බමුණුහු භාග්‍යවත් බුදුන්ගේ ඇතැවැසියහ, පසැ හැසිරෙනුවහ, පරිචාරකයහ, ශිෂ්‍යහ’යි මෙසේත් ‘පරිචාරකසොළසානං බ්‍රාහ්මණනාං’ යනු වේ.
අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්‍යාකාසීති ‘අජ්ඣිට්ඨො’ති අජ්ඣිට්ඨො අජ‍්ඣෙසිතො. පුට්ඨො පුට‍්ඨොති පුට්ඨො පුට්ඨො පුච‍්ඡිතො පුච‍්ඡිතො යාචිතො යාචිතො අජ‍්ඣෙසිතො අජ‍්ඣෙසිතො පසාදිතො පසාදිතො. පඤ්හං බ්‍යාකාසීති පඤ්හං බ්‍යාකාසි ආචික‍්ඛ දෙසෙහි පඤ‍්ඤපෙසි පට‍්ඨපෙසි විවරි විභජි උත‍්තානීඅකාසි පකාසෙසීති ‘අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්‍යාකාසි. තෙනෙතං වුච‍්චති: “ඉදමවොච භගවා මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ පරිචාරිකසොළසානං බ්‍රාහ‍්මණානං අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං බ්‍යාකාසී”ති.
අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං ඛ්‍යාකාසි- ‘අජ්ඣිට්ඨො’ යනු: අයදනා ලදහු අධ්‍යෙෂණ කරන ලදහු. පුට්ඨො පුට්ඨො යනු: පුළුවුස්නා ලදහු පුළුවුස්නා ලදහු විචාරන ලදහු විචාරන ලදහු යදනා ලදහු යදනා ලදහු අධ්‍යෙෂණ කරන ලදහු අධ්‍යෙෂණ කරන ලදහු පහදවන ලදහු පහදවන ලදහු. පඤ්හං ඛ්‍යාකාසි යනු: පැන විසඳූහ වදාළහ දෙසූහ පැනැවූහ පිහිටුවූහ විවෘත කළහ විභාග කළහ පහළ කළහ පැවැසූහ යි ‘අජ්ඣිට්ඨො පුට්ඨො පුට්ඨො පඤ්හං ඛ්‍යාකාසි’ යනු වේ. එයින් තෙල කියනු ලැබෙයි: “ඉදමවොච භගවා -පෙ- පඤ්හං ඛ්‍යාකාසි” යි.
“එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්ස අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය, ගච‍්ඡෙය්‍යෙව ජරාමරණස්ස පරං පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම‍්මාති තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස පාරායනංත්‍වෙව අධිවචනං.”
“එකෙකි පැනයෙකැ පෙළ අරුත් දැන පෙළ දහම් දැන ධර්‍මානුධර්‍ම ප්‍රතිපත්තියෙහි (යමෙක්) පිළිපදනේ නම් හේ ජරාමරණයාගේ පරතෙරට යන්නේ මැ යැ, යම් හෙයෙකින් මේ ධර්‍මයෝ (නිර්‍වාණ) පාරගමනාර්භ වෙත් ද එහෙයින් මේ ධර්‍මපර්‍ය්‍යාය ‘පාරායණ’ යී මැ නම් වී”
එකමෙකස්ස චෙපි පඤ‍්හස‍්සාති: එකමෙකස්ස චෙපි අජිත පඤ්හස්ස, එකමෙකස්ස චෙපි තිස‍්සමෙත‍්තෙය්‍යපඤ‍්හස‍්ස. එකමෙකස්ස චෙපි පුණ‍්ණකපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි මෙත‍්තගුපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි ධොතකපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි උපසිවපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි නන්‍දකපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි හෙමකපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි තොදෙය්‍යපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි කප‍්පපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි ජතුකණ‍්ණිපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි භද්‍රාවුධපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි උදයපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි පොසාලපඤ‍්හස‍්ස, එකමෙකස්ස චෙපි මොඝරාජපඤ‍්හස‍්ස එකමෙකස්ස චෙපි පිඞ‍්ගියපඤ‍්හස‍්සාති එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්ස.
එකමෙකස්ස චෙ’පි පඤ්හස්ස යනු: එකෙකි අජිත ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි තිස්සමෙත්තෙය්‍ය ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි පුණ්ණක ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි මෙත්තගූ ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි ධෝතක ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි උපසීව ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි නන්‍දක ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි හේමක ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි තෝදෙය්‍ය ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි කප්ප ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි ජතුකණ්ණි ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි භද්‍රාවුධ ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි උදය ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි පෝසාල ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි මෝඝරාජ ප්‍රශ්නයාගේ ද එකෙකි පිඞ්ගිය ප්‍රශ්නයාගේ ද.
අත්ථමඤ්ඤාය ධම‍්මමඤ‍්ඤායාති: ස‍්වෙව පඤ‍්හො ධම‍්මො, විස‍්සජ‍්ජනං අත්‍ථො, අත්‍ථමඤ‍්ඤායාති අත්‍ථං අඤ‍්ඤාය ජානිත්‍වා තුලයිත්‍වා තීරයිත්‍වා විභාවයිත්‍වා විභූතං කත්‍වාති අත්ථමඤ්ඤාය. ධම‍්මමඤ‍්ඤායාති ධම‍්මං අඤ‍්ඤාය ජානිත්‍වා තුලයිත්‍වා තීරයිත්‍වා විභාවයිත්‍වා විභූතං කත්‍වාති ‘අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය’.
අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය යනු: එ මැ ප්‍රශ්නය ධර්‍ම යැ, විසර්ජනය අර්‍ත්‍ථ යි. අත්ථමඤ්ඤාය යනු: අරුත් දැන දැනගෙන තුලනය කොට තීරණය කොට විභාවන කොට පහළ කොට නුයි ‘අත්ථමඤ්ඤාය’ යනු වේ. ධම්මමඤ්ඤාය යනු: පෙළ දහම දැන දැනගෙන තුලනය කොට තීරණය කොට විභාවන කොට විභූත කොට නුයි ‘අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය’ යනු වේ.
ධම්මානුධම්මං පටිපජ‍්ජෙය්‍යාති: සම‍්මාපටිපදං අනුලොමපටිපදං අපච‍්චනීකපටිපදං අන්‍වත්‍ථපටිපදං ධම‍්මානුධම‍්මපටිපදං පටිපජ‍්ජෙය්‍යාති ‘ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය’.
ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය යනු: සම්‍යක් ප්‍රතිපදාවට අනුලෝම ප්‍රතිපදාවට ප්‍රත්‍යනීක (අවිරුද්ධ) ප්‍රතිපදාවට අන්වර්ත්ථ ප්‍රතිපදාවට ධර්‍මානුධර්‍ම ප්‍රතිපදාවට පිළිපදනේ නම් නුයි ‘ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය’ යනු වේ.
ගච‍්ඡෙය්‍යෙව ජරාමරණස්ස පාරන‍්ති: ජරාමරණස්ස පාරං වුච‍්චති අමතං නිබ‍්බානං “යො සො සබ‍්බසඞ‍්ඛාරසමථො සබ‍්බූපධිපටිනිස‍්සග‍්ගො තණ‍්හක‍්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ‍්බානං” ගච‍්ඡෙය්‍යෙව ජරාමරණස්ස පාරන‍්ති ජරාමරණස්ස පාරං ගච‍්ඡෙය්‍ය, පාරං අධිගච‍්ඡෙයං පාරං අධිඵස‍්සෙය්‍ය, පාරං සච‍්ඡිකරෙය්‍යාති ගච‍්ඡෙය්‍යෙව ජරාමරණස්ස පාරං.
ගච්ඡෙය්‍යෙ ව ජරාමරණස්ස පාරං- ජරාමරණයාගේ පාරය යි අමාමහ නිවන කියනු ලැබෙයි: යම් සියලු සංස්කාරයන්ගේ ශමථයෙක් සියලු උපධීන්ගේ දුරැලීමෙක් තෘෂ්ණාවගේ ක්‍ෂය කිරීමෙක් විරාගයෙක් නිරෝධයෙක් නිර්‍වාණයෙක් වේ ද එයයි. ගච්ඡෙය්‍යෙ’ව ජරාමරණස්ස පාරං යනු: ජරාමරණයාගේ පාරයට යන්නේ යැ පාරයට පැමිණෙන්නේ යැ පාරය ස්පර්‍ශ කරන්නේ යැ පාරය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කරන්නේ නුයි ‘ගච්ඡෙය්‍යෙ’ව ජරාමරණස්ස පාරං’ යනු වේ.
පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම‍්මාති: ඉමෙ ධම්මා පාරං ගමනියා පාරං පාපෙන‍්ති පාරං සංපාපෙන‍්ති පාරං සමනුපාපෙන‍්ති ජරාමරණස්ස තරණාය සංවත‍්තන‍්තීති ‘පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම්මා’ති.
පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම්මා යනු: මේ ධර්‍මයෝ පාරගමනාර්භ වූවාහු පාරයට පමුණුවති පාරයට මැනැවින් පමුණුවති පාරයට මොනොවට පමුණුවති ජරාමරණයාගේ තරණය පිණිස පවතිත් නුයි ‘පාරං ගමනියා ඉමෙ ධම්මා’ යනු වේ.
තස්මා ඉමස්ස ධම‍්මපරියායස‍්සාති: ‘තස්මා’ති තස්මා තංකාරණා තංහෙතු තප‍්පච‍්චයා තංනිදානා. ඉමස්ස ධම‍්මපරියායස‍්සාති ඉමස්ස පාරායනස‍්සාති ‘තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස. ‘
තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස - ‘තස්මා’ යනු: එයින් එ කරුණින් එ හෙයින් තත් ප්‍රත්‍යයෙන් තත්නිදානයෙන්. ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස යනු: මේ පාරායණ සුත්‍රයට නුයි ‘තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස’ යනු වේ.
පාරායනං ත්‍වෙව අධිවචනන‍්ති ‘පාරං’ වුච‍්චති අමතං -පෙ- නිරොධො නිබ‍්බානං, අයනං වුච‍්චති මග‍්ගො, සෙය්‍යථීදං: සම‍්මාදිට‍්ඨි -පෙ- සම‍්මාසමාධි. අධිවචනන‍්ති සඞ‍්ඛා සමඤ්ඤා පඤ‍්ඤත‍්ති වොහාරො නාමං නාමකම‍්මං නාමධෙය්‍යං නිරුත‍්ති බ්‍යඤ‍්ජනං අභිලාපොති ‘පාරායනං ත්‍වෙව අධිවචනං.
පාරායනංනෙත්‍ව’ච අධිවචනං යනු: ‘පාරං’ යි අමාමහනිවන කියනු ලැබෙයි ... නිරෝධයෙක් නිර්‍වාණයෙක් වේ ද එය යි. ‘අයන’ යි මාර්‍ගය කියනු ලැබෙයි. අධිවචනං යනු: සංඛ්‍යා යැ සමඤ්ඤා යැ ප්‍රඥප්ති යැ ව්‍යවහාර යැ නාම යැ නාමකර්ම යැ නාමධෙය යැ නිරුක්ති යැ ව්‍යඤ්ජන යැ අභිලාප නු යි ‘පාරායනංනෙත්‍ව’ච අධිවචනං’ යනු වේ.
තෙනෙතං වුච‍්චති:
එයින් තෙල කියනු ලැබෙයි:
“එකමෙකස්ස චෙපි පඤ්හස්ස අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජෙය්ය ගච‍්ඡෙය්‍යෙව ජරාමරණස්ස පාරං පාරඞ‍්ගමනියා ඉමෙ ධම්මා”ති තස්මා ඉමස්ස ධම්මපරියායස්ස පාරායනං ත්‍වෙව අධිවචනන‍්ති’.
“එකමෙකස්ස වෙ’පි -පෙ- පාරායනංත්‍වෙ’ච අධිවචනං” යි.
1. “අජිතො තිස‍්සමෙත‍්තෙය්‍යො පුණ‍්ණකො අථ මෙත‍්තගු ධොතකො උපසීවො ච නන්‍දො ච අථ හෙමකො,
1. අජිත යැ, තිස්සමෙත්තෙය්‍ය යැ, පූර්‍ණක යැ, යළි මෙත්තගූ යැ, ධෝතක යැ, උපසීව යැ, නන්‍ද යැ, යළි හේමක යැ,
2. තොදෙය්‍යකප‍්පා දුභයො ජතුකණ‍්ණී ච පණ‍්ඩිතො භද්‍රාවුධො උදයො ච පොසාලො චාපි බ්‍රාහ‍්මණො, මොඝරාජා ච මෙධාවී පිඞ‍්ගියො ච මහාඉසි
2. තෝදෙය්‍ය - කප්ප දෙදෙනා යැ, පණ්ඩිත වූ ජතුකර්ණී යැ, භද්‍රාවුධ යැ, උදය යැ, පෝසාල බ්‍රාහ්මණ යැ, නුවණැති මෝඝරාජ යැ, මහර්ෂී වූ පිඞ්ගිය යැ යන,
3. එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං සම‍්පන‍්නචරණං ඉසිං පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමුං.”
3. මොහු සමෘද්ධි වූ පසළොස්චරණ ධර්‍ම ඇති ඍෂි වූ බුදුන් කරා පැමිණියහ. සියුම් ප්‍රශ්නයන් පුළුවුස්නාහු බුද්ධශ්‍රේෂ්ඨයන් කරා පැමිණියාහ.
එතෙ බුද්ධං උපාගඤ‍්ඡුන‍්ති ‘එතෙ’ති සොළස පාරායනියා බ්‍රාහ‍්මණා. බුද‍්ධොති “යො සො භගවා සයම‍්භූ අනාචරියකො පුබ‍්බෙ අනනුස‍්සුතෙසු ධම‍්මෙසු සාමං සච‍්චානි අභිසම‍්බුජ‍්ඣි, තත්‍ථ ච සබ‍්බඤ‍්ඤුතං පත‍්තො බලෙසු ච වසීභාවං. බුද‍්ධොති කෙනට‍්ඨෙන බුද‍්ධො: බුජ‍්ඣිතා සච‍්චානීති බුද‍්ධො, බොධෙතා පජායාති බුද‍්ධො, සබ‍්බඤ‍්ඤුතාය බුද‍්ධො, සබ‍්බදස‍්සාවිතාය බුද‍්ධො, අනඤ‍්ඤනෙය්‍යතාය බුද‍්ධො, විසවිතාය බුද‍්ධො, ඛීණාසවසඞ‍්ඛාතෙන බුද‍්ධො, නිරුපක‍්කිලෙසසඞ‍්ඛාතෙන බුද‍්ධො, එකන‍්තවීතරාගොති බුද‍්ධො එකන‍්තවීතදොසොති බුද‍්ධො, එකන‍්තවීතමොහොති බුද‍්ධො, එකන‍්තනික‍්කිලෙසොති බුද‍්ධො එකායනමග‍්ගං ගතොති, බුද‍්ධො එකො අනුත‍්තරං සම‍්මාසම‍්බොධිං අභිසම‍්බුද‍්ධොති බුද‍්ධො. අබුද‍්ධිවිහතත‍්තා බුද‍්ධිපටිලාභාති බුද‍්ධො. බුද‍්ධොති නෙතං නාමං මාතරා කතං, න පිතරා කතං න භාතරා කතං, න භගිනියා කතං, න මිත‍්තාමච‍්චෙහි කතං, න ඤාතිසාලොහිතෙහි කතං, න සමණබ්‍රාහ‍්මණෙහි කතං, න දෙවතාහි කතං, විමොක‍්ඛන‍්තිකමෙතං බුද‍්ධානං භගවන‍්තානං බොධියා මූලෙ සහ සබ‍්බඤ‍්ඤුතඤාණස‍්ස පටිලාභා සච‍්ඡිකාපඤ‍්ඤත‍්ති යදිදං බුද‍්ධොති. එතෙ බුද්ධං උපාගඤ‍්ඡුන‍්ති එතෙ බුද්ධං උපාගමිංසු, උපසඞ‍්කමිංසු, පයිරුපාසිංසු, පරිපුච‍්ඡිංසු: පරිපඤ‍්හිංසූති ‘එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං’.
එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං - ‘එතෙ’ යනු: පාරායන සමාගමයෙහි වූ සොළොස් බමුණෝ යි. බුද්ධෝ යනු: යම් ඒ භාග්‍යවත් කෙනෙක් තුමූ මැ සර්‍වඥ වූවාහු ආචාර්‍ය්‍යයකු නැති වැ පෙර නො ඇසූවිරූ දහම්හි තුමූ මැ සිව්සස් අවබෝධ කළාහු ද, ඒ සත්‍යයන්හි දු සර්‍වඥ බවට පැමිණියාහු ද බල ධර්‍මයන්හි දු වශීභාවයට පැමිණියාහු ද ඔහු යැ. බුද්ධ යනු: කවර අරුතින් බුද්ධ නම් වී ද යත්: සිව්සස් අවබෝධ කළේ නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, ප්‍රජාවට අවබෝධ කරවනුයේ නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, සර්‍වඥ බැවින් ‘බුද්ධ’ යැ, සියල්ල දක්නා හෙයින් ‘බුද්ධ’ යැ, අනෙකක්හු විසින් අවබෝධ නො කැරැවිය යුතු හෙයින් ‘බුද්ධ’ යැ, විවිධ ගුණ පහළ කරන හෙයින් ‘බුද්ධ’ යැ, ක්ෂීණාස්‍රවසංඛ්‍යායෙන් ‘බුද්ධ’ යැ නිරුපක්ලෙස සංඛ්‍යායෙන් ‘බුද්ධය’ යැ, ඒකාන්තයෙන් වීතරාග නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, ඒකාන්තයෙන් වීතද්වේෂ නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, ඒකාන්තයෙන් වීතමෝහ නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, ඒකාන්තයෙන් කෙලෙස් රහිත නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, ඒකායනමාර්ගයට ගියේ නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, එකලා වැ අනුත්තර වූ සම්‍යක් සම්බෝධිය අවබෝධ කෙළේ නුයි ‘බුද්ධ’ යැ, අබුද්ධිය නැසූ බැවින් බුද්ධිප්‍රතිලාභය හේතු කොට ගෙන ‘බුද්ධ’ යැ, බුද්ධ යන තෙල නාමය මෑණියන් විසින් නො කරන ලද, පියාණන් විසින් නො කරන ලද, බෑයකු විසින් නො කරන ලද, බූනක විසින් නො කරන ලද, සගයහළුවන් විසින් නො කරන ලද, නෑසහලේ නෑයන් විසින් නො කරන ලද, මහණ බමුණන් විසින් නො කරන ලද, දෙවියන් විසින් නො කරන ලද. භාග්‍යවත් බුදුවරයනට යම් ‘බුද්ධ’ යන නාමයෙක වේ නම් අර්‍හත්ඵලයාගේ අන්තයෙහි උපන් තෙල නාමය මහබෝමැඩ දී සර්‍වඥතාඥානයාගේ ප්‍රතිලාභය සමග අර්‍හත්ඵලය ප්‍රත්‍යක්‍ෂ කිරීමෙන් උපන් ප්‍රඥප්තියකි. එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡු යනු: තුලුහු බුදුන් කරා පැමිණියහ. එළැඹියහ පර්‍ය්‍යුපාසන කළහ (සමීපයෙහි හුන්හ) පැන පුළුවුත්හ තුලනය කළාහු නුයි ‘එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡු’ යනු වේ.
සම‍්පන‍්නචරණං ඉසින‍්ති: චරණං වුච‍්චති සීලපාරමිප‍්පත‍්ති,. සීලසංවරොපි චරණං, ඉන්‍ද්‍රියසංවරොපි චරණං, භොජනෙ මත‍්තඤ‍්ඤුතාපි චරණං, ජාගරියානුයොගොපි චරණං, සත‍්තපි සද‍්ධම‍්මා චරණං චත‍්තාරිපි ඣානානි චරණං, සම‍්පන‍්නචරණන‍්ති: සම‍්පන‍්නචරණං සෙට‍්ඨචරණං විසෙට‍්ඨචරණං පාමොක‍්ඛචරණං උත‍්තමචරණං පවරචරණං. ඉසීති: ඉසි භගවා: මහන‍්තං සීලක‍්ඛන්‍ධං එසි ගවෙසි පරියෙසීති ඉසි -පෙ- මහෙසක‍්ඛෙහි වා සත‍්තෙහි එසිතො ගවෙසිතො, පරියෙසිතො ‘කහං බුද‍්ධො කහං භගවා කහං දෙවදෙවො කහං නරාසභොති ඉසීති ‘සම‍්පත‍්තචරණං ඉසිං’.
සම්පන්න චරණං ඉසිං - ‘චරණ’ යි ශීලපාරමීප්‍රාප්තිය කියනු ලැබෙයි: ශීල සංවරය ද චරණ යැ ඉන්‍ද්‍රිය සංවරය ද චරණ යැ භෝජනයෙහි මාත්‍රඥතාව ද චරණ යැ ජාගර්‍ය්‍යානුයෝගය ද චරණ යැ (ශ්‍රද්ධාදි) සප්ත ධර්‍මයෝ ද චරණ යැ සතර ධ්‍යානයෝ ද චරණ යි. සම්පන්න චරණං යනු: සමෘද්ධ වූ (ශීලාදි) චරණ ඇති ශ්‍රේෂ්ඨ චරණ ඇති ජ්‍යේෂ්ඨ චරණ ඇති ප්‍රමුඛචරණ ඇති උත්තමචරණ ඇති ප්‍රවරචරණ ඇති. ඉසි යනු: බුදුහු ඍෂිහ, මහත් වු ශීලස්කන්‍ධය එෂණ ගවේෂණ පර්‍ය්‍යෙෂණ කළාහු නුයි ඍෂිහ ... මහායශස්ක සත්ත්‍වයන් විසින් හෝ බුදුහු කොහි යැ, භාග්‍යවත්හු කොහි යැ, දෙවදෙවයෝ කොහි යැ, නරශ්‍රෙෂ්ඨයෝ කොහි යැ’යි එෂණ ගවේෂණ පර්‍ය්‍යෙෂණ කරන ලද්දා හු නුයි ඍෂි නම් වෙත් නුයි ‘සම්පන්න චරණං ඉසිං’ යනු වේ.
පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ‍්හෙති: ‘පුච්ඡන්තා’ති පුච්ඡන්තා යාවන‍්තා අජ‍්ඣෙසන‍්තා පසාදෙන‍්තා. නිපුණෙ පඤ‍්හෙති: ගම‍්භීරෙ දුද‍්දසෙ දුරනුබොධෙ සන‍්තෙ පණීතෙ අතක‍්කාවචරෙ නිපුණෙ පණ‍්ඩිතවෙදනීයෙ පඤ‍්හෙති ‘පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ.’
පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ - ‘පුච්ඡන්තා’ යනු: පුළුවුස්නාහු යදනාහු අධ්‍යෙෂණ කරන්නාහු පහදවන්නාහු. නිපුණෙ පඤ්හෙ යනු: ගැඹුරු වූ දුකසේ දැක්ක යුතු වූ දුකසේ අවබෝධ කටයුතු වූ ශාන්ත වූ ප්‍රණීත වූ තර්කාවචර (තර්‍කයෙන් නො බැසගත යුතු වූ) සියුම් වූ පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු වූ ප්‍රශ්නය නු යි ‘පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ’ යනු වේ.
බුද්ධං සෙට්ඨං උපාගමුන‍්ති: ‘බුද‍්ධොති “යො සො භගවා -පෙ- සච‍්ඡිකාපඤ‍්ඤත‍්ති යදිදං බුද‍්ධො”ති. සෙට‍්ඨන‍්ති: අග‍්ගං සෙට්ඨං විසෙට‍්ඨං පාමොක‍්ඛං උත‍්තමං පවරං බුද්ධසෙට්ඨං. උපාගමුන‍්ති: උපාගමිංසු උපසඞ‍්කමිංසු පයිරුපාසිංසු පරිපුච‍්ඡිංසු පරිපඤ‍්හිංසූති ‘බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමුං’.
බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමුං - ‘බුද්ධෝ’ යනු: යම් භාග්‍යවත් කෙනෙක්... මේ ‘බුද්ධ’ යනු සාක්‍ෂාත් ප්‍රඥප්තියකි. සෙට්ඨං යනු: අග්‍ර වූ ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ජ්‍යේෂ්ඨ වූ ප්‍රමුඛ වූ උත්තම වූ ප්‍රවර වූ බුද්ධ ශ්‍රේෂ්ඨයන් කරා. උපාගමුං යනු: සමීපයට පැමිණියහ එළැඹියහ පර්‍ය්‍යුපාසන කළහ. පැන පුළුවුත්හ තුලනය කළාහු නුයි ‘බුද්ධ සෙට්ඨං උපාගමුං’ යනු වේ.
තෙනෙතං වුච‍්චති:
එයින් තෙල කියනු ලැබෙයි:
“එතෙ බුද්ධං උපාගඤ්ඡුං සම‍්පන‍්නචරණං ඉසිං පුච්ඡන්තා නිපුණෙ පඤ්හෙ බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමු”න‍්ති.
“එතෙ බුද්ධං -පෙ- බුද්ධසෙට්ඨං උපාගමුං” යී.